https://czasopisma.ignatianum.edu.pl/pk/issue/feed Perspektywy Kultury 2022-11-03T21:25:29+00:00 dr Łukasz Burkiewicz lukasz.burkiewicz@ignatianum.edu.pl Open Journal Systems <p class="p1"><strong>Czasopismo naukowe Instytutu Kulturoznawstwa Akademii Ignatianum w Krakowie.<br></strong>Kwartalnik poświęcony problemom badawczym, metodologicznym i dydaktycznym dyscyplin nauk humanistycznych: nauk o kulturze i religii, historii, literaturoznawstwa, zarządzania, oraz nauk społecznych: nauk o komunikacji społecznej i mediach, pismo recenzowane.</p> https://czasopisma.ignatianum.edu.pl/pk/article/view/2382 Od Redakcji 2022-09-30T11:11:15+00:00 Łukasz Burkiewicz lukasz.burkiewicz@ignatianum.edu.pl <p>Numer bieżący jest obszerniejszy od typowych zeszytów „Perspektyw Kultury”. Jest to przede wszystkim związane z działem tematycznym&nbsp;„Studia o kulturze cerkiewnej w granicach dawnej Rzeczypospolitej” pod gościnną redakcją pracowników Zakładu Studiów Polsko-Ukraińskich na Wydziale Studiów Międzynarodowych i Politycznych Uniwersytetu Jagiellońskiego: dr hab. Alicji Zofii Nowak, prof. UJ oraz dr hab. Agnieszki Gronek, prof. UJ. Ten dział zostanie przedstawiony we wstępie przygotowanym przez wspomniane Panie Profesor i jest kontynuacją wcześniej podejmowanych przez nie projektów o podobnej tematyce (wydania monograficzne z 2016 i 2019 r.). Dodam jedynie, że znajduje się w nim 19 artykułów napisanych przez autorów z Polski, Ukrainy, Białorusi, Niemiec, Francji oraz Włoch. Dział ten dopełniają również dwa odrębne teksty. Pierwszy z nich jest krótkim komunikatem autorstwa arcybiskupa Ihora Isichenki (Charkowski Uniwersytet Narodowy im. Wasyla Karazina; Uniwersytet Narodowy Akademia Kijowsko-Mohylańska) przedstawiający Charków, a właściwie jego świątynie, w pierwszych tygodniach rosyjskiej inwazji na Ukrainę. Drugi tekst to recenzja książki Oleha Bolyuka zatytułowanej <em>Wooden</em> <em>sacred artefacts (as based on Ukraine’s western regions) </em>sporządzona przez wspomnianą już Agnieszkę Gronek (Uniwersytet Jagielloński).</p> 2022-09-29T00:00:00+00:00 Copyright (c) 2022 Akademia Ignatianum w Krakowie https://czasopisma.ignatianum.edu.pl/pk/article/view/2383 From the Editors 2022-09-30T11:11:12+00:00 Łukasz Burkiewicz lukasz.burkiewicz@ignatianum.edu.pl <p>The current issue is larger than the typical issues of <em>Perspectives on Culture</em>. This is primarily related to the theme section, Studies on Eastern Churches Culture within the Borders of the Former Polish-Lithuanian Commonwealth, under the guest editorship of staff members of the Department of Polish-Ukrainian Studies at the Faculty of International and Political Studies of the Jagiellonian University: Associate Prof. Alicja Zofia Nowak, PhD, Professor of the Jagiellonian University, and Associate Prof. Agnieszka Gronek, PhD, Professor of the Jagiellonian University. This section is presented in the Editorial written by the two Professors, and is a continuation of their previous projects on similar topics (2016 and 2019 monograph editions). I would only add that it contains 19 articles written by authors from Poland, Ukraine, Belarus, Germany, France and Italy. The section is also complemented by two articles. The first is a short communiqué by Archbishop Ihor Isichenko (V.N. Karazin Kharkiv National University, National University of Kyiv-Mohyla Academy) presenting Kharkiv, and more precisely, Kharkiv churches in the first weeks of the Russian invasion of Ukraine. The other one is a review of Oleh Bolyuk’s book <em>Wooden</em> <em>sacred artifacts (as based on Ukraine’s western regions) </em>by Agnieszka Gronek (Jagiellonian University).</p> 2022-09-29T00:00:00+00:00 Copyright (c) 2022 Akademia Ignatianum w Krakowie https://czasopisma.ignatianum.edu.pl/pk/article/view/2384 Wstęp 2022-09-30T11:11:10+00:00 Alicja Zofia Nowak alicja.z.nowak@uj.edu.pl Agnieszka Gronek a.gronek@uj.edu.pl <p>Jedną z bardziej znaczących zmian w polskich studiach historycznych po 1989 r. jest wzrost zainteresowania tematami przywracającymi pamięć o wielokulturowej tradycji dawnej Rzeczypospolitej. Uwolnienie Polski spod rosyjskiej strefy wpływów i uzyskanie niepodległości przez Litwę, Ukrainę i Białoruś otworzyły nowy rozdział nie tylko w dziejach politycznych Europy i świata, ale także w badaniach nad dziedzictwem kulturowym tych narodów. Dziś możliwe jest stawianie pytań zarówno na temat wspólnoty dziedzictwa Rusinów i Polaków, jak też ich odrębności, autonomiczności i niezależności, dziś możliwa jest obiektywna ocena oryginalności kultury cerkiewnej w Rzeczypospolitej, jak i jej zależności od innych prawosławnych centrów intelektualnych oraz wzorców cywilizacji zachodniej. W poszukiwaniu odpowiedzi na te niełatwe pytania od lat pomagają nam badacze z Polski i z zagranicy, młodzi naukowcy oraz doświadczeni specjaliści, reprezentanci środowiska uniwersyteckiego, tzw. otoczenia społecznego oraz niezależni badacze. Wierzymy, że w ten sposób budowany szeroki i międzynarodowy zespół badaczy reprezentujących różne dyscypliny i metody naukowe, tradycje konfesyjne i kulturalne, mający różne doświadczenia zawodowe i życiowe, jest w stanie w pełni odtworzyć zatarte karty wspólnych dziejów, dziś odrębnych narodów: Polaków, Litwinów, Ukraińców, Białorusinów.</p> 2022-09-29T00:00:00+00:00 Copyright (c) 2022 Akademia Ignatianum w Krakowie https://czasopisma.ignatianum.edu.pl/pk/article/view/2385 Introduction 2022-09-30T11:11:08+00:00 Alicja Zofia Nowak alicja.z.nowak@uj.edu.pl Agnieszka Gronek a.gronek@uj.edu.pl <p>One of the most significant changes in Polish historical studies after 1989 has been the increased interest in restoring the memory about the multicultural traditions of the Former Polish-Lithuanian Commonwealth. The liberation of Poland from Russian influence and the independence of Lithuania, Ukraine and Belarus have opened a new chapter not only in the political history of Europe and the world, but also in research on the cultural heritage of these nations. Today, it is possible to ask questions about the common heritage of Ruthenians and Poles, on top of their distinctiveness, autonomy and independence. Today, it is possible to objectively assess the originality of the Orthodox culture in the Commonwealth, in addition to its dependence on other Orthodox intellectual centers as well as models of Western civilization. Researchers from Poland and abroad, young scientists and experienced specialists, representatives of the academia, the socalled academic social environment and independent researchers have been helping us in the search for answers to these difficult questions for years. We believe that the thus formed broad and international team of scholars representing various scientific disciplines and methods, confessional and cultural traditions, and having different professional and life experiences, is able to fully recreate the obliterated pages of common history of the now separate nations: Poles, Lithuanians, Ukrainians and Belarusians.</p> 2022-09-29T00:00:00+00:00 Copyright (c) 2022 Akademia Ignatianum w Krakowie https://czasopisma.ignatianum.edu.pl/pk/article/view/2386 Księdza Mateusza Bembusa SJ poglądy na temat schizmy kościelnej i propozycje pojednania z Cerkwią prawosławną 2022-09-30T11:11:05+00:00 Jan Stradomski jan.stradomski@uj.edu.pl <p>Synod biskupów unickich we Lwowie z 1629 r. był jedną z prób doprowadzenia do zgody dwóch chrześcijańskich wyznań obrządku wschodniego w Rzeczypospolitej – obecnej na ziemiach ruskich od stuleci Cerkwi prawosławnej oraz nowo powstałego w wyniku zawarcia unii brzeskiej (1596) Kościoła greckokatolickiego. Podjęty z zaangażowaniem metropolity Józefa Welamina Rutskiego i króla Zygmunta III Wazy wysiłek unijny nie przyniósł spodziewanych rezultatów, a jednym z niewielu namacalnych owoców zjazdu stała się homilia krakowskiego jezuity, Mateusza Bembusa, wygłoszona w dniu otwarcia synodu. Tekst mowy znany jest z dwóch XVII-wiecznych edycji, jakie ukazały się w odstępie zaledwie kilku miesięcy w Krakowie i Lwowie. W dziele tym jezuita zawarł szereg wątków dotyczących historii chrześcijaństwa oraz propozycję sposobu przełamania schizmy kościelnej. Całość ubrana została w klasyczną strukturę mowy retorycznej, wyrażonej barwnym językiem i nietypowymi argumentami. Studium stanowi analizę formalno-treściową pracy Bembusa przedstawioną na tle wydarzeń historycznych, których dotyczy.</p> 2022-09-29T00:00:00+00:00 Copyright (c) 2022 Akademia Ignatianum w Krakowie https://czasopisma.ignatianum.edu.pl/pk/article/view/2387 Kwestia gatunkowego i historycznego kontekstu lwowskiej „Prosfonemy” z 1591 roku 2022-11-03T21:25:29+00:00 Nazar Fedorak nfedorak@ukr.net <p>Artykuł aktualizuje wieloletnią debatę na temat gatunkowego charakteru wczesnobarokowej <em>Prosfonemy </em>z 1591 r. (pierwszego znanego dzieła literackiego, które powstało w Bractwie Lwowskim) oraz szeregu innych tekstów z końca XVI – pierwszej połowy XVII w. Autor pokazuje, jak stopniowo w nauce kształtowało się rozumienie gatunkowej wieloznaczności dzieł wczesnego baroku oraz ich przynależności do literackich form prototeatralnych. Artykuł dowodzi również zasadności analizy pochwalnej i przeznaczonej do wygłoszenia <em>Prosfonemy </em>w kontekście sądowego konfliktu między Bractwem Lwowskim a biskupem w latach 1590–1591. Zaproponowana aktualizacja wymaga nowego metodologicznego podejścia do badania tego rodzaju literackich zabytków.</p> 2022-09-29T00:00:00+00:00 Copyright (c) 2022 Akademia Ignatianum w Krakowie https://czasopisma.ignatianum.edu.pl/pk/article/view/2388 Filip Limont, trocki duchowny wobec zagadnień religijnych swojego czasu: studium przypadku z pierwszych dziesięcioleci unii brzeskiej w Wielkim Księstwie Litewskim 2022-09-30T11:10:59+00:00 Laurent Tatarenko laurent.tatarenko@cnrs.fr <p>Nazwisko Filipa Limonta, szlachcica i ruskiego ksiądza w Trokach, poja- wia się w kilku dokumentach dotyczących sporów toczonych w pierwszych dziesięcioleciach XVII w. przez wileńskie bractwo prawosławne z władzami unickimi. Ze względu na swoje powiązania z ruskimi elitami z litewskiej sto- licy i wahania między prawosławiem a unią Limont zaangażował się w pro- cesy, które przyczyniły się do powstawania nowych, odmiennych reprezentacji w społeczności ruskiej. Próbując zrekonstruować biografię tej postaci, artykuł zagłębia się w świat społeczno-kulturowy miejskiego duchowieństwa ruskiego i pokazuje jego stosunek do przemian religijnych zachodzących w metropolii kijowskiej w następstwie unii brzeskiej.</p> 2022-09-29T00:00:00+00:00 Copyright (c) 2022 Akademia Ignatianum w Krakowie https://czasopisma.ignatianum.edu.pl/pk/article/view/2411 Мелетий Охридский и синаиты в Нежине в конце XVII в. 2022-09-30T11:08:19+00:00 Vera Tchentsova graougraou@hotmail.com <p>Мелетий, бывший охридский архиепископ, жил на территории Украины с 1680 до 1695 г., пользуясь там всеобщим почитанием как «патриарх Ахридонский». Он был тесно связан с запорожским гетманом Иваном Самойловичем и даже после ссылки гетмана продолжал поддерживать отношения с членами его семьи. Благодаря щедрости гетмана архиепископ сумел приобрести владения в одном из богатейших украинских городов, Нежине, оставив их затем в наследство Синайскому монастырю. Сделанное Мелетием завещание объясняется его давними связями с синайскими монахами и с представителями этой влиятельной монашеской общины на польско– литовских и украинских землях. Впрочем, попытки синаитов закрепить наследство Мелетия за своим монастырем встретили противодействие со стороны как местного греческого православного братства, так и иерусалимского патриарха Досифея II. В статье исследуется начало и первый этап их борьбы за владения «ахридонского патриарха». Сохранившиеся в России архивные материалы позволяют по–новому взглянуть на присутствие синаитов на украинских землях и их стремление укрепить там свое влияние.</p> 2022-09-29T00:00:00+00:00 Copyright (c) 2022 Akademia Ignatianum w Krakowie https://czasopisma.ignatianum.edu.pl/pk/article/view/2389 „Ogród zamknięty, źródło zapieczętowane”: Pieśń nad Pieśniami i jej znaczenie eklezjastyczne w siedemnastowiecznej Ukrainie 2022-09-30T11:10:57+00:00 Maria Grazia Bartolini maria.bartolini@unimi.it <p>Artykuł dotyczy XVII-wiecznych adaptacji i przekształceń Pieśni nad Pieśniami i obecności w ówczesnej ukraińskiej literaturze obrazu zaślubin, któremu dotąd nie poświęcono należytej naukowej uwagi. Na skrzyżowaniu dróg między katolickim Zachodem a bizantyńskim Wschodem XVII-wieczna Ukraina jest fascynującym studium przypadku w odniesieniu do zmian&nbsp;znaczeń, tradycji egzegetycznej oraz odbiorców konkretnej biblijnej księgi. Szczególna uwaga została poświęcona badaniom sposobu, w jaki najsłynniejsi ówcześni pisarze ukraińscy (Łazarz Baranowycz, Joannicjusz Galatowski, Stefan Jaworski i Dmytro Tuptało) wykorzystali Pieśń jako szablon w refleksji nad naturą Kościoła. Twierdzę, że wymienieni autorzy wnieśli swoje duszpasterskie i polityczne zaangażowanie do egzegezy tej księgi, odwołując się do Pieśni nad Pieśniami; często w połączeniu z obrazami z Apokalipsy wytyczali i definiowali granice Kościoła kijowskiego w czasach religijnego i politycznego kryzysu.</p> 2022-09-29T00:00:00+00:00 Copyright (c) 2022 Akademia Ignatianum w Krakowie https://czasopisma.ignatianum.edu.pl/pk/article/view/2390 Dzieje ikony Matki Bożej Nowodworskiej w czasach nowożytnych 2022-09-30T11:10:54+00:00 Volha Barysenka borisenko.olga86@gmail.com <p>Artykuł jest poświęcony cudownej ikonie Matki Bożej Nowodworskiej, która w XVII w. i w pierwszej połowie XVIII w. znajdowała się w prawosławnym monasterze w Nowym Dworze koło Pińska (Białoruś, obwód brzeski). Analizie poddano ikonografię ikony na podstawie dwóch rycin autorstwa Jana Szczyrskiego. Na jednej z nich obok wizerunku Marii z Dzieciątkiem widoczny jest napis w języku cerkiewnosłowiańskim, a na drugiej – łacińskim. Przytoczono opis cudownej ikony i zawieszek wotywnych zawarty w wizytacji cerkwi z roku 1719, jak również związane z nią legendy. Omówiono kwestię czasu wywiezienia ikony z Nowego Dworu.</p> 2022-09-29T00:00:00+00:00 Copyright (c) 2022 Akademia Ignatianum w Krakowie https://czasopisma.ignatianum.edu.pl/pk/article/view/2391 Bóg – człowiek – (nie)szczęście w ujęciu Stefana Jaworskiego 2022-09-30T11:10:13+00:00 Marzanna Kuczyńska marzanna@amu.edu.pl <p>W centrum zainteresowania Jaworskiego stoi człowiek w swojej relacji do Boga, świata, natury, losu. Punktem wyjścia jest arystoteliańska koncepcja człowieka wyobrażonego pod formą mikroi makrokosmosu postrzeganego jako istota myśląca i wywyższona, stworzona na obraz i podobieństwo Boga, która jednak posiada zdefektowaną, przemijającą i grzeszną naturę. Z powodu ułomnej natury człowiek nie decyduje o własnym losie, więc na ziemi nie może zaznać szczęścia. Szczęście, oparte na pojęciu nieskończoności, nieśmiertelności, nieodwracalności i spokoju wewnętrznego (beznamiętności), dostępne jest według autora tylko w niebie. W odpowiedzi na ten paradoks kaznodzieja łączy teologię szczęścia z teologią zbawienia, opracowuje teorię dobrego i „czynnego” (aktywnego) życia, zgodnie z którą człowiek będzie zdolny pokonywać przeszkody, zdobywać wpływ na własny los i osiągać częściowe szczęście w życiu doczesnym oraz pełne szczęście w niebie.</p> 2022-09-29T00:00:00+00:00 Copyright (c) 2022 Akademia Ignatianum w Krakowie https://czasopisma.ignatianum.edu.pl/pk/article/view/2392 „Jako niepokonanym murem, bronicie ziemię ruską” 2022-09-30T11:10:11+00:00 Liliya Berezhnaya lbere_01@uni-muenster.de <p>Celem artykułu jest badanie głównych form oraz zmian w rozwoju tematyki <em>antemurale christianitatis </em>w latopisach ukraińskich od końca XVII do połowy XVIII w. Główne zadanie badawcze to odpowiedź na pytanie, dlaczego i w jaki sposób kronikarze sięgali po retorykę przedmurza. Artykuł składa się z dwóch części. Pierwsza dotyczy tematu „ukraińskiego przedmurza”, którego pojawienie się było rezultatem obecności tego motywu w europejskiej, a zwłaszcza polsko-litewskiej literaturze i sztuce omawianego okresu. Druga część jest poświęcona opisowi ufortyfikowanych miast oraz klasztorów, które były ukazywane jako symbole przedmurza w kronikach ukraińskich (Bracław, Kamieniec Podolski, Lwów, Humań, Międzygórski Monaster Przemienienia Pańskiego oraz Monaster Zaśnięcia Matki Bożej w Trechtymirowie).</p> 2022-09-29T00:00:00+00:00 Copyright (c) 2022 Akademia Ignatianum w Krakowie https://czasopisma.ignatianum.edu.pl/pk/article/view/2393 Praktyki komemoratywne w eparchii przemyskiej w XVII–XVIII w. 2022-09-30T11:10:09+00:00 Denys Pilipowicz denys.pilipowicz@uj.edu.pl <p>Prezentowany artykuł został poświęcony praktykom komemoratywnym w eparchii przemyskiej w XVII–XVIII w., odtworzonym na podstawie rękopiśmiennych i drukowanych źródeł reprezentujących dwa główne typy – statutów bractw cerkiewnych oraz <em>pomjanyków. </em>Do analizy wybrano statuty bractw w Chotyńcu, Bortiatyniu, Żurawcach oraz Zapałowie. Gatunek <em>pomjanyka </em>reprezentowany jest przez nielokalizowany <em>pomjanyk </em>datowany na XVI w. w formie pergaminowego zwoju, <em>pomjanyk</em> bractwa cerkiewnego z Kormanic (1685), prywatny <em>pomjanyk </em>biskupa przemyskiego Innocentego Winnickiego (1693) oraz <em>pomjanyk</em> ze wsi Witoszyńce (1688). Przeprowadzona analiza pozwoliła nakreślić ich ramy gatunkowe, w tym elementy treściowe o charakterze perswazyjnym, których celem było uświadomienie czytelnikom istotnej roli pamięci dla zachowania tożsamości kulturowo-religijnej, a przede wszystkim znaczenia wspominania zmarłych w kontekście soteriologicznym. Z praktykami komemoratywnymi ściśle związane były praktyki pogrzebowe regulowane w statutach bractw cerkiewnych inicjujące proces pamiętania. Porównanie z zabytkami sąsiedniej eparchii chełmskiej uwypukliło zróżnicowanie regionalne praktyk komemoratywnych oraz praktyk religijnych, którego istota polegała na dostrzegalnym wpływie języka polskiego i katolickiej kultury religijnej na terenach eparchii chełmskiej.</p> 2022-09-29T00:00:00+00:00 Copyright (c) 2022 Akademia Ignatianum w Krakowie https://czasopisma.ignatianum.edu.pl/pk/article/view/2394 Przedmowa Leona Kiszki do supraskiego druku Sobraniye prypadkov (1722) w tradycji nauk dla kapłanów 2022-09-30T11:10:06+00:00 Alicja Zofia Nowak alicja.z.nowak@uj.edu.pl <p><em>Sobraniye prypadkov </em>– dialog gatunkowo zbliżony do katechizmu, opublikowany w supraskiej typografii w 1722 r., powstał pod redakcyjną opieką Leona Kiszki – metropolity kijowskiego, intelektualisty, nauczyciela, tłumacza, redaktora i autora wielu dzieł, hierarchy – reformatora związanego z synodem zamojskim (1720), tak ważnym dla Kościoła zjednoczonego z Rzymem. Trudno określić, w jakim stopniu Kiszka był zaangażowany w przygotowanie <em>Sobraniya </em>adresowanego do konsekrowanych odbiorców, ale nie ulega wątpliwości, że był autorem siedmiostronicowej przedmowy do tego wydania.</p> <p>Ten otwierający ramę wydawniczą księgi paratekst został potraktowany przez biskupa jako skuteczny kanał przekazu nauk dla duchowieństwa. Z funkcjonalnego punktu widzenia przedmowa jest nie tylko wprowadzeniem do pracy, ale okazuje się formacyjnym pouczeniem dla duchowieństwa. Twórczo nawiązuje do dawnych i nowszych nauk dla kapłanów. Metropolita wybrał z nich znane wątki, argumenty i motywy, ale pogłębił swój wywód, który nie przybrał postaci prostych zaleceń, towarzyszyły mu bowiem nieco bardziej wyrafinowane pod względem treści i wyrazu komentarze. Podobieństwo do nauk zauważalne jest także w retoryce wypowiedzi, a nawet na poziomie kompozycji. Musiało to nastąpić w pewnym stopniu w sposób naturalny, siłą tradycji, ale być może Kiszka celowo kształtował przedmowę. Dodając ją do <em>Sobraniya</em>, chciał wykorzystać kolejną okazję do formowania księży, jednocześnie uczynić przesłanie czytelnym dla duchowieństwa, które było przyzwyczajone do pewnej przyjętej konwencji w nauczaniu.</p> <p>Publikacja omawianego źródła wraz z przedmową – nauką wpisywała się w szerszą działalność edukacyjną Leona Kiszki, który dążył do wzmocnienia Kościoła unickiego poprzez podniesienie poziomu przygotowania duchowieństwa parafialnego do posługi.</p> 2022-09-29T00:00:00+00:00 Copyright (c) 2022 Akademia Ignatianum w Krakowie https://czasopisma.ignatianum.edu.pl/pk/article/view/2395 Działalność namiestników (dziekanów) w unickiej diecezji przemysko-samborsko-sanockiej w „krótkim” XVIII w. (na przykładzie namiestnictwa muszyńskiego i bieckiego) 2022-09-30T11:10:04+00:00 Wioletta Zielecka-Mikołajczyk zielecka@umk.pl <p>Tematyka artykułu koncentruje się wokół funkcjonowania urzędu namiestników (dziekanów) unickiej diecezji przemysko-samborskiej w XVIII w. Szczególną uwagę poświęcono organizacji i działalności sądownictwa namiestniczego. Ukazano nieznany dotąd w historiografii sposób organizacji tych sądów, tj. dobór urzędników sądowych oraz analizę charakteru spraw, które trafiały na wokandę sądu namiestniczego.</p> 2022-09-29T00:00:00+00:00 Copyright (c) 2022 Akademia Ignatianum w Krakowie https://czasopisma.ignatianum.edu.pl/pk/article/view/2396 Ikony doby baroku na Podlasiu. Rekonesans 2022-09-30T11:10:00+00:00 Joanna Tomalska-Więcek Joanna Tomalska-Więcek Joanna_Tomalska@outlook.com <p>Ikony na Podlasiu należą do najciekawszych zjawisk kulturowych, ale ich dzieje nie są do dziś zbadane. W artykule zostały omówione dzieła okresu baroku. Większość z nich najprawdopodobniej było przeznaczonych dla cerkwi unickich. Autorka omawia kilka z tych ikon.</p> 2022-09-29T00:00:00+00:00 Copyright (c) 2022 Akademia Ignatianum w Krakowie https://czasopisma.ignatianum.edu.pl/pk/article/view/2397 Kaplica w Jabłonce w dekanacie kaszogrodzkim w 1800 r 2022-09-30T11:09:58+00:00 Paweł Sygowski sygopawlo@poczta.onet.pl <p>W 1794 r. wojska rosyjskie idące przez wołyńskie tereny Rzeczypospolitej, żeby stłumić powstanie kościuszkowskie, przejmowały niektóre cerkwie unickie, wprowadzając do nich siłą rosyjskich duchownych prawosławnych. Tak było w Jabłonce Wielkiej w dekanacie kaszogrodzkim (na pn. od Łucka). Reakcją właściciela wsi było wybudowanie dla wiernych jego kosztem kaplicy unickiej i jej wyposażenie. Tekst wizytacji z 5 lutego 1800 r. ks. Teodora Połuchtowicza jest jedynym dokumentem opisującym tę kaplicę.</p> 2022-09-29T00:00:00+00:00 Copyright (c) 2022 Akademia Ignatianum w Krakowie https://czasopisma.ignatianum.edu.pl/pk/article/view/2398 Zabytki sztuki cerkiewnej Drohobycza na rysunkach Stanisława Wyspiańskiego z podróży w sierpniu roku 1887 2022-09-30T11:09:54+00:00 Agnieszka Gronek Agnieszka Gronek a.gronek@uj.edu.pl <p>Stanisław Wyspiański w sierpniu 1887 r. wyjechał do Galicji Wschodniej. Rysunki, które pozostały z tej podróży, stanowią bardzo cenne źródło obrazowe do poznania zabytków z tych terenów. W artykule uwaga została skupiona na rysunkach z Drohobycza. Badania porównawcze i kwerenda terenowa pozwoliły uzupełnić dane dotyczące ich dziejów, a nawet rozpoznać i odnaleźć dzieła uważane za zaginione.</p> 2022-09-29T00:00:00+00:00 Copyright (c) 2022 Akademia Ignatianum w Krakowie https://czasopisma.ignatianum.edu.pl/pk/article/view/2400 Cerkiew św. Aleksandra Newskiego w Warszawie i Zmartwychwstania w Sankt Petersburgu 2022-09-30T11:09:52+00:00 Anna Gełdon anna.geldon@yahoo.com <p>Sobór Aleksandra Newskiego w Warszawie wzniesiono w 1912 r., a zburzono z powodów politycznych w 1923 r. Jego wnętrze wypełniały mozaiki i freski wykonane przez najlepszych petersburskich artystów, w tym Wiktora Wasniecowa. Na podstawie archiwalnych zdjęć udało się odczytać program malarski świątyni oraz odnaleźć ikonograficzne i stylistyczne analogie w petersburskiej cerkwi Zmartwychwstania Pańskiego.</p> 2022-09-29T00:00:00+00:00 Copyright (c) 2022 Akademia Ignatianum w Krakowie https://czasopisma.ignatianum.edu.pl/pk/article/view/2401 Wielokulturowość dawnej Rzeczypospolitej z perspektywy postmigracyjnej XX w. – cmentarz miejski w Uhnowie 2022-09-30T11:09:49+00:00 Olga Kich-Masłej o.kich-maslej@uj.edu.pl <p>Uhnów – dziś najmniejsze miasteczko zachodniej Ukrainy – należy do postmigracyjnego obszaru polsko-ukraińskiego pogranicza z interesującymi przykładami dziedzictwa kulturowego, które warto badać i popularyzować. Znajdują się tu trzy obiekty: barokowy kościół, murowana cerkiew i synagoga z czerwonej cegły. Są to symbole trzech tradycji: łacińskiej, bizantyńskiej i żydowskiej, które przez wieki koegzystowały na tym terenie. Ze świątyniami nieodłącznie wiążą się cmentarze grzebalne. Historyczne cmentarze są odzwierciedleniem wielonarodowej i wielokulturowej dawnej Rzeczypospolitej. Spoczęli na nich ludzie, którzy tworzyli tu mozaikę językową, artystyczną i obyczajową, bezpowrotnie zniszczoną przez nacjonalizmy i totalitaryzmy XX w. Na potrzeby artykułu badaliśmy zachowany cmentarz miejski w Uhnowie, który ciągle spełnia cztery podstawowe funkcje: sacrum, archiwum, muzeum i parku.</p> 2022-09-29T00:00:00+00:00 Copyright (c) 2022 Akademia Ignatianum w Krakowie https://czasopisma.ignatianum.edu.pl/pk/article/view/2402 Ikony Mandylionu w zbiorach Muzeum Historycznego w Sanoku 2022-09-30T11:08:42+00:00 Katarzyna Winnicka kasiawinnicka@gmail.com <p>Celem artykułu jest prezentacja ikon <em>Mandylionu </em>ze stałej kolekcji znajdującej się w Muzeum Historycznym w Sanoku. Autorka na przykładzie 12 ikon datowanych na XVI–XIX w. omawia i porównuje każdą z nich w kontekście zmieniającej się na przestrzeni wieków ikonografii, stylu i formy.</p> 2022-09-29T00:00:00+00:00 Copyright (c) 2022 Akademia Ignatianum w Krakowie https://czasopisma.ignatianum.edu.pl/pk/article/view/2403 Antyminsy w kolekcji Muzeum Archidiecezjalnego im. św. Józefa Sebastiana Pelczara Biskupa w Przemyślu 2022-09-30T11:08:39+00:00 Marek Wojnarowski xmwojnarowski@wp.pl <p>Artykuł zawiera katalog <em>antyminsów </em>w zbiorach Muzeum Archidiecezjalnego w Przemyślu. Opisuje 17 dzieł z okresu od 1700 r. do początku XX w. <em>Anty</em><em>mins </em>to prostokątny kawałek płótna lnianego lub z jedwabiu, typowo ozdobiony przedstawieniami <em>Złożenia</em> <em>do</em> <em>grobu</em> <em>Chrystusa</em>, czterech ewangelistów oraz napisami wykonanymi technikami graficznymi. Nie wolno sprawować Eucharystii bez <em>antyminsów.</em> <em>Antyminys</em> musi być konsekrowany i podpisany przez biskupa.</p> 2022-09-29T00:00:00+00:00 Copyright (c) 2022 Akademia Ignatianum w Krakowie https://czasopisma.ignatianum.edu.pl/pk/article/view/2404 Dziennik Maksymiliana Ryłły 2022-09-30T11:08:37+00:00 Alicja Zofia Nowak alicja.z.nowak@uj.edu.pl Taras Shmanko shmanko@ucu.edu.ua <p>W zbiorach Narodowego Muzeum im. Andrzeja Szeptyckiego we Lwowie znajduje się rękopiśmienny, łacińskojęzyczny sześciotomowy <em>Dziennik </em>unickiego biskupa Maksymiliana Ryłły (ok. 1715–1793), który dotąd nie stał się przedmiotem głębszych naukowych badań i starań edycyjnych. Dzieło obejmuje okres od 1742 do 1793 r., który był rokiem śmierci jego autora. W naszej publikacji proponujemy czytelnikom zapoznanie się z początkowym fragmentem pierwszego tomu (lata l742–1756) <em>Dziennika </em>Maksymiliana Ryłły, który przedstawia wydarzenia z roku 1742/1743.</p> 2022-09-29T00:00:00+00:00 Copyright (c) 2022 Akademia Ignatianum w Krakowie https://czasopisma.ignatianum.edu.pl/pk/article/view/2405 Jak „widzą” niewidomi? 2022-09-30T11:08:35+00:00 Konrad Chmielecki k.chmielecki@uwb.edu.pl <p>Artykuł porusza problematykę nowej widzialności i reprodukcji pola społecznego „widzenia” u osób niewidomych jako „podmiotów wizualnych” w perspektywie studiów kultury wizualnej. Przyjmując założenie, że kultura wizualna pociąga za sobą rozważania na temat ślepoty, niewidzialnego, niewidomego w perspektywie społecznej, autor śledzi, w jaki sposób niewidomi funkcjonują jako podmioty wizualne w społeczeństwie wizualnym, czyli osoby konstytuujące aktywny społecznie środek wzroku (niezależnie od jego biologicznej zdolności widzenia) oraz jako efekt szeregu kategorii podmiotów wzrokowych. W tym kontekście Nicholas Mirzoeff odwołuje się do przykładu niewidomych, którzy na początku ery panoptycznej stali się przedmiotem społecznej troski państwa, co doprowadziło do powstania instytucji państwowych dla niewidomych. Panoptyzm stworzył niewidomych jako&nbsp;„naturalny” cel społeczeństwa, państwa i troski, właśnie dlatego, że „widzenie” i „bycie widzianym” stały się problematyczne w trosce dyscyplinarnego państwa narodowego. W eseju <em>The Question of Cultural Identity </em>Stuart Hall wyróżnia trzy typy podmiotów: oświeceniowy, socjologiczny i postmodernistyczny. Odniesienie do racjonalnego podmiotu dotyczy także osób niewidomych. Mitchell wspomina <em>Optykę </em>René Descartesa, w której filozof uważał wzrok za „rozszerzoną formę dotyku”, porównując go do „kija używanego przez niewidomych” do wzmocnienia ścieżki w realnej przestrzeni. Podobnie w perspektywie podmiotu ponowoczesnego warto przywołać model „widzenia bez patrzenia” Paula Virilia – reprodukcji intensywnej ślepoty, która jest ostatnią formą „industrializacji ślepoty” przez „maszyny widzenia”. Koncepcja podmiotu fraktalnego Jeana Baudrillarda dowodzi, że życie niewidomych&nbsp;jest „społeczną konstrukcją widzenia”. Podmiot wizualny, który znajdujemy w koncepcji bioobrazów W.J.T. Mitchell, prowadzi nas do wniosku, że obrazy można tworzyć tak, jak obrazy przedmiotu, wyczuwając je w wyobraźni. Nicholas Mirzoeff proponuje wprowadzenie terminu „zdarzenie wizualne” zamiast pojęcia „podmiot wizualny”; jest on generowany w interfejsie z technologią wizualną w procesie komunikacji za pośrednictwem komputera, w którym mogą uczestniczyć również osoby niewidome. Wreszcie, <em>The Passing </em>Billa Violi zostało zinterpretowane w kontekście obrazów wewnętrznych. Trudno nie przywołać tej koncepcji, mówiąc o obrazach, które są efektem&nbsp;„widzenia” niewidomych. Obrazy generowane przez „oko umysłu” pochodzą ze snów, wspomnień, obrazów i wyobrażeń, w których widzimy siebie, ale z punktu widzenia obserwatora – osoby niewidomej. Viola przypisuje tę funkcję wewnętrznych obrazów kamerze wideo, która działa jak świadomość, stając się odzwierciedleniem naszego „ja”. Według Violi można opisać dynamikę świadomości, która na jednym końcu umieszcza obrazy zewnętrzne (także postrzegane przez niewidomych) i obrazy wewnętrzne (stany uczuć, emocje, marzenia senne i społeczne skutki „widzenia”).</p> 2022-09-29T00:00:00+00:00 Copyright (c) 2022 Akademia Ignatianum w Krakowie https://czasopisma.ignatianum.edu.pl/pk/article/view/2406 Wielokulturowość jako wyzwanie dla współczesnego przywództwa – analiza zjawiska w kontekście zarządzania hotelami w XXI w. 2022-09-30T11:08:33+00:00 Łukasz Burkiewicz lukasz.burkiewicz@ignatianum.edu.pl Agnieszka Knap-Stefaniuk agnieszka.knap.stefaniuk@ignatianum.edu.pl <p>Budowanie przewagi konkurencyjnej w branży hotelarskiej wymaga dziś przywództwa otwartego na wielokulturowość, zarówno klientów, jak i pracowników.</p> <p>Głównym celem artykułu jest analiza roli i znaczenia wielokulturowości we współczesnym przywództwie oraz określenie odpowiedzialności liderów w zarządzaniu pracownikami w środowisku wielokulturowym, w kontekście zarządzania hotelem w XXI w. Autorzy artykułu udowadniają, że wyzwania związane z wielokulturowością (chodzi zarówno o pracowników, jak i klientów) są bardzo duże, a przywództwo w warunkach wielokulturowości wymaga szczególnych cech i umiejętności liderów.</p> <p>W pierwszej części artykułu autorzy wyjaśniają pojęcie wielokulturowości oraz znaczenie wielokulturowości w zarządzaniu zasobami ludzkimi. W kolejnej części opisano przywództwo w środowisku wielokulturowym. Następnie przedstawiono rozwiązania w zarządzaniu ludźmi we współczesnych hotelach. Hotel został zaprezentowany w XXI w. jako środowisko wielokulturowe, mając na uwadze pracowników i klientów. W ostatniej części opisano różnorodność kulturową jako wyzwanie dla przywództwa w kontekście branży hotelarskiej.</p> 2022-09-29T00:00:00+00:00 Copyright (c) 2022 Akademia Ignatianum w Krakowie https://czasopisma.ignatianum.edu.pl/pk/article/view/2407 Wzorzec dziennikarza według przekazu tygodnika katolickiego „Niedziela” 2022-09-30T11:08:30+00:00 Paweł Maciaszek pawel.maciaszek@ignatianum.edu.pl <p>W tekście przybliżono wzorzec dziennikarza przedstawiony na łamach tygodnika katolickiego „Niedziela”. Celem prezentacji jest znalezienie odpowiedzi na pytania: W jaki sposób powinien wykonywać on swoją pracę? Czy znajdują się objaśnienia, dzięki którym może dokładniej rozumieć dziennikarskie zadania i właściwie je realizować? Objaśnienia te autor odnalazł w tygodniku „Niedziela”; w znajdujących się tam tekstach opisane są następujące zagadnienia związane z dziennikarstwem: misja, profesjonalizm, rzetelność, otwartość, twórczość, uczciwość, etyczność, odpowiedzialność moralna, wyrażanie miłości do Boga – Prawdy, wartości chrześcijańskie. Do realizacji wskazanego celu posłużyły także znajdujące się w „Niedzieli” teksty opisujące błędne pojmowanie pracy dziennikarskiej i tworzenie złego medialnego przekazu. Dziennikarz nierozumiejący dziennikarskiej służby i odrzucający wartości odznacza się brakiem profesjonalizmu, promuje „gwiazdorski styl dziennikarstwa”, zastępuje służbę komercjalnością, posługuje się fałszywymi informacjami, zaprzestaje dążenia do prawdy i wydobywania dobra.</p> <p>W opracowaniu wykorzystane zostały metody: opisowa i hermeneutyczna; pozwoliły one na przedstawienie podjętego zagadnienia w świetle zgromadzonych publikacji oraz zinterpretowanie przywoływanych z nich treści. W ten sposób odnaleziono odpowiedzi na pytanie o wzorzec dziennikarza.</p> 2022-09-29T00:00:00+00:00 Copyright (c) 2022 Akademia Ignatianum w Krakowie https://czasopisma.ignatianum.edu.pl/pk/article/view/1999 Nowe życie głagolicy. Reaktywacja pierwszego alfabetu Słowian we współczesnej kulturze w Chorwacji 2022-09-30T11:11:21+00:00 Edyta Koncewicz-Dziduch edyta.koncewicz-dziduch@ignatianum.edu.pl <p>Alfabet głagolicki zawsze był w szczególny sposób obecny w kulturze chorwackiej, najpierw jako pismo ksiąg liturgicznych, pierwszych druków, a od XIII w. także jako alfabet piśmiennictwa świeckiego. Lokalnie, na przykład na wyspie Krk, głagolica była używana w obu funkcjach do XIX w., później stanowiła już tylko relikt kulturowy poświadczony wieloma zabytkami chorwackiego piśmiennictwa. W czasach współczesnych, zwłaszcza w latach 90. XX w., zaobserwować można stale rosnącą popularność tego pisma, które traktowane jest jako element chorwackiej tożsamości narodowej. Zainteresowanie głagolicą trwa nadal i przejawia się m.in. w prowadzeniu kursów nauki głagolicy dla osób w różnym wieku, zwłaszcza dla dzieci i młodzieży, czytaniu tekstów głagolickich, badaniach naukowych, organizowaniu wystaw, konferencji oraz poprzez wykorzystywanie głagolicy we współczesnej kulturze (wzornictwie, napisach, ozdabianiu przedmiotów, ciała). Stał się ten alfabet swoistym kodem semiotycznym, dostępnym tylko dla wybranych, identyfikatorem kulturowym chorwackości.</p> 2022-09-29T00:00:00+00:00 Copyright (c) 2022 Akademia Ignatianum w Krakowie https://czasopisma.ignatianum.edu.pl/pk/article/view/2118 Zabytki materialne na przykładzie schronów Obszaru Warownego „Śląsk” a nauczanie historii osób niewidomych i niedowidzących 2022-09-30T11:11:19+00:00 Wiktor Szymborski wiktorszymborski@o2.pl <p>Celem artykułu jest nie tylko zwrócenie uwagi na wybrane aspekty nauczania historii osób z dysfunkcją wzroku – niewidomych i niedowidzących, ale również ukazanie w jaki sposób można wyjaśnić złożoną historię XX w. na podstawie umocnień pochodzących z czasów II wojny światowej. Warto podkreślić, że w czasie zorganizowanych specjalnych wycieczek tematycznych, podczas których można zobaczyć, dotknąć umocnień, schronów bojowych, posiadamy wyjątkową możliwość objaśniania różnych aspektów związanych z czasami II wojny światowej. Następnie uwaga zostanie poświęcona pewnemu fragmentowi umocnień wchodzących w skład Obszaru Warownego „Śląsk”, który powstał w latach 30. XX w.</p> 2022-09-29T00:00:00+00:00 Copyright (c) 2022 Akademia Ignatianum w Krakowie https://czasopisma.ignatianum.edu.pl/pk/article/view/2408 Metafizyczna potęga bieli 2022-09-30T11:08:27+00:00 Józef Maria Ruszar jozef.maria.ruszar@gmail.com <p>Interpretacja wiersza Jana Polkowskiego <em>Morze białe </em>analizuje fenomen istnienia współczesnej poezji religijnej niekoniecznie tematycznie zajmującej się Bogiem. Istotą takiej poezji jest wizja świata, z gruntu religijna, zakładająca ufność i zawierzenie bez względu na świecką materię wiersza, który może opisywać najgorsze zbrodnie. Autor ukazuje, że w przypadku najlepszej poezji religijnej zasada <em>anima naturaliter christiana </em>oznacza, że fundamentalna dobroć Boga istnieje w wierszach bezwiednie, właśnie naturalnie, a nie jako coś dodanego czy wykoncypowanego.</p> 2022-09-29T00:00:00+00:00 Copyright (c) 2022 Akademia Ignatianum w Krakowie https://czasopisma.ignatianum.edu.pl/pk/article/view/2409 Cerkiew przyfrontowego Charkowa 2022-09-30T11:08:24+00:00 Ihor Isichenko archbishop.ihor@gmail.com <p>Charków w czasach pokoju był miastem nad wyraz pełnym życia. Wstydliwie ukrywał to za szarymi ścianami budynków, wielkimi kompleksami budowli przemysłowych. Za żywiołem udawanego języka rosyjskiego miasto ukrywało swoją ukraińską istotę, co bezbłędnie zdradzało charkowian, gdziekolwiek by się nie udali – charakterystyczna wymowa i cały wachlarz ukrainizmów oraz typowo lokalnych słówek na kształt sławetnego „trempela” 1. Za tą scenografią miasta skryte było to, co określało jego rzeczywistą tożsamość – poczucie własnej godności, kreatywne podejście do pracy, subtelne, czasem sarkastyczne poczucie humoru i co chyba najważniejsze – zdolność doceniania wolności i jej obrony. Nie przypadkiem właśnie Charków wyróżniał się wśród pięciu pułkowych centrów Słobodzkiej Ukrainy – kraju będącego spełnieniem marzeń Ukraińców o „ziemi swobody” 2 – i stał się jej faktycznym centrum.</p> 2022-09-29T00:00:00+00:00 Copyright (c) 2022 Akademia Ignatianum w Krakowie https://czasopisma.ignatianum.edu.pl/pk/article/view/2410 Oleh Bolyuk, Wooden sacred artefacts (as based on Ukraine’s western regions) 2022-09-30T11:08:22+00:00 Agnieszka Gronek a.gronek@uj.edu.pl <p>Oleh Bolyuk’s book is an impressive work in terms of content and editing. Enclosed in hardcovers, navy blue with gold embellishments, with 260 A3-size half-chalk pages, nearly 450 color and black-and-white illustrations in the margins as well as inserted into the text, it entices with its enviably beautiful layout and extreme editorial diligence. At this point, it is worth emphasizing the fact that in Ukraine, researchers often have to apply for funds themselves to publish their own research and are not assisted in this by state institutions. Fortunately, the author found full support at the Institute of Ethnology of the National Academy of Sciences of Ukraine, which proves the exceptionally high esteem in the results of the research work presented in the book. The expeditionary research which allowed for a detailed study of the collection of church art, was made possible thanks to the support of the NGO Center for Cultural and Artistic Initiatives in Lviv.</p> 2022-09-29T00:00:00+00:00 Copyright (c) 2022 Akademia Ignatianum w Krakowie