Edukacja Elementarna w Teorii i Praktyce

Wprowadzenie

Renata Michalak — śro, 30 wrz 2026 00:00:00 +0000

Współczesne przemiany społeczne, kulturowe i ekologiczne skłaniają pedagogikę do ponownego namysłu nad znaczeniem miejsca, doświadczenia oraz relacji człowieka z otaczającym środowiskiem. W tym kontekście outdoor education staje się nie tylko alternatywną formą organizacji procesu dydaktycznego, lecz także ważnym obszarem refleksji nad uczeniem się, rozwojem, dobrostanem, autonomią oraz odpowiedzialnością ekologiczną. Niniejszy numer czasopisma poświęcony jest analizie problemów, dylematów i nowych kierunków rozwoju edukacji outdoorowej. Autorzy podejmują zagadnienia związane z napięciami między naturą i kulturą, doświadczeniem i transmisją wiedzy, bezpieczeństwem i ryzykiem, a także indywidualizacją i standaryzacją edukacji. Perspektywa ta pozwala spojrzeć na edukację outdoorową jako na przestrzeń krytycznej refleksji nad współczesną szkołą i przedszkolem oraz ich zdolnością do odpowiadania na wyzwania zmieniającego się świata. Outdoor education ukazana zostaje jako istotny kierunek rozwoju pedagogiki, inspirujący do ponownego przemyślenia tego, gdzie, jak i z kim zachodzi proces uczenia się.

Wartość przyrody i edukacja w środowisku naturalnym w kontekście integralnego rozwoju ucznia

Krystyna Chałas — śro, 30 wrz 2026 00:00:00 +0000

Celem artykułu jest ukazanie możliwości stymulowania integralnego rozwoju ucznia poprzez wartościowanie przyrody i edukację przyrodniczą. Problemem badawczym, jaki tu postawiono, jest pytanie: w jaki sposób możliwości stymulowania integralnego rozwoju ucznia wyrażają się poprzez edukację w środowisku przyrodniczym, a tym samym poprzez aktualizację wartości przyrody? Metodologię osadzono w metodzie analityczno-syntetycznej, która opiera się na krytycznej analizie i syntezie literatury przedmiotu. Punktem wyjścia przeprowadzonych analiz jest przegląd wybranych definicji pojęcia przyrody. W ramach tej analizy przyjęto definicję przyrody Stanisława Zięby i skonceptualizowano pojęcie wartości przyrody. Szczegółowym celem kolejnego etapu analiz było wykazanie znaczenia przyrody dla rozwoju poszczególnych wymiarów życia i funkcjonowania ucznia. Podstawę teoretyczną analiz stanowi koncepcja rozwoju integralnego Stefana Kunowskiego, zwana warstwową koncepcją rozwoju i edukacji. Zbadano i przedstawiono znaczenie wartości przyrody w poszczególnych warstwach rozwojowych. W ostatniej części artykułu zaproponowano wskazówki dla nauczycieli, zachęcające ich do podejmowania działań edukacyjnych w środowisku przyrodniczym, z uwzględnieniem etapów procesu edukacyjnego ukierunkowanego na uświadomienie wartości przyrody. Końcowym elementem przeprowadzonych analiz jest prezentacja możliwości edukacyjnych, jakie oferuje edukacja w środowisku przyrodniczym, ze szczególnym uwzględnieniem integracji pedagogicznej środowiska wiejskiego i miejskiego oraz wdrażania innowacji dydaktycznych.

Estetyczny wymiar edukacji outdoorowej

Michele Di Salvo — śro, 30 wrz 2026 00:00:00 +0000

Edukacja outdoorowa (OE) stoi w obliczu ciągłych dylematów dotyczących dostępności, bezpieczeństwa, przygotowania nauczycieli i integracji z programem nauczania. Problem podjęty w niniejszym artykule dotyczy zmiany paradygmatu: konceptualizacji OE jako celowo zaprojektowanego wzbogaconego środowiska nauczania (Enriched Learning Environment – ELE) – zintegrowanego systemu, w którym przestrzeń, pedagogika i neuronauka się spotykają. Na podstawie krytycznego przeglądu literatury argumentujemy, że często pomijany wymiar estetyczny – celowe włączenie piękna, bogactwa sensorycznego i ekspresji artystycznej – jest kluczowym, aktywnym składnikiem tego systemu. Opierając się na psychologii środowiskowej, neuroestetyce i poznaniu ucieleśnionym, ta konceptualna synteza teoretyczna wyjaśnia, jak estetycznie zaaranżowane środowiska zewnętrzne mogą modulować stany emocjonalne, redukować stres fizjologiczny i pomagać łagodzić konflikty i gniew wśród uczniów. Teorię zilustrowano przykładami międzynarodowymi, takimi jak Reggio Emilia Approach, Bosco Verticale i NaturBornholm. W artykule autor doszedł do wniosku, że świadome, oparte na dowodach stosowanie zasad estetyki w OE nie jest luksusem, lecz neuroedukacyjną koniecznością, mającą na celu wspieranie dobrego samopoczucia psychicznego, zachowań prospołecznych i wartościowej nauki, skutecznie przekształcając przestrzenie edukacyjne w czynniki zmiany.

Ogrody przedszkolne jako źródło rozwoju dziecka

Wiktoria Sikorska — śro, 30 wrz 2026 00:00:00 +0000

Celem niniejszego artykułu jest ukazanie ogrodu przedszkolnego jako przestrzeni bliskiej naturalnym potrzebom dziecka i sprzyjającej jego holistycznemu rozwojowi. Analiza roli ogrodu jako środowiska edukacyjnego została osadzona w czterech komplementarnych perspektywach teoretycznych: konstruktywistycznej, uczenia się przez doświadczenie, ucieleśnionego poznania oraz edukacji outdoorowej. Przyjęte ramy teoretyczne tworzą spójny model interpretacyjny, w którym ogród przedszkolny postrzegany jest jako środowisko konstruktywistyczne (dziecko jako aktywny twórca wiedzy), przestrzeń doświadczenia (uczenie się poprzez działanie), kontekst ucieleśnionego poznania (rola ciała i zmysłów) oraz medium edukacji outdoorowej (relacja z przyrodą jako fundament rozwoju). Tak rozumiany ogród przestaje być jedynie przestrzenią rekreacyjną, a staje się integralnym elementem środowiska edukacyjnego wspierającego wielowymiarowy rozwój dziecka. Artykuł ma charakter przeglądu narracyjnego literatury, którego celem jest syntetyczne ujęcie aktualnego stanu wiedzy dotyczącej roli ogrodu przedszkolnego w edukacji outdoorowej. Dobór literatury miał charakter celowy i obejmował publikacje z pedagogiki, psychologii rozwojowej oraz edukacji środowiskowej (ze szczególnym uwzględnieniem prac z ostatnich 10 lat). Analiza jakościowa polegała na identyfikacji kluczowych kategorii teoretycznych, porównaniu wyników badań oraz interpretacji roli ogrodu. Ograniczeniem przyjętej metodologii jest brak procedur typowych dla przeglądów systematycznych.

Natura jako nauczyciel? Społeczne i kulturowe uwarunkowania edukacji outdoor

Bożena Marzec, Barbara Grzyb — śro, 30 wrz 2026 00:00:00 +0000

Artykuł podejmuje problem społecznych i kulturowych uwarunkowań edukacji outdoor w kontekście wczesnej edukacji dziecka, ujmowanej poprzez kategorię natury jako środowiska edukacyjnego. Celem tekstu jest identyfikacja czynników determinujących funkcjonowanie edukacji outdoor w Polsce oraz analiza napięć wynikających z jej implementacji w systemie oświaty. Główny problem badawczy dotyczy pytania, w jaki sposób uwarunkowania społeczne i kulturowe wpływają na praktykę edukacyjną realizowaną w leśnym przedszkolu. Badanie przeprowadzono w paradygmacie jakościowym, z wykorzystaniem metody studium przypadku. Zastosowano techniki analizy dokumentów instytucjonalnych, materiałów edukacyjnych oraz danych wtórnych. Struktura artykułu obejmuje część teoretyczną, metodologiczną oraz analityczną, odnoszącą się bezpośrednio do badanego przypadku. Wyniki wskazują, że edukacja outdoor stanowi odpowiedź na deficyt kontaktu dzieci z naturą, jednocześnie ujawniając ograniczenia wynikające z norm kulturowych, instytucjonalizacji edukacji oraz nierówności społecznych. Oryginalność artykułu polega na powiązaniu analizy teoretycznej z empirycznym studium konkretnej placówki oraz ukazaniu lokalnej adaptacji globalnych modeli edukacji outdoor.

(Re)definicja zwierząt hodowlanych w edukacji outdoorowej

Ewelina Łobodziec-Kargin — śro, 30 wrz 2026 00:00:00 +0000

W artykule analizowany jest potencjał pedagogiczny zagród edukacyjnych z perspektywy studiów nad zwierzętami (animal studies) oraz edukacji outdoorowej. Celem badań było określenie sposobu przedstawiania zwierząt hodowlanych oraz relacji człowiek–zwierzę w publicznie prezentowanych materiałach zagród edukacyjnych. Analizie poddano materiały dotyczące 18 zagród edukacyjnych w województwie wielkopolskim, należących do Ogólnopolskiej Sieci Zagród Edukacyjnych. Przeanalizowano opisy zagród, programy edukacyjne oraz scenariusze i plany zajęć, stosując jakościową i ilościową analizę treści. Opracowany schemat kategoryzacyjny obejmował funkcje zwierząt, język, reprezentowane gatunki, odniesienia do produktów pochodzenia zwierzęcego i produkcji, relacje człowiek–zwierzę oraz formy interakcji. Wyniki wskazują, że zwierzęta przedstawiano przede wszystkim w kontekstach edukacyjnych i użytkowych, natomiast reprezentacje oparte na trosce i partnerstwie identyfikowano rzadziej. Częściej występował język uprzedmiotawiający niż antropomorfizujący i emocjonalny. Obok konwencjonalnych gatunków hodowlanych przedstawiano także alpaki i kozy miniaturowe. Częste były bezpośrednie interakcje ze zwierzętami oraz odniesienia do produktów pochodzenia zwierzęcego i produkcji, podczas gdy odniesienia do uboju lub śmierci zwierząt pojawiły się w jednym przypadku. Z perspektywy animal studies wyniki wskazują na możliwość rozwijania edukacji outdoorowej poprzez większe uwzględnianie etycznego wymiaru kontaktów między ludźmi a zwierzętami, inspirowane perspektywą symbiocentryczną. Azyle dla zwierząt hodowlanych mogą stanowić uzupełniające środowisko edukacyjne, umożliwiające kontakt ze zwierzętami poza warunkami hodowli.

Dzieciństwo między naturą i kulturą

Zuzanna Mazurek — śro, 30 wrz 2026 00:00:00 +0000

Niniejszy artykuł przedstawia to jak dychotomia natura-kultura obecna w naukach społecznych od czasów romantycznych wpływa na dyskursy dotyczące dzieciństwa i edukacji przedszkolnej ze szczególnym uwzględnieniem nowej Podstawy Programowej obowiązującej od września 2026. Konstrukt relacji dziecka z naturą jest silnie zakorzeniony w filozofii romantycznej, według której posiada ono z nią specjalną więź, której nie posiada dorosły funkcjonujący w cywilizacji zachodniej. Filozofia ta wpływa do dziś na to jak konstruowane jest dzieciństwo, co jest źródłem napięć ze względu na dyskursy cywilizacyjne, których założeniem jest przejście dziecka od stadium nieokrzesanego dzikusa (związanego z naturą) do stadium dorosłego, który realizuje normy kulturowe. Dodatkowym elementem problematyzującym tą relację jest coraz rzadsze przebywanie dzieci w naturze, dookoła którego powstały narracje pełne obaw i lęków. Wskazując na powiązane ze sobą dyskursy leżące u podstaw współczesnej edukacji wczesnoszkolnej, artykuł skupia się przedstawieniu napięć występujących między nimi oraz zauważeniu potrzeby uwzględnienia posthumanistycznej perspektywy, która pozwala na krytyczne spojrzenie na dyskursy edukacji o naturze.

Autonomia w edukacji outdoorowej

Maria Łoskot — śro, 30 wrz 2026 00:00:00 +0000

W niniejszym artykule przeanalizowano, w jaki sposób rozumie się i wspiera autonomię w edukacji outdoorowej. Celem badania było zbadanie podejścia edukatorów do autonomii oraz jej roli w procesach uczenia się w środowisku outdoorowym. Zastosowano metodologię badań jakościowych, opartą na częściowo ustrukturyzowanych wywiadach z 13 edukatorami outdoorowymi pracującymi z dziećmi i młodzieżą w Stanach Zjednoczonych. Dane poddano refleksyjnej analizie tematycznej. Wyniki wskazują, że autonomia w edukacji plenerowej ma charakter praktyczny i relacyjny i zależy od kontekstu. Wyraża się ona poprzez bezpośrednie zmaganie się z wyzwaniami środowiskowymi, możliwości dokonywania wyborów oraz udział w procesach grupowych. Edukatorzy zauważyli, że autonomia wzmacnia wewnętrzną motywację, poczucie własnej skuteczności i rozwój społeczny. Stwierdzono, że środowisko na łonie natury wspiera integrację autonomii, kompetencji i relacji, zgodnie z teorią autodeterminacji. Badanie podkreśla znaczenie praktyk wspierających autonomię, w tym elastyczności, budowania zaufania oraz równoważenia wolności ze strukturą i bezpieczeństwem. Wyniki sugerują, że edukacja na łonie natury oferuje wyjątkowy kontekst do wspierania autonomii jako świadomego uczestnictwa, a nie jedynie indywidualnej niezależności.

Pedagogika przygody jako forma wzmacniania odporności psychicznej dziecka

Iwona Sikorska — śro, 30 wrz 2026 00:00:00 +0000

Rozliczne formy outdoor education są drogą nauki przez doświadczenie poza murami sali szkolnej, w otwartej przestrzeni, proponowaną przez wielu pedagogów, psychologów i nauczycieli. Nie tylko nabywanie wiedzy, ale i rozwijanie sprawności ruchowych, doświadczanie możliwości własnego ciała, jak i zdobywanie doświadczeń społecznych we wspólnych aktywnościach to istotne aspekty rozwoju dziecka. Znaczącym obszarem w zakresie tego nurtu jest również zabawa związana z ryzykiem (risky play) oraz edukacja przez przygodę (adventure education), która posiada też wymiar profilaktyczny i terapeutyczny. Celem artykułu jest wskazanie znaczenia pedagogiki przygody dla promocji zdrowia psychicznego. W tekście zostaną zdefiniowane podstawowe pojęcia dotyczące wybranych form outdoor education. Ponadto omówione będą argumenty wskazujące wagę pedagogiki przygody dla budowania zasobów odporności psychicznej dziecka. Jako model wspierający rozumienie tych relacji zostanie przedstawione koło dzielności – propozycja konceptualizacji znaczenia przygody dla formownia się zasobów osobowych dziecka (positive growth). Jako wyjaśnienie procesu budowania odporności psychicznej (resiliency) zostanie wskazana propozycja Sandry Prince-Embury. Zarówno edukacja, jak i wspieranie zdrowia psychicznego dzieci wymagają innowacji i czerpania z doświadczeń nie tylko innych dyscyplin (filozofia, historia) , ale i z dobrych praktyk międzynarodowych.

Edukacja outdoorowa a emocje w nauce drugiego języka

Klaudia Zientek — śro, 30 wrz 2026 00:00:00 +0000

Niniejszy artykuł analizuje outdoorowe uczenie się języka, emocjonalnie złożone i pedagogicznie warunkowe środowisko edukacji w zakresie języka drugiego i obcego. Główna teza zakłada, że uczenia się poza klasą nie należy rozumieć wyłącznie jako przestrzennego przeniesienia procesu nauczania, lecz jako sytuację dydaktyczną kształtowaną przez wzajemne oddziaływanie projektu zadania, gotowości uczącego się, kontekstu przestrzennego, ekspozycji społecznej oraz bezpieczeństwa komunikacyjnego. Odwołując się do pedagogiki doświadczenia oraz miejsca, psychologii środowiskowej, badań nad emocjami w przyswajaniu języka drugiego, teorii przepływu oraz zadaniowego nauczania języka, artykuł omawia potencjał terenowych zadań komunikacyjnych w zakresie wspierania kompetencji leksykalnych, pragmatycznych, interakcyjnych, kulturowych, społecznych i mediacyjnych. Jednocześnie podkreśla, że środowiska outdoorowego uczenia się nie są z natury pozytywne ani motywujące dla wszystkich uczących się. Przestrzenie naturalne i społeczne mogą sprzyjać ciekawości, sprawczości, przyjemności oraz gotowości do komunikowania się, ale mogą również generować lęk, dyskomfort, niepewność lub zachowania unikowe.

Między podejściem systemowym a rozproszeniem

Jakub Adamczewski, Anna Knocińska — śro, 30 wrz 2026 00:00:00 +0000

Edukacja outdoorowa jest coraz częściej uznawana za istotny element współczesnej edukacji, jednak niewiele wiadomo o sposobach jej instytucjonalizacji w kształceniu nauczycieli, szczególnie w krajach Europy Środkowo-Wschodniej. Celem artykułu jest analiza obecności edukacji outdoorowej w programach kształcenia nauczycieli edukacji przedszkolnej i wczesnoszkolnej w Polsce oraz interpretacja wyników w kontekście wybranych modeli europejskich. Zastosowano jakościową analizę dokumentów obejmującą programy studiów i sylabusy wybranych uczelni publicznych i niepublicznych. Analizie poddano zarówno bezpośrednie odniesienia do edukacji outdoorowej, jak i treści związane z uczeniem się przez doświadczenie, edukacją środowiskową oraz aktywnościami terenowymi. Wyniki wskazują, że edukacja outdoorowa nie stanowi odrębnego komponentu kształcenia nauczycieli, lecz występuje głównie w rozproszonych treściach programowych i rozwiązaniach metodycznych. Wyodrębniono trzy poziomy jej obecności: formalny, treściowy i metodyczny, z wyraźną dominacją dwóch ostatnich. Na tle modeli skandynawskich polski model kształcenia nauczycieli pozostaje fragmentaryczny i słabo zinstytucjonalizowany. Badanie wnosi propozycję ram analitycznych do oceny stopnia integracji edukacji outdoorowej w programach kształcenia nauczycieli.

Recepcja pedagogiki froeblowskiej wczoraj i dziś w Polsce i na świecie

Urszula Ordon-Mizera — śro, 30 wrz 2026 00:00:00 +0000

Fryderyk Froebel jest uznawany za twórcę współczesnego przedszkola. Mimo jego bezsprzecznych zasług w upowszechnieniu wśród decydentów oświatowych i społeczeństwa przekonania o potrzebie zakładania placówek wychowania przedszkolnego recepcja jego poglądów ma burzliwą historię. Celem niniejszego artykułu jest przybliżenie stanu badań nad dorobkiem Fryderyka Froebla w kraju i za granicą. Zastosowano metodę analizy historyczno-pedagogicznej oraz krytyczny przegląd literatury przedmiotu, obejmujący opracowania naukowe i przykłady współczesnych inicjatyw edukacyjnych w Polsce i za granicą.

Na wstępie przedstawiono historię wczesnej recepcji freblizmu na ziemiach polskich w czasach zaborów oraz w okresie międzywojennym, następnie dokonano przeglądu najnowszych badań i inicjatyw propagujących freblizm w Polsce i za granicą. Analiza wykazała, że recepcja pedagogiki Froebla miała charakter dynamiczny i podlegała wpływom uwarunkowań społecznych, politycznych i kulturowych. Po okresie marginalizacji w Polsce w czasach PRL nastąpił wyraźny wzrost zainteresowania jego dorobkiem, czego przejawem są badania naukowe, programy edukacyjne, działalność stowarzyszeń oraz praktyka pedagogiczna. Wnioski wskazują, że pedagogika froeblowska pozostaje aktualnym źródłem inspiracji dla edukacji przedszkolnej, szczególnie w zakresie zabawy, aktywności własnej dziecka, kreatywności i podmiotowego podejścia do procesu wychowania.