Edukacja Elementarna w Teorii i Praktyce

Wprowadzenie

Zuzanna Joanna Zbróg — pon, 30 mar 2026 00:00:00 +0000

Prowadzenie badań z dziećmi na tematy drażliwe – etyka w projektowaniu i prowadzeniu badań

Zuzanna Joanna Zbróg — pon, 30 mar 2026 00:00:00 +0000

Celem niniejszego artykułu jest refleksja nad metodologią i wyzwaniami etycznymi, które pojawiają się podczas badania z udziałem dzieci w młodszym wieku szkolnym. Na przykładzie eksploracji tematyki śmierci przedstawiono sposoby implementacji międzynarodowych standardów etycznych w sytuacji, gdy przedmiot badań ma charakter drażliwy, mogący wywołać u badanych dyskomfort. Szczegółowo omówiono kwestię świadomej zgody dorosłych i dzieci na udział w tego typu badaniu oraz szczególnej dbałości o ich dobrostan emocjonalny na różnych etapach planowania i realizacji badań. Uzasadniono wybór metody i technik badawczych minimalizujących ryzyko wywołania stresu u badanych podczas wypowiedzi na trudny temat. Przytoczono wybrane wypowiedzi dzieci, które z punktu widzenia badacza mogą stanowić wyzwanie etyczne oraz odpowiadające im przykładowe reakcje badacza. Zaprezentowano także podstawowy model reakcji badaczy zgodny ze standardami etycznymi dla badań prowadzonych w dziecięcych grupach fokusowych.

Mapa pól problemowych w badaniach społecznych z udziałem dzieci na podstawie zogniskowanych wywiadów fokusowych

Małgorzata Michel — pon, 30 mar 2026 00:00:00 +0000

Artykuł prezentuje wyniki badań tworzących mapy tematów i pól problemowych w badaniach społecznych z udziałem dzieci. W fokusowych wywiadach grupowych (FGI) wzięło udział 15 osób z ośrodków badawczych w Polsce. Problem badawczy to pytanie: Jakich problemów formalnych, dylematów etycznych i metodologicznych doświadczają osoby realizujące badania społeczne z udziałem dzieci? Do analizy danych użyto metody analizy tematycznej oraz techniki mapowania pól problemowych. Stworzono zbiory kodów – tematy i pola problemowe: zakres merytoryczny badań w kontekstach, głos dziecka a obszary problematyczne, wiek dzieci, strategie i rodzaje badań społecznych z udziałem dzieci, problemy natury metodologicznej, etycznej i formalnej oraz potrzeby badaczy. Wyniki analizy: badania z udziałem dzieci stały się w Polsce popularne; osoby je realizujące rzadko korzystają z gotowych kodeksów i dobrych praktyk; większość z problemów natury metodologicznej i etycznej ma charakter dylematu, co zmusza do ciągłego podejmowania trudnych decyzji; osoby realizujące badania z udziałem dzieci powinny posiadać szczególne kompetencje, umiejętności i wiedzę z zakresu prawa, psychologii, pedagogiki, komunikacji interpersonalnej, procedur bezpieczeństwa itd.; istnieje potrzeba szkoleń osób zasiadających w komisjach etyki badań i podejmujących decyzję/oceniających projekty badawcze z udziałem dzieci oraz ujednolicenie praktyk komisji i kryteriów oceny. Rekomendacja raportu: istnieje potrzeba wypracowania standardu badań społecznych z udziałem dzieci w Polsce.

Upełnomocnianie dzieci w wieku przedszkolnym w wyrażaniu świadomej zgody na udział w badaniu

Hanna Łoboda — pon, 30 mar 2026 00:00:00 +0000

Artykuł dotyczy problematyki działań badaczy mogących wspierać wyrażanie świadomej zgody na udział w badaniu przez dzieci w wieku przedszkolnym. Celem jest przedstawienie wybranych sposobów upełnomocniania dzieci w tym zakresie. We wprowadzeniu przybliżono teoretyczne podstawy badań nad dzieciństwem oraz świadomej zgody, a także ukazano lukę badawczą. Następnie opisano metodologię przeprowadzonych przez autorkę jakościowych badań z udziałem dzieci, dotyczących funkcjonowania przedszkola leśnego. Badania przeprowadzono metodą konstruktywistycznej teorii ugruntowanej, z zastosowaniem obserwacji uczestniczącej, technik wizualnych, analizy dokumentów oraz wywiadów swobodnych. Ich wyniki wskazują, że zastosowanie triangulacji danych, poświęcenie czasu na nawiązanie relacji oraz doskonalenie umiejętności komunikacyjnych zarówno dzieci, jak i badaczy może przyczynić się do upełnomocnienia dzieci przedszkolnych w wyrażaniu świadomej zgody na udział w badaniu. W literaturze w języku polskim i angielskim z lat 2000–2025, dotyczącej udzielania zgody na udział w badaniach przez dzieci w wieku przedszkolnym, z wyłączeniem badań medycznych, podkreśla się adekwatność stosowania metod jakościowych, a także wskazuje na konieczność zapewnienia dzieciom bezpieczeństwa. Wśród działań wzmacniających podmiotowość dzieci wymienia się samodzielne nadawanie pseudonimów lub podpisywanie dostosowanych do wieku uczestników formularzy zgody, a także przygotowanie raportu z badań w wersji dla dzieci. Stosowanie powyższych strategii może stanowić rekomendację dla praktyki badawczej w obszarze badań dzieciństwa (childhood studies).

Badania z dziećmi jako wyzwanie metodologiczne - doniesienia z własnej praktyki badawczej

Edyta Nowosielska — pon, 30 mar 2026 00:00:00 +0000

Celem tekstu jest scharakteryzowanie kluczowych wyzwań w badaniach z dziećmi w młodszym wieku szkolnym (klasy I–III), z naciskiem na aspekty praktyczne, etyczne i metodologiczne. Problem badawczy brzmi: Jakie wyzwania metodologiczne i etyczne pojawiają się w badaniach „z udziałem dzieci” i jak wpływają na zbieranie oraz interpretację danych? Metodą była analiza refleksyjna praktyki badawczej oparta na dokumentacji własnych projektów autorki (np. NCN Miniatura, grupy fokusowe), protokołach wywiadów, notatkach terenowych i literaturze pedagogicznej. Autorka opierając się na doświadczeniach z czterech projektów badawczych z udziałem dzieci, analizuje trudności etyczne, z którymi spotyka się badacz (świadoma zgoda dziecka, ochrona przed stresem i ujawnieniem danych), metodologiczne (kruchość koncentracji, problemy z werbalizacją i interpretacją narracji dziecięcej pod wpływem kontekstu kulturowego) oraz praktyczne (logistyka szkolna, sesje 30–45 min., dostosowanie do dynamiki grupy). Wyniki badań wskazują na potrzebę zmiany paradygmatu w podejściu do badań z udziałem dzieci – od postrzegania ich jako przedmiotów obserwacji ku uznaniu ich za aktywnych uczestników życia społecznego. Takie ujęcie wymaga nie tylko dostosowania metodologii do specyfiki pracy z dziećmi, lecz także szczególnej wrażliwości etycznej w relacji badacz–dziecko. Konieczne jest także uwzględnienie kontekstu społeczno-kulturowego, który w znacznym stopniu wpływa na autentyczność i wiarygodność pozyskiwanych danych. Metody badawcze powinny być elastyczne i kreatywne, by umożliwiać dzieciom swobodne wyrażanie emocji, myśli i doświadczeń oraz ukazywać bogactwo ich perspektyw.

Podejście mozaikowe w badaniach partycypacyjnych z udziałem dzieci. Dziecięce spojrzenie na przestrzeń edukacyjną

Marta Kondracka-Szala, Weronika Mazurek, Anna Miszke, Katarzyna Stańczyk — pon, 30 mar 2026 00:00:00 +0000

Artykuł przedstawia podejście mozaikowe jako ramę badań partycypacyjnych z dziećmi i ilustruje jego zastosowanie na przykładzie projektu autorek Przestrzeń szkolna a dobrostan uczniów (czerwiec 2025). Badanie koncentrowało się na dziecięcych sposobach doświadczania przestrzeni szkolnej w odniesieniu do dobrostanu i obejmowało pięć problemów szczegółowych: postrzeganie przestrzeni szkolnej przez dzieci; identyfikację miejsc sprzyjających nauce, relacjom i odpoczynkowi oraz postrzeganych jako stresujące; znaczenia i emocje przypisywane poszczególnym przestrzeniom; sposoby wizualizacji szkoły w tworzonych mapach, a także postulowane przez dzieci zmiany. W badaniu zastosowano podejście mozaikowe, łącząc spacery fotograficzne prowadzone przez dzieci, mapowanie przestrzeni szkolnej z wykorzystaniem wykonanych zdjęć, obserwację uczestniczącą („płytkę dorosłego”) oraz arkusz zdań niedokończonych. Analiza jakościowa ujawniła, że dzieci doświadczają przestrzeni szkolnej w sposób wielowymiarowy i relacyjny. Wyodrębniono trzy dominujące sposoby jej rozumienia: przestrzeń jako miejsce relacji i poczucia przynależności; przestrzeń jako zasób regulacji emocji i koncentracji, szczególnie w kontekście „własnej” sali lekcyjnej oraz przestrzeń jako obszar ekspresji i sprawczości, związany z możliwością wpływu na organizację i estetykę szkoły. Wyniki potwierdzają użyteczność podejścia mozaikowego w badaniach nad doświadczeniami dzieci.

Dzieciństwo jako autobiograficzna narracja – korczakowskie korzenie i nie tylko….

Anna Górka-Strzałkowska — pon, 30 mar 2026 00:00:00 +0000

Artykuł podejmuje problematykę dzieciństwa rozumianego jako narracja autobiograficzna tworzona przez samo dziecko. Celem tekstu jest rekonstrukcja idei dzieciństwa jako opowieści o własnym życiu, w której dziecko staje się narratorem i autorem w perspektywie childhood studies. Punkt wyjścia stanowi korczakowska koncepcja dialogu i równości w relacji dorosły–dziecko, rozwijana w kontekście badań jakościowych i biograficznych. Zastosowano metodę analizy narracyjnej i biograficznej, obejmującą interpretację pamiętników, dzienników, listów i wypowiedzi dzieci jako źródeł poznania społeczno-kulturowego. Wywód ukazuje ewolucję podejścia, od tradycyjnej, „dorosłej” rekonstrukcji biografii ku „nowej” metodzie biograficznej, opartej na dialogu, relacyjności i podmiotowości dziecka. Analiza obejmuje przykłady od Korczaka po współczesne badania nad dzieciństwem w sytuacjach granicznych i narracjami codzienności. Wyniki wskazują, że dziecięce autobiografie ujawniają subiektywny, emocjonalny wymiar doświadczeń i stanowią pełnoprawne teksty kultury. Wnioski akcentują konieczność etycznego partnerstwa w badaniach z udziałem dzieci oraz uznania ich głosu za źródło wiedzy o społeczeństwie. Rekomenduje się rozwijanie metod partycypacyjnych i narracyjnych w pedagogice oraz uwzględnianie perspektywy dziecka w refleksji naukowej i praktyce edukacyjnej.

Obraz i słowo jako przestrzeń etycznego dialogu badacza z dzieckiem. Założenia koncepcyjne i metodologiczne autorskiej metody badawczej

Małgorzata Karczmarzyk — pon, 30 mar 2026 00:00:00 +0000

Artykuł przedstawia autorską metodę dialogów wizualno-werbalnych jako etyczne i partycypacyjne podejście do pracy z dziećmi w edukacji wczesnoszkolnej. Celem jest zbadanie, w jaki sposób obraz i słowo mogą służyć jako komplementarne narzędzia dialogu etycznego, umożliwiające dzieciom współtworzenie znaczeń wraz z dorosłymi. Artykuł podejmuje problem braku dialogicznych, partnerskich metod w badaniach z dziećmi, w których relacje hierarchiczne często ograniczają ich sprawczość. Zaproponowana tu autorska metoda opiera się na semiotycznej triadzie C.S. Peirce’a (obiekt–znak–interpretant) i łączy założenia art-based research (ABR) z pedagogiką partycypacyjną. Ma charakter jakościowy i jest zilustrowana krótkimi studiami przypadków dialogów wizualno-werbalnych, przeprowadzonych w Polsce, w województwie pomorskim, w roku 2025, w różnych kontekstach (dziecko–rodzic–badacz, dziecko–rodzic, dziecko–nauczyciel). Artykuł przedstawia teoretyczne i etyczne podstawy metody, a następnie prezentuje trzy studia przypadków, zinterpretowane w odniesieniu do triady Peirce’a, oraz analizę ich znaczenia edukacyjnego. Rezultaty wskazują, że metoda wspiera rozwój językowy dzieci, ekspresję emocjonalną i poczucie sprawstwa. Umożliwia także ujawnienie potrzeb dzieci, które trudno wyrazić werbalnie, natomiast perspektywa dorosłych wnosi wymiary troski, wspólnoty i odpowiedzialności. Dialogi wizualno-werbalne stanowią praktyczne narzędzie dla edukacji wczesnoszkolnej, szczególnie w pracy artystycznej, wspierając dzieci nieśmiałe lub wrażliwe oraz rozwijając empatię i współpracę w klasie. Metoda integruje wymiar koncepcyjny, metodologiczny i etyczny, okazując się przydatna zarówno w badaniach z dziećmi, jak i w praktyce edukacyjnej.

Trudności w badaniach ilościowych z udziałem dzieci żłobkowych – refleksje na podstawie doświadczenia badacza

Ewelina Świdrak — pon, 30 mar 2026 00:00:00 +0000

Celem artykułu jest analiza trudności napotykanych podczas prowadzenia badań ilościowych w żłobkach z udziałem dzieci poniżej trzeciego roku życia, w kontekście współczesnych koncepcji badań nad dzieciństwem. Problematyka badawcza obejmuje zarówno wyzwania metodologiczne, etyczne, jak i organizacyjne, związane z planowaniem oraz realizacją badań z udziałem najmłodszych dzieci. Problem badawczy artykułu brzmi: jakie specyficzne rodzaje trudności można wyróżnić w procesie naukowego badania pedagogicznego o charakterze ilościowym z udziałem dzieci do lat trzech i jak je przezwyciężać? Artykuł ma charakter metodologiczno-refleksyjny. Zastosowano jakościową refleksyjną analizę doświadczeń badacza oraz krytyczną analizę literatury przedmiotu i dokumentacji badawczej powstałej w toku badań empirycznych prowadzonych w żłobkach. Wywód ma strukturę problemową i obejmuje kolejno: omówienie założeń childhood studies, analizę trudności etycznych, metodologicznych oraz praktycznych, a następnie syntezę wniosków. W wyniku analizy wyłoniono trudności związane m.in. z uzyskiwaniem zgody na udział w badaniu, ograniczeniami standaryzowanych narzędzi badawczych, subiektywizmem ocen oraz czynnikami rodzinnymi i zdrowotnymi zakłócającymi proces badawczy. Wyniki wskazują, że skuteczne prowadzenie badań w tej grupie wiekowej wymaga dostosowania metod do możliwości rozwojowych dzieci oraz ścisłej współpracy z ich opiekunami. Wnioski podkreślają konieczność dalszego rozwijania narzędzi badawczych oraz prowadzenia badań zgodnych z ideą sprawczości dziecka.

"Po co czytamy i co by było, gdyby książki nagle zniknęły?” - refleksje młodszych uczniów z Białegostoku

Anna Józefowicz — pon, 30 mar 2026 00:00:00 +0000

Artykuł przedstawia kontynuację badań nad preferencjami czytelniczymi uczniów młodszych z białostockich szkół. W 2025 opublikowałam wyniki dotyczące form kontaktu dzieci z książką, ich ulubionych bohaterów literackich i pomysłów na własne historie. Celem niniejszego artykułu jest przedstawienie refleksji dzieci na temat wartości książki, rozumienia przez nie potrzeby lektury w życiu codziennym oraz w szerszym kontekście społeczno-kulturowym. Problem badawczy brzmiał: Jakie są cele czytania przez dzieci i jaki sens dzieci nadają lekturze? Pytanie to odnosi się do ich subiektywnego doświadczenia: co myśli uczeń, gdy sięga po książkę, dlaczego czyta i co z niej czerpie – emocjonalnie, poznawczo i społecznie. Badania osadziłam w perspektywie childhood studies, traktującej dziecko jako aktywnego współtwórcę znaczeń. Przeprowadziłam je w paradygmacie jakościowym, wykorzystując zogniskowane wywiady grupowe. W 16 grupach fokusowych uczestniczyło 96 uczniów w wieku 9–10 lat z 8 szkół podstawowych. Rozmowy, prowadzone w znanym dzieciom środowisku, dotyczyły pytań: Po co czytamy? oraz Co by było, gdyby książki zniknęły? Materiał poddałam analizie tematycznej, rekonstruując sposoby, w jakie dzieci tworzą znaczenia praktyk czytelniczych. Artykuł obejmuje część teoretyczną, prezentującą znaczenie procesu lektury z perspektywy różnych dyscyplin naukowych, część metodologiczną i empiryczną. Wyniki badań wskazują, że czytanie jest dla dzieci przede wszystkim źródłem wiedzy, inspiracji i rozrywki, rzadziej wsparcia emocjonalnego. Wnioski podkreślają konieczność włączania głosu dzieci do praktyk edukacyjnych i działań promujących czytelnictwo oraz potrzebę dalszych badań nad motywacją do lektury w zmieniającym się środowisku kulturowo-technologicznym.

Autonomiczna i heteronomiczna rola nauczyciela w rozwoju wczesnej umiejętności czytania

Jolana Ronkova — pon, 30 mar 2026 00:00:00 +0000

Wczesna umiejętność czytania stanowi fundamentalny element rozwoju edukacyjnego dzieci, obejmujący nie tylko nabywanie umiejętności dekodowania, ale także rozwój świadomości metapoznawczej i samoregulacji uczenia się. Celem niniejszego artykułu jest zbadanie roli nauczyciela w rozwoju wczesnej umiejętności czytania z perspektywy dwóch orientacji pedagogicznych: autonomicznego i heteronomicznego podejścia do nauczania. Opierając się na przeglądzie narracyjnym najnowszej literatury międzynarodowej (2020–2025), artykuł koncentruje się przede wszystkim na badaniach nad metapoznaniem w rozumieniu czytanego tekstu i samoregulacji uczenia się we wczesnej edukacji podstawowej. Modele czytania dla całej klasy i zintegrowane środowiska edukacyjne STEAM są traktowane jako uzupełniające się ramy kontekstowe, ilustrujące szersze trendy dydaktyczne, a nie jako główny przedmiot analizy.

Analiza uwypukla mocne i słabe strony obu orientacji pedagogicznych. Wykazano, że podejścia autonomiczne wspierają sprawczość uczącego się, refleksyjne zaangażowanie w tekst oraz rozwój samoregulacji zachowań czytelniczych, podczas gdy podejścia heteronomiczne zapewniają niezbędną strukturę/ rusztowanie do nabywania podstawowych umiejętności czytania. Artykuł dowodzi, że efektywna wczesna edukacja w zakresie umiejętności czytania i pisania wymaga zrównoważonej i uwzględniającej kontekst integracji obu podejść, dostosowanej do gotowości rozwojowej uczniów i warunków panujących w klasie. W części końcowej przedstawiono implikacje dla praktyki szkolnej, podkreślając znaczenie wyraźnego wsparcia, czytania dialogicznego i stopniowego uwalniania się od odpowiedzialności we wspieraniu uczniów w przejściu do samodzielnego i refleksyjnego czytania.

Czuła dydaktyka, czyli autoetnograficzne spojrzenie na edukację seksualną przyszłych nauczycieli

Justyna Ratkowska-Pasikowska — pon, 30 mar 2026 00:00:00 +0000

Artykuł stanowi autoetnograficzną refleksję nad kształceniem przyszłych nauczycieli w zakresie seksualności dziecka. Punktem wyjścia jest doświadczenie autorki jako akademiczki prowadzącej moduł o seksualność w edukacji na Uniwersytecie Łódzkim. Celem artykułu jest zbadanie, jak emocje, przekonania i tabu kulturowe wpływają na gotowość przyszłych nauczycieli do podejmowania rozmów o seksualności dziecka oraz jakie praktyki refleksyjnej dydaktyki wspierają ich w przezwyciężaniu lęku i niepewności. Autorka stawia pytania: (1) Jakie wzorce reakcji studentów ujawniają się w mikrozdarzeniach dydaktycznych? (2) Jak pozycja i emocje wykładowczyni modulują przebieg tych zdarzeń? (3) Które strategie dydaktyczne zwiększają poczucie sprawczości w prowadzeniu rozmów o ciele, relacjach i bezpieczeństwie? Autoetnografia pozwala uchwycić napięcia emocjonalne, społeczne i językowe, które wpływają na sposób kształcenia pedagogów. W tekście podkreślono, że kompetencje nauczyciela nie kończą się na wiedzy, lecz zaczynają od samoświadomości. Dziedziczone wzorce milczenia, wstydu i unikania tematów związanych z seksualnością muszą zostać rozpoznane, zanim staną się częścią ukrytego programu edukacyjnego. Refleksyjna dydaktyka to nie tylko metoda pracy, ale postawa oparta na obecności i gotowości do konfrontacji z tym, co niewygodne, ale konieczne.

Edukacja ekonomiczna w powieściach dla dzieci

Renata Raszka, Małgorzata Bortliczek — pon, 30 mar 2026 00:00:00 +0000

Artykuł dotyczy tekstów literackich opisujących zachowania dziecka jako podmiotu ekonomicznego. Jego celem jest przedstawienie i porównanie zachowań ekonomicznych bohaterów trzech powieści dla dzieci Bankructwo małego Dżeka Janusza Korczaka (1924, 1966, 1994) oraz Julek i dziura w budżecie (2017) i Julek i cały ten biznes (2020) Sylwii Wojciechowskiej. Powieści są utrzymane w stylu dyskursu edukacyjnego, co oznacza, że ich fabuła i język są zgodne z konwencjami edukacyjnymi. W analizie tekstowej, odwołując się do wyekscerpowanych fragmentów, zwracamy uwagę na pojęcia ekonomiczne i sposoby ich definiowania, na zachowania protagonistów, eksponujemy również walory poznawcze (edukacja ekonomiczna w XX i w XXI wieku) i dydaktyczne porównywanych powieści. Szczególną uwagę zwracamy na (nie)podmiotowe traktowanie dziecka przez osoby dorosłe. Uważamy, że kompetencje finansowe (np. oszczędzanie, zarabianie, dysponowanie oszczędnościami, plan finansowy) nabywane przez protagonistów mogą być inspiracją do rozmów o podejmowaniu decyzji finansowych lub do rzeczywistego zarządzania pieniędzmi przez dziecko. Naszym zdaniem zbyt małą wagę przywiązuje się do kształcenia ekonomicznego w edukacji małych dzieci. Dlatego rekomendujemy powieści Sylwii Wojciechowskiej do czytania w klasach 1–3 szkoły podstawowej.