Perspektywy Kultury

Widmowość. Formy obrazowania choroby onkologicznej we współczesnej poezji i malarstwie

2026-03-26T22:02:28+00:00

Temat choroby nowotworowej jest obwarowany rodzajem tabu, wzbudza lęk. Mimo tego współczesna kultura coraz częściej próbuje się z nim mierzyć. Podejmowany bywa w poezji, prozie, narracjach reportażowych czy eseistycznych, w filmie, malarstwie. Opowieści te wpisują się w kontekst zdobywającego popularność od lat 90. XX w. nurtu medycyny narracyjnej oraz nurtu patografii. Badacze analizujący narracje maladyczne wskazują rozmaite funkcje pisania o chorobie. W niniejszym artykule analizie poddane zostały wybrane wiersze Sławomira Hornika, Justyny Tomskiej, Krzysztofa Siwczyka oraz Elżbiety Zechenter-Spławińskiej, a także słynny obraz Kena Currie. Analizy prowadzą do wniosku, że twórcy nie poprzestają na posiłkowaniu się wypracowanymi wcześniej w kulturze środkami, lecz szukają formuł, które byłyby w stanie adekwatnie zbliżyć się do sedna traumatycznego doświadczenia, choć zdają sobie przecież sprawę, że przeżycia takie lokują się na granicy niewyrażalności. Przy porównaniu utworów pod względem stosowanych w nich środków wyrazu uwagę zwracają cechy wspólne: (1) nawiązania kolorystyczne (do bieli, szarości, światłocienia); (2) powtarzalne motywy (prześwitu, przezroczystości, zwielokrotnienia, rozproszenia, fragmentaryzacji, a przede wszystkim (3) rodzaju widmowości, niematerialności (konkretyzowanej poprzez rozkład natężenia barwy białej, jej rozszczepienie, od czystej bieli po wrażenie przezroczystości); (4) nawiązania do sfery astrofizyki. Choroba onkologiczna we współczesnych tekstach kultury miewa więc określoną kolorystykę, jest widmowa. Może wynikać to z faktu zapośredniczenia (o klisze RTG, zapisy scyntygraficzne, tomograficzne, rezonansu magnetycznego, pozytonowej tomografii emisyjnej). Cechą literackiego obrazu choroby jest też wpisywanie jej w kontekst kosmologiczny (wykorzystywanie asocjacji z astronomią, astrofizyką), co wynika zapewne z postrzegania jej jako stanu o potężnej sile lub lokowania w kontekście panteistycznej myśli filozoficzno-religijnej lub hinduizmu, gdzie śmierć rozumiana bywa jako powrót do kosmicznego źródła.

Potoczne modele choroby na podstawie eseju Susan Sontag Choroba jako metafora

2026-03-26T22:02:28+00:00

Artykuł analizuje metafory pojęciowe i językowe w eseju Susan Sontag Choroba jako metafora w kontekście teorii metafory pojęciowej Lakoffa i Johnsona. Badanie koncentruje się na roli metafor w języku oraz ich wpływie na wyrażanie pojęć abstrakcyjnych. Analiza pozwala osadzić metafory Sontag w szerszym kontekście badawczym, ukazując, jak kształtują postrzeganie rzeczywistości osób chorych, wpływają na rozumienie świata i mogą oddziaływać na zachowania oraz decyzje. Ponadto artykuł podkreśla znaczenie teorii metafory pojęciowej Lakoffa i Johnsona jako narzędzia interpretacyjnego, umożliwiającego głębsze zrozumienie funkcjonowania metafor w eseju Sontag.

Etyczne aspekty "clickbaitu" w komunikacji zdrowotnej na przykładzie artykułów z news.google.com

2026-03-26T22:02:29+00:00

Celem badań zaprezentowanych w niniejszym artykule było określenie stopnia i zakresu zastosowania clickbaitu w nagłówkach artykułów na temat zdrowia dostępnych w news.google.com. Badania te zostały zrealizowane za pomocą metody analizy zawartości w okresie 18–25 lipca 2025 r. Materiał badawczy stanowiło 99 nagłówków w polskojęzycznych mediach ogólnopolskich, specjalistycznych, lokalnych oraz instytucjonalnych. W badaniu zastosowano narzędzie badawcze – szablon klucza kategoryzacyjnego, który składał się z następujących kategorii analitycznych (sześciu cech clickbaitu): „niedopowiedzenie”, „sensacyjność”, „obietnica”, „liczby i listy”, „pytania” oraz „emocje”. Według wyników badań ponad połowa nagłówków zawierała co najmniej jedną cechę clickbaitu. „Niedopowiedzenie” to cecha clickbaitu najczęściej stosowana przez redakcje w nagłówkach artykułów na temat zdrowia. Inne, często stosowane cechy clickbaitu to: „liczby i listy” oraz „obietnica”. Najrzadziej były używane: „sensacyjność” oraz „emocje”. Mocne clickbaity, czyli te zawierające minimum trzy jego cechy, dotyczyły głównie portali specjalistycznych, o tematyce medycznej, natomiast najwięcej clickbaitów (z dowolną liczbą ich cech) zauważono w mediach ogólnopolskich, mainstreamowych (67,9%). Najbardziej wyważone nagłówki, neutralne, typowo informacyjne były w mediach instytucjonalnych. W toku badań wykazano, iż clickbait współcześnie stanowi istotny element informacji zdrowotnej. Dostrzega się, że redakcje łączą atrakcyjność nagłówków (pozyskiwanie uwagi odbiorców) z odpowiedzialnością etyczną za przekaz, który dotyczy tematów związanych z ludzkim zdrowiem. To jednak nie zmienia faktu, iż istnieje stała potrzeba monitorowania etyki przekazu, szczególnie z obszaru informacji medycznej i komunikacji zdrowotnej.

Lekcje profesora Charcota. Polskie echa – Gabriela Zapolska

2026-03-26T22:02:29+00:00

Artykuł ukazuje zainteresowanie Gabrieli Zapolskiej badaniami nad chorobami psychicznymi i nerwowymi, które prowadził Jean-Martin Charcot w paryskim szpitalu psychiatrycznym Salpêtrière. W historii medycyny Charcot zapisał się jako prekursor badań nad pląsawicą, stwardnieniem rozsianym, chorobą Parkinsona, histerią i wiądem rdzenia. W Salpêtrière organizował wykłady z udziałem publiczności, podczas których na pacjentach i pacjentkach demonstrował objawy i przebieg danej choroby. Zapolska interesowała się zjawiskiem dziedziczności i chorobami o podłożu psychicznym i neurologicznym, o histerii pisała m.in. w powieści Przedpiekle. Podczas pobytu w Paryżu uczestniczyła w wykładach otwartych, które prowadził Charcot, odwiedzała przytułki i więzienia. Swoje obserwacje wykorzystała w korespondencjach nadsyłanych do „Przeglądu Tygodniowego” i w powieści Janka.

„Praktyka (...) to rzecz niełatwa"

2026-03-26T22:02:29+00:00

Niniejszy artykuł został poświęcony dwóm zapomnianym powieściom: Marzycielowi (1896) poczytnej niegdyś pisarki Zofii Kowerskiej oraz Z pamiętników doktora (1914) Zofii Kowalewskiej. Ich bohaterami są lekarze, w myśl pozytywistycznych zaleceń podejmujący się niełatwego wyzwania „pracy u postaw” na prowincji. Obie pisarki – działaczki społeczne, pisząc o kwestiach świetnie znanym im z autopsji, unikały naiwnej idealizacji ludu, nie obiecywały szybkich, spektakularnych efektów, wskazywały jednak konieczność podjęcia wysiłku w trosce o lepsze jutro, zaś szczególną rolę w tym procesie, zgodnie z przekonaniami epoki, przypisywały właśnie lekarzom.

Diagnoza zaburzeń umysłu w utworach pisarzy-lekarzy

2026-03-26T22:02:30+00:00

Wykorzystując odniesienia z zakresu psychiatrii, neurologii i filozofii, autorka analizuje utwory pisarzy posiadających medyczne wykształcenie: Antoniego Czechowa, Michaiła Bułhakowa, Mieczysława Jarosławskiego i Stanisława Lema, skupiając uwagę na chorobie psychicznej i jej determinantach oraz metodach leczenia. Literacka diagnoza zrywa z romantycznym toposem, pozytywnym, twórczym aspektem choroby psychicznej, odsłania jej wymiar cielesny, wiąże z nią zarówno deficyty poznawcze, jak i nadmiarowość doznań. Przestrzeń szpitala psychiatrycznego uznana zostaje za chorobotwórczą, jej opisy są naturalistyczne, pisarze są zgodni w niezgodzie na izolację pacjentów chorych psychicznie oraz negatywnie oceniają metody leczenia. Różnią się jednak w kwestii determinantów: dopatrują się przyczyn w systemie neuronalnym, wadzie anatomicznej, która zakłóca obieg impulsów (Jarosławski i Lem), lub podkreślają rolę środowiska i czynników psychoplastycznych (Czechow i Bułhakow).

Patografia w rytmie serca

2026-03-26T22:02:30+00:00

Artykuł proponuje odczytanie książki Mikołaja Grynberga Rok, w którym nie umarłem jako przykładu narracji patograficznej, w której opowiadanie staje się strategią podtrzymania życia i odzyskiwania podmiotowości po doświadczeniu nagłego zawału serca. Umieszczenie choroby w porządku narracyjnym przesuwa ją z obszaru medycyny ku sferze przeżycia i sensotwórczości: zamiast danych klinicznych i procedur terapeutycznych otrzymujemy intymny zapis oscylujący między kontrolą i bezradnością, lękiem i sprawczością. Analiza narratologiczna pokazuje, że forma Grynberga – krótkie, zrytmizowane niczym uderzenia serca minirozdziały – powtarza dynamikę doświadczenia granicznego i jednocześnie porządkuje chaos doświadczenia. Autor, jako „chory-pisarz”, korzysta z kompetencji literackich, by zrekonstruować własny kryzys cielesno‑egzystencjalny i przekształcić go w komunikowalną opowieść, która rozbija monopol dyskursu medycznego i oddaje głos pacjentowi.

Artykuł wpisuje lekturę w ramy humanistyki medycznej i badań nad patografią, akcentując współczesne przesunięcie od eschatologii ku podmiotowej perspektywie chorego, często izolowanego i osamotnionego. Teza artykułu głosi, że patograficzne „opowiadanie, żeby żyć” nie tylko oswaja traumę i przełamuje kulturowe milczenie wokół cierpienia, lecz także działa terapeutycznie: nadaje chorobie formę, która umożliwia zrozumienie, negocjowanie tożsamości i praktykę troski o zabliźnianie – cielesne oraz metafizyczne.

Z perspektywy uczniów Hipokratesa.

2026-03-26T22:02:30+00:00

Celem artykułu jest prezentacja wybranych aspektów kultury literackiej w zaborze rosyjskim pierwszej połowy XIX w. na podstawie pamiętników dwóch lekarzy – Józefa Franka i Stanisława Morawskiego. Pisane sprawnymi piórami, częstokroć z dużą dozą humoru, dostarczają one wiele cennych szczegółów dotyczących życia kulturalnego na Litwie doby porozbiorowej. Wyłaniają się z nich np. znakomicie odmalowane portrety twórców pozostających w cieniu uznanych pisarskich autorytetów, których teksty cieszyły się swego czasu dużą popularnością i posiadają dziś wyjątkową wartość dokumentu swojej epoki. We wspomnianych pamiętnikach poruszonych zostało też wiele innych istotnych zagadnień dopełniających naszą wiedzę np. na temat towarzystw naukowych, przedsięwzięć teatralnych, ówczesnego ruchu księgarskiego czy rynku czasopiśmienniczego. Dokumenty te dowodzą, że ich autorzy-lekarze, znajdujący się wśród głównego nurtu życia narodowego i kulturalnego oraz posiadający bardzo rozległe horyzonty humanistyczne, interesowali się także literaturą i literatami, pozostawiając w nich wiele ważnych oraz charakterystycznych spostrzeżeń.

Lecznictwo na polskiej prowincji w okresie międzywojennym w pamiętnikach Zofii Karaś

2026-03-26T22:02:31+00:00

Celem artykułu jest przedstawienie postaci młodej i ambitnej lekarki, Zofii Karaś (1904–1942), która pracowała na polskiej prowincji w Beskidach w okresie II Rzeczpospolitej. Lekarka zmagała się z trudnymi warunkami pracy, była wielką patriotką, działaczką społeczną i orędowniczką edukacji medycznej wśród ludności. W 1939 r. ujawniła również swój talent literacki, zdobywając I miejsce w konkursie Zakładu Ubezpieczeń Społecznych na wspomnienia lekarskie. Nagrodzone wspomnienia mają istotną wartość historyczną i stanowią opis polskiej wsi początku XX ., a także cenne źródło wiedzy o pracy lekarzy na terenach prowincjonalnych oraz o funkcjonowaniu międzywojennego systemu ubezpieczeń zdrowotnych.

The Lekarz w dramacie.

2026-03-26T22:02:31+00:00

W artykule przedstawionych zostało kilkanaście dramatów z pierwszoplanową postacią lekarza wystawionych w teatrze polskim XIX w. i zachowanych w formie druków lub rękopisów. Utwory te były dla odbiorców ważnym źródłem wiedzy o medycynie i o nowych tendencjach, nie tylko dotyczących zdrowia, chorób i leczenia, ale przede wszystkim zmian następujących w społecznym odbiorze zawodu lekarza, w tym ze względu na poszerzenie grupy adeptów medycznej profesji o kobiety. W dramatach XIX w., nawet w jego pierwszej połowie, gdy dominowało sarkastyczne, wynikające z silnej tradycji molierowskiej traktowanie niektórych aspektów zawodu doktora, lekarze jako uczestnicy akcji dramatycznych byli postaciami pozytywnymi, wybierającymi swoją profesję z powołania i bezinteresownie pomagającymi innym bohaterom w trudnych sytuacjach życiowych. Bardzo często natomiast spotykali się z uprzedzeniami, w tym z oskarżeniami o zbyt silne motywacje finansowe przy podejmowaniu się leczenia pacjentów, albo bywali zgorzkniali z powodu własnych problemów wynikających z poświęcenia się pracy. Pod koniec XIX w. stereotypowe ujęcie w dramatach dotyczyło szczególnie kobiet lekarek, traktowanych nie tyle jako wykonawczynie trudnego zawodu, ile przede wszystkim jako feministki, które z powodu nadmiernych ambicji i z niewłaściwych pobudek wdzierały się do zarezerwowanego dla mężczyzn zawodu lekarskiego.

W aptece i w kuchni.

2026-03-26T22:02:31+00:00

Przedmiotem artykułu jest dzieło Jakuba Kazimierza Haura zatytułowane Skład albo skarbiec znakomitych sekretów ekonomiej ziemiańskiej. Siedemnastowieczny autor zawarł w nim wiele cennych porad dotyczących najróżniejszych dziedzin życia – rolnictwa, meteorologii, astrologii, weterynarii, plastyki, geografii i prawa, prowadzenia domu i majsterkowania, kulinariów, czytelnictwa, łowiectwa, wychowania dzieci, medycyny, higieny, a nawet zabezpieczania się przed czarami. Trzy ostatnie zagadnienia są w dziele ściśle ze sobą powiązane, w czasach Haura przyczyną wielu dolegliwości był bowiem brak higieny, natomiast w opinii znacznej części społeczeństwa choroba stanowiła wynik czarów i efekt rzuconego uroku. Cechą charakterystyczną fragmentów dzieła poświęconych problemom z zakresu lecznictwa jest więc nieustanne przenikanie się treści racjonalnych z elementami myślenia magicznego. Autor zapoznaje czytelników z dokładnym działaniem leków roślinnych, m.in. sporządzonych na bazie warzyw oraz przypraw. W tej grupie najczęściej wymienia: czosnek, cebulę, bób, pietruszkę, goździki, rozmaryn, szafran, gałkę muszkatołową oraz imbir. Lecznicze działanie wielu proponowanych przez Haura specyfików jest potwierdzone również i dzisiaj. Na podkreślenie zasługują ponadto dość nowoczesne poglądy pisarza na temat higieny, a także przekonanie o szkodliwości nadużywania leków.

Trzy węgielki w wodę kładź… , czyli o miejscu węgla w lecznictwie ludowym (zarys problematyki)

2026-03-26T22:02:32+00:00

Lecznictwo ludowe, stanowiące zespół praktyk medycznych uwzględniających zarówno naturalne metody, jak i czynności oparte na wierzeniach i magii, jest ważnym elementem dziedzictwa kulturowego. Współcześnie wiele dawnych sposobów leczenia stosowanych jest nadal z powodzeniem (np. ziołolecznictwo) jako uzupełnienie medycyny konwencjonalnej. W tradycyjnej kulturze ludowej jednym z licznych środków o znaczeniu magicznym był węgiel, zarówno drzewny, jak i kamienny, który pełnił określone funkcje w terapiach różnych chorób. Współcześnie węgiel leczniczy (zwany aktywnym) jest szeroko stosowany w medycynie, kosmetyce i przemyśle spożywczym.

POLSKA? LITWA? BIAŁORUŚ? NAZWY BIAŁORUSINÓW I JICH OJCZYZNY W KONTEKŚCIE HISTORYCZNYM I KULTUROWYM

2026-03-26T22:02:32+00:00

Artykuł poświęcony jest problemowi relacji między kontaktami etnicznymi i kulturowymi z jednej strony a tożsamością narodową z drugiej. Związek ten pokazany jest na przykładzie Białorusi, której historia to ciągły kontakt z innymi narodami i kulturami. Rozważane są nazwy współczesnych ziem białoruskich i ich mieszkańców, a także słowa mające znaczenie “ojczyzna”. Teksty znanych białoruskich pisarzy, osobistości kultury i polityki są podane jako materiał faktograficzny.

Eden i Dilmun w tradycjach religijnych Bliskiego Wschodu

2026-03-26T22:02:33+00:00

Bliskowschodnie mitologie zawierają wiele podobnych konceptów, w tym ten o miejscu znajdującym się na wschodzie, gdzie nie występują zjawiska takie jak śmierć, głód czy cierpienie. Najbardziej znanym przykładem takiego miejsca w naszym kręgu kulturowym jest starotestamentowy opis ogrodu Eden, czyli raju w tradycji judeochrześcijańskiej. Tekst ten zawiera wiele bezpośrednich podobieństw do znacznie starszego tekstu kultury sumeryjskiej – mitu Enki i Ninhursanga. W niniejszej pracy przeprowadzano krótką analizę obu tekstów w nurcie komparatystycznym, wskazując na zasadnicze podobieństwa i różnice między nimi. Jak wykazano, oba teksty bazują na analogicznym rdzeniu strukturalnym, przy znaczących różnicach kontekstualnych.

Dyplomaci i szpiedzy

2026-03-26T22:02:33+00:00

Bazą źródłową tekstu są opisy podróży do Stambułu i pobytów w mieście nad Bosforem sporządzone przez polskich dyplomatów i podróżników z II połowy XVI w.: Bartosza Paprockiego, Andrzeja Taranowskiego i Macieja Stryjkowskiego. Analizując trzy misje o różnorodnym charakterze: dyplomatyczną, szpiegowską i edukacyjną, artykuł ukazuje dużą skuteczność polskiej polityki zagranicznej w II połowie XVI w.

Życie teatralne na łamach ormiańskiego „Przedświtu” (1900–1904)

2026-03-26T22:02:33+00:00

W „Przedświcie”, jako piśmie codziennym ukazującym się we Lwowie w latach 1900–1904, odbijało się życie ówczesnego Lwowa i okolic. Na łamach dziennika poruszano bowiem zagadnienia, które najbardziej interesowały czytelników: wydarzenia społeczne, polityczne, informacje dotyczące funkcjonowania organów państwowych. Pojawiały się także teksty o tematyce kulturalnej. W artykule przedstawiono wyniki badań jakościowych dotyczących tych zagadnień, ważnych dla redakcji periodyku, a także zobrazowano życie teatralne Lwowa i nie tylko na podstawie zapisów pojawiających się w „Przedświcie”.

Korespondencja grafika Romana Cieślewicza do pisarza i dziennikarza Krzysztofa Teodora Toeplitza z lat 1963–1995

2026-03-26T22:02:34+00:00

Artykuł poświęcony jest korespondencji Romana Cieślewicza, wybitnego grafika, jednego z twórców polskiej szkoły plakatu, kierowanej do dziennikarza i pisarza, scenarzysty oraz krytyka filmowego Krzysztofa Teodora Toeplitza (KTT). Nakreślony został jej kontekst osobisty oraz kulturowy. Zwrócono uwagę również na stronę plastyczną listów, czasem opatrzonych rysunkami i kolażami autora, jak również widokówek zawierających reprodukcje dzieł Cieślewicza.

Willa „Zofiówka” w Krakowie

2026-03-27T10:26:23+00:00

Krakowska willa „Zofiówka”, wzniesiona w 1872 r. według projektu Antoniego Łuszczkiewicza jako dom własny architekta i jego rodziny, stanowi interesujący zabytek o wysokiej wartości artystycznej. W artykule przedstawiono okoliczności powstania budowli i dalsze losy tego dzieła, które od ponad stu lat stanowi własność jezuitów. Analiza architektoniczno-porównawcza pozwoliła wskazać możliwe źródła inspiracji jej twórcy. Innym zagadnieniem, które zostało poruszone w tekście, jest proces adaptacji „Zofiówki” na potrzeby prowadzonego przez jezuitów Uniwersytetu Ignatianum. W artykule wykorzystano literaturę naukową z zakresu historii architektury, a także materiały źródłowe, przechowywane w Archiwum Narodowym oraz w Archiwum Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Krakowie. Pozwoliło to na wielowymiarowe omówienie tego zabytku – pod względem historycznym, artystycznym, a także konserwatorskim.

Narracja performatywna

2026-03-26T22:02:34+00:00

Niniejszy artykuł zawiera propozycję koncepcji nowej formy narracji literackiej, jaką jest narracja performatywna, która wyprowadzona została z prezentacji scenicznej, będącej jednym z dwóch podstawowych typów opowiadania zaproponowanych dawniej przez Otto Ludwiga. Opracowany przeze mnie typ narracji powstał w wyniku osadzenia współczesnej literatury w kulturze audiowizualnej i sposobach komunikacji opartych głównie na mediach cyfrowych. W tekście omówione zostały cechy narracji performatywnej, jakimi są: zmiana statusu ontycznego czytelnika, osiągnięcie efektu immersji oraz programowanie odbiorcy. W artykule opisano także narzędzia, jakimi posługuje się narracja performatywna. Wśród nich znajdują się: poetyka sztuk audiowizualnych, elementy performansu, gier wideo oraz językowej manipulacji. Wskazane i omówione zostały również czynniki wewnątrz- oraz zewnątrzliterackie, które miały wpływ na kształtowanie się tejże narracji. Wnioski z przeprowadzonych badań pozwalają postawić hipotezę, że współczesna proza wyprowadza własny typ narracji, bazującej na płynności cech gatunkowych tekstów kultury, dążeniu współczesnych mediów do konwergencji oraz przenikaniu się systemów semiotycznych, z których konkretne media korzystają. Zbadane przeze mnie zagadnienie przedstawia także ciekawą perspektywę dalszego rozwoju literatury, kształtowanej przez kulturę uczestnictwa, interaktywności oraz przekazy audiowizualne.

Konfrontacje czasów i abiektalność postapokaliptycznego świata

2026-03-26T22:02:34+00:00

Sztuka i literatura stanowią atrakcyjne i wartościowe narzędzia edukacyjne. Dostarczając nowych przeżyć, aktualizują naszą wiedzę o świecie i ludziach, a także o nas samych. Sztuka, która podejmuje aktualne problemy, poddana interpretacji, może pełnić funkcję sensotwórczą. Celem niniejszego artykułu jest próba pedagogicznego odczytania tekstu postapokaliptycznej powieści Droga Cormaca McCarthy’ego, z wykorzystaniem estetyczno-społecznej kategorii abiektu, związanej z teorią wstrętu, w kontekście temporalnym. Wybór zarówno tekstu do analizy, jak i przewodniej kategorii interpretacyjnej wynika z przekonania autorki o konieczności wychodzenia poza teksty kanoniczne, eksploracji nowych dla pedagogiki estetycznej kategorii, które odpowiadają potrzebom współczesności, a także czerpią z dorobku najnowszej humanistyki. Tekst jest propozycją, która może służyć jako źródło inspiracji dla pedagogów teoretyków i praktyków oraz nauczycieli w zakresie sposobów odnoszenia tekstów kultury do ważnych, aktualnych pedagogicznie i społecznie problemów.

Pornografia pod woalką grozy

2026-03-26T22:02:34+00:00

Horror ekstremalny to skrajna odmiana literatury grozy. Na kartach reprezentujących ten gatunek powieści znajdziemy liczne naturalistyczne, a czasem groteskowe opisy brutalnych morderstw, tortur, okaleczania, stosunków seksualnych, a także aktów zoofilii, pedofilii, nekrofilii i innych. Dokładniejsza analiza reprezentujących ten gatunek, uznawanych za klasyczne, powieści pokazuje jednak, że jego nazwa jest nie tylko myląca, ale wręcz błędna. Najważniejsze różnice pojawiają się już na poziomie ideologii. Patrząc na horror literacki z tej perspektywy, można zauważyć, że jedną z jego głównych funkcji jest utrwalenie panującego porządku poprzez starcie normalnego z nienormalnym, na skutek którego to pierwsze zostaje potwierdzone. Zależność ta nie zachodzi w ekstremalnej odmianie literatury grozy. W jej przypadku trudno mówić o jakiejkolwiek ideologii poza jedną: łamaniem wszelkiego tabu, przekraczaniem kolejnych granic. Takie praktyki są zaś właściwe dla pornografii. Z tego też względu – a także poprzez zwrócenie uwagi na wyróżniki gatunkowe i strukturalne – należy stwierdzić, że horror ekstremalny reprezentuje właśnie ten nurt i powinien być klasyfikowany jako twórczość pornograficzna.

Zwroty obrazowe, ikoniczne i wizualne w humanistyce i studiach kulturowych

2026-03-26T22:02:35+00:00

Niniejszy esej stanowi próbę nakreślenia zagadnień związanych z zwrotem wizualnym, który jest lustrzanym odbiciem zwrotu językowego. W refleksji humanistycznej „zwrot wizualny”, funkcjonujący pod dwiema nazwami: zwrot obrazowy W.J.T. Mitchella i jego niemiecki odpowiednik, zwrot ikoniczny (Die ikonische Wende) Gottfrieda Boehma, można zdefiniować jako rodzaj teoretyczno-metodologicznego przesunięcia z paradygmatu językowego do paradygmatu obrazowego i wizualnego, które mieści się w obszarze studiów nad kulturą wizualną lub studiów wizualnych. W latach 80. i 90. XX w. „zwrot obrazowy” i „zwrot ikoniczny” doprowadziły do rozwoju trzech dyscyplin naukowych: semiotyki obrazu, amerykańskiej teorii obrazu oraz jej niemieckiego odpowiednika, nauki o obrazie (Bildwissenschaft). Dyscypliny te powstały mniej więcej w tym samym czasie. Amerykańskie rozważania na temat zwrotu obrazowego były w dużej mierze uwarunkowane sprzeciwem wobec dominacji języka, opanowaniem ikony przez logos i sprowadzały się do interpretacji obrazu i jego filozoficznych konotacji. W przypadku zwrotu ikonograficznego Boehma inspiracja między- i transdyscyplinarnymi badaniami nad obrazem przejmują inicjatywę, w przeciwieństwie do amerykańskich studiów nad kulturą wizualną, od filozoficznych historyków sztuki i estetów, którzy (począwszy od Aby'ego Warburga i Erwina Panofsky'ego) byli zainteresowani różnymi formami wizualności. W rozumieniu proponowanym przez Mitchella zwrot obrazowy wykracza daleko poza modele „tekstualności” i „dyskursywności” w kierunku krytycznej ikonologii Erwina Panofsky'ego. Z kolei Boehm w swojej koncepcji zwrotu ikonograficznego, podobnie jak Mitchell, odwołuje się do koncepcji zwrotu lingwistycznego, poszukując logiki obrazu odmiennej od logiki języka, ale przede wszystkim zadaje pytanie „Czym jest obraz?” i wskazuje na niezwykle szeroki zakres jego filozoficznych konotacji.

The Reception of René Girard’s Thought in Central and Eastern Europe

2026-03-27T10:25:41+00:00

Przed 10 laty zmarł René Girard, francusko-amerykański antropolog i literaturoznawca. Stanowi to sposobność nie tylko do przypomnienia jego myśli, szczególnie zaś wypracowanej przez niego teorii mimetycznej, lecz także do wskazania na jej oddziaływanie na współczesne środowiska akademickie. Kwestii tej poświęcony został niniejszy artykuł w odniesieniu do państw, które tworzą region określany mianem Europy Środkowo-Wschodniej (EŚW). Wśród nich wyróżnia się Polska. Potwierdza to przekonanie, że katolicyzm pozytywnie wpływa na gotowość do korzystania z teorii mimetycznej. Prezentując recepcję myśli Girarda, wykorzystano opracowania książkowe oraz artykuły naukowe. Nawiązano także bezpośredni kontakt z uczonymi, którzy zostali poproszeni o wypełnienia kwestionariusza. Zawarto w nim pytania, które odnosiły się do takich kwestii, jak wykorzystanie teorii mimetycznej w badaniach naukowych, reakcja naukowców i studentów na myśl Girarda, publikacje, w których wykorzystano jego idee. Zadano także pytanie dotyczące wpływu Girarda na życie osobiste. Przydatne okazały się odpowiedzi uzyskane od ponad 60 uczonych. Przeprowadzone badania doprowadziły do przekonania, że myśl René Girarda jest znana oraz wykorzystywana jako metoda przez uczonych w państwach należących do EŚW. Brakuje jednak regularnych spotkań w ramach konferencji naukowych. Coroczne sympozja organizowane przez Kolokwium nt. Przemocy i Religii (Colloquium on Violence and Religion) nie wystarczają, gdyż z jednej strony niewielu uczonych z państw EŚW brało w nich udział, z drugiej jeszcze mniej jest członkiem tej organizacji.

Kultura w rzeczywistości hybrydowej

2026-03-26T22:02:35+00:00

Współczesny świat jest determinowany przez nowoczesne technologie. Z jednej strony przynoszą one wiele korzyści, z drugiej – niosą ze sobą określone zagrożenia. Dwa światy łączą się, tworząc rzeczywistość hybrydową. Świat hybrydowy powstaje z jednej strony dzięki konkretności podmiotu i skuteczności działania, z drugiej zaś dzięki anonimowości oraz nieokreślonej aktywności w płynnej wielorzeczywistości. Próba porównania tych środowisk ujawnia, że mają one odmienne natury, funkcjonując na tym samym poziomie. Rzeczywistość hybrydowa jako przestrzeń, w której realne i wirtualne obszary spotykają się i wzajemnie interpretują, stanowi interesujący obszar badań. Artykuł jest próbą wskazania wybranych dylematów dotyczących aksjonormatywnego wymiaru rzeczywistości hybrydowej.

Orientalne zakątki jaźni. Iluzja przed naturą.

2026-03-27T10:31:38+00:00

Celem niniejszego artykułu jest prześledzenie wpływu Orientu na twórczość Paula Kleego, Hugona von Hofmannsthala i Rainera Marii Rilkego. Orient, rozumiany w szerokim sensie i postrzegany raczej symbolicznie niż dosłownie, pobudzał ich wyobraźnię, zanim jeszcze sami poznali jego zapach i aurę. Nawet wtedy jednak ich wyobraźnia konkurowała z rzeczywistym światem. Mnogość wrażeń, choć starali się stawić im czoła, przytłoczyła ich, gdyż dysponowali zachodnioeuropejskim aparatem poznawczym, niekompatybilnym z bezkresnością, jakiej tam doświadczyli. Wszyscy trzej podjęli zarówno intelektualną, jak i rzeczywistą podróż do świata, który znali z opowieści Księgi tysiąca i jednej nocy. Każdy z nich na swój sposób odkrył swoje braki warsztatowe i poznawcze, osiągnął granice percepcji, zrozumiał, jak ogromną pojemność ma słowo całość, i nauczył się akceptować swoje ograniczenia, przepracowując je twórczo. Za przewodników po tej alternatywnej rzeczywistości posłużyły zwierzęta, towarzyszące im w drodze od skostniałych norm i utartych schematów do zmysłowego, pierwotnego świata, zawstydzającego swoją czystością i autentycznością. Dzięki tej podróży, pełnej niewytłumaczalnych zjawisk, odkryli fundamentalne prawdy o istnieniu i uzyskali dostęp do rzeczywistości, która zaskoczyła ich przepychem nieznanej dotąd barwności i intensywnością przeżyć.