Perspektywy Kultury

Edytorial

Beata Bigaj-Zwonek, Izabela Kaczmarzyk, Monika Stankiewicz-Kopeć — wto, 30 gru 2025 00:00:00 +0000

Proponujemy Państwu lekturę kolejnego numeru „Perspektyw Kultury”, szczególnie dla nas ważnego tematycznie, ponieważ poświęconego wielowiekowym związkom Towarzystwa Jezusowego z dziejami kultury. Poszczególne artykuły stanowią badawczy namysł nad jezuickimi źródłami i śladami, współtworzącymi materialne i niematerialne dziedzictwo kulturowe. Obejmuje ono znaczenie wybranych postaci, wydarzeń, miejsc, dzieł i obiektów, dzięki którym kształtowały się więzi oraz budowały tradycje o jezuickiej proweniencji. Dziedzictwo to zarówno w perspektywie historycznej, jak i współczesnej niesie ze sobą uniwersalne, wciąż aktualne wartości, pozwalające wzbogacać oraz dopełniać wiedzę o przeszłości, kształtować tożsamość kulturową, a przede wszystkim prowadzić dyskurs o kulturowej roli Towarzystwa Jezusowego.

Editorial

Beata Bigaj-Zwonek, Izabela Kaczmarzyk, Monika Stankiewicz-Kopeć — wto, 30 gru 2025 00:00:00 +0000

We invite you to the latest issue of Perspectives on Culture, thematically significant to us as it is devoted to the centuries-long ties between the Society of Jesus and the history of culture. The individual articles offer scholarly reflections on Jesuit sources and traces that have shaped both the material and immaterial cultural heritage. This heritage encompasses the significance of selected figures, events, places, works, and objects through which bonds were formed and traditions of Jesuit provenance were built. Viewed both historically and in the present day, this heritage carries universal and continually relevant values that enrich and complement our knowledge of the past, shape cultural identity, and – above all – enable an ongoing discourse on the cultural role of the Society of Jesus.

Jezuickie Archiwum Cyfrowe

Andrzej Paweł Bieś, Dariusz Kuźmina — wto, 30 gru 2025 15:01:57 +0000

Jezuickie Archiwum Cyfrowe (JAC) to narzędzie badawcze, stworzone w ramach projektu realizowanego w konkursie „Nauka dla Społeczeństwa”. Jego celem jest zapewnienie łatwego i darmowego dostępu do zdigitalizowanych źródeł, materiałów pomocniczych oraz opracowań naukowych dotyczących znaczenia Towarzystwa Jezusowego w historii Polski. Narzędzie jest dostępne na stronach internetowych Uniwersytetu Ignatianum w Krakowie pod adresem: www.jac.ignatianum.edu.pl. JAC skupia się na udostępnianiu mało znanych rękopisów i druków pochodzących głównie z Archiwum Prowincji Polski Południowej Towarzystwa Jezusowego w Krakowie. Materiały te, obejmujące ponad 100 tysięcy skanów, zostały opatrzone profesjonalnymi opisami archiwalnymi, co wyróżnia JAC na tle wielu innych bibliotek cyfrowych. Całość zasobu JAC jest podzielona na cztery główne kolekcje: „Archiwum” (323 rękopisy i starodruki), „Bibliografie” (3 opracowania), „Inwentarze” (6 jednostek) oraz „Książki” (56 publikacji). Powstanie JAC jest odpowiedzią na współczesne trendy w humanistyce cyfrowej i założenia otwartej nauki. Doskonale spełnia funkcję warsztatu naukowego, który w jednym miejscu gromadzi archiwalia, literaturę przedmiotu i katalogi, stanowiąc fundament dla pogłębionych badań. Tym samym JAC znacząco przyczynia się do pogłębiania i upowszechniania wiedzy o roli jezuitów, szczególnie w Małopolsce.

Dwadzieścia tysięcy stron kulturoznawczej żeglugi

Bogdan Zemanek — wto, 30 gru 2025 15:14:33 +0000

Artykuł przedstawia historię czasopisma i funkcje publikowanych tekstów (informacyjną, wychowawczą, pozyskiwania środków) oraz ich znaczenie dla współczesnego badacza; dyskutuje ograniczenia wynikające z formy czasopisma i profilu ideologicznego. Obszerny (ok. 20 tysięcy stron, kilka tysięcy ilustracji) zasób tekstowo-ikonograficzny z „Misji” oferuje szeroki potencjał badawczy, szczególnie dla badań interdyscyplinarnych (kulturoznawstwo, medioznawstwo, historia itp.) w perspektywie synchronicznej, jak i diachronicznej. Proponowane zakresy tematyczne to kultury, zwłaszcza pozaeuropejskie, prezentowane w artykułach i ilustracjach; sposób kreowania ich obrazów dla czytelnika; źródła (tekstowe i osobowe) prezentowanych informacji; postawy autorów wobec omawianych zjawisk, np. kolonializmu; biografie autorów i szczegółowe analizy ich twórczości; mechanizmy redakcyjnego kształtowania narracji, w tym stosunek do kobiet autorek.

Antoni Reichenberg SJ

Beata Bigaj — wto, 30 gru 2025 15:18:50 +0000

Artykuł poświęcony jest Antoniemu Reichenbergowi – polskiemu artyście, który po wstąpieniu do zakonu jezuitów na wiele lat związał swoje życie z działalnością społeczną na rzecz ubogich w Tarnopolu. Jego droga życiowa prowadziła od Gorlic, przez Lwów, Budapeszt, Starą Wieś k. Brzozowa do Tarnopola, a na jej kształt wpływ miały zarówno wydarzenia Wiosny Ludów, jak i studia w akademii sztuk pięknych w Monachium, gdzie zetknął się m.in. z Janem Matejką. W artykule przypomniana zostaje biografia Reichenberga, ze szczególnym uwzględnieniem jego aktywności artystycznej. Omówiono jego dorobek twórczy, pokrótce zarysowano cechy warsztatu malarskiego oraz powiązania ze środowiskiem artystycznym. Analiza ukazuje także znaczenie jego działalności charytatywnej, która stała się podstawą określania go mianem opiekuna ubogich i stanowi istotny element kulturowego dziedzictwa.

Pośrednik „długo błąkającej się po manowcach duszy”

Monika Stankiewicz-Kopeć — wto, 30 gru 2025 15:23:18 +0000

W pojednaniu Stanisława Przybyszewskiego z Kościołem katolickim udział miał jego rówieśnik – jezuita ksiądz Jan Pawelski SJ. Celem niniejszego artykułu jest przybliżenie relacji ks. Jana Pawelskiego SJ (1868–1944): kaznodziei, publicysty redaktora, krytyka literackiego z kontrowersyjnym młodopolskim pisarzem Stanisławem Przybyszewskim (1868–1927) w kontekście roli, jaką jezuita ten odegrał w pojednaniu z Kościołem, co Przybyszewski wyraził w pisemnym oświadczeniu z dnia 20 października 1926 r. Temat ten rzadko pojawia się w literaturze przedmiotu, zaś jeśli już występuje (okazjonalnie), to na ogół w formie szczątkowej. Tymczasem jest on ważny, stanowiąc istotne dopełnienie biografii zarówno samego Pawelskiego, jak również Przybyszewskiego. Na potrzeby artykułu poddano analizie zgromadzony materiał źródłowy, który stanowią m.in.: wypowiedzi jezuity (publikowane na łamach ówczesnej prasy), listy Stanisława Przybyszewskiego, relacje prasowe z lat 1926–1927. Pod uwagę wzięto też (nieliczne) wzmianki naukowe poświęcone pojednaniu pisarza z Kościołem.

Reakcja transylwańskiej misji jezuitów na epidemię dżumy w latach 1585–1586

Péter Erdősi — wto, 30 gru 2025 15:28:28 +0000

Transylwańska misja jezuitów, zorganizowana przez polską prowincję zakonu i wspierana przez króla Stefana Batorego, poniosła ciężkie straty podczas epidemii dżumy w latach 1585–86: zmarła około połowa jej personelu. Relacje ocalałych rzucają światło na to, jak jezuici próbowali zwalczać zarazę. W trzech swoich ośrodkach miejskich — w Cluj, Alba Iulia i Oradea – reagowali na to wyzwanie w odmienny sposób, osiągając różny stopień skuteczności w działaniach ochronnych i doświadczając zróżnicowanych strat ludzkich, zależnie od relacji z lokalnymi instytucjami i społecznościami. Porównanie tych strategii ujawnia logikę stojącą za podejmowanymi działaniami przeciwko epidemii oraz ich konsekwencje.

Tynieckie „zabawy”

Małgorzata Rygielska — wto, 30 gru 2025 15:32:18 +0000

Artykuł dotyczy manuskryptu „Opisanie przyjacielowi zabaw swoich i współmieszkańców Collegii Theologici Tynecensis Societatis Jesu. Anno 1828 mense 1 O[cto]bris” autorstwa Ignacego Skrockiego SJ (1799–1851), napisanego podczas „tynieckiego epizodu w dziejach jezuitów”. Zabytek został szczegółowo przedstawiony w pracach naukowych przez Ludwika Grzebienia SJ i Stanisława Cieślaka SJ. Rękopis Skrockiego, rozpatrywany jako przykład dziedzictwa materialnego i dorobku jezuitów, przekazuje istotną wiedzę na temat niematerialnego dziedzictwa: praktyk dydaktycznych, zakresu i treści głoszonych nauk oraz ich zgodności z Ratio studiorum, wagi lokalnej i ponadlokalnej wspólnoty zakonnej spojonej tymi samymi wartościami. Analiza i interpretacja poetyckiego utworu Skrockiego umożliwia także poznanie zaproponowanej przez niego pobieżnej charakterystyki działań i osobowości poszczególnych jezuitów współtworzących wówczas tynieckie kolegium oraz pełnionych przez nich funkcji. Tytułowe „zabawy” odnoszą się przede wszystkim do udzielanych nauk z zakresu Pisma Świętego, teologii dogmatycznej oraz prawa kanonicznego, a także do przejawów codziennego życia i innych obowiązków, poddanych regulacjom jezuickiej ustawy. Wskazane zostały cechy artystyczne „Opisania…”, a także tkwiący w nim potencjał badawczy, dotyczący sieci wspólnot (wspólnoty) jezuickiej i istniejących między nimi powiązań w XIX w. oraz waga dziedzictwa (w tym wielowiekowego dziedzictwa pedagogiki jezuickiej). Zasygnalizowane zostały związki „Opisania…” z literaturą doby oświecenia, w szczególności z tzw. poezją okolicznościową kręgu środowiskowego (zakonnego).

Górnośląska kultura religijna w czasach uprzemysłowienia

Izabela Kaczmarzyk — wto, 30 gru 2025 15:37:59 +0000

W wyniku gwałtownej industrializacji, która nastąpiła w wielu miejscach Europy jako następstwo rewolucji przemysłowej, narodziły się ruchy socjalistyczne, a życie stało się bardziej świeckie. Na Śląsku jednak obserwowany był proces odwrotny – religia pozostała silnym źródłem zarówno wartości, jak i zasad rządzących życiem społecznym. Proces ten był silnie powiązany z kwestiami narodowymi, opartymi na budowaniu więzi polsko-śląskiej wspólnoty narodowej. Relacja Jana Badeniego SJ Z wycieczki na Górny Śląsk opublikowana na łamach „Przeglądu Powszechnego” w 1889 r. to swoiste studium przypadku tego fenomenu.

Matka Boska zw. Kupiecką

Maria Szcześniak — wto, 30 gru 2025 15:42:21 +0000

Celem niniejszego artykułu jest krytyczna analiza stanu wiedzy, historii i ikonografii obrazu popularnie zwanego Matką Boską Kupiecką z domu zakonnego księży jezuitów przy Małym Rynku w Krakowie. Wymowa symboliczna dzieła jest badana na podstawie druków emblematycznych epoki baroku i pozwala na wskazanie możliwych graficznych wzorów scen. Bogata symbolika wskazuje na różnorodne inspiracje kulturowe zarówno biblijne, patrystyczne, jak również mitologiczne i pogańskie. Artykuł porządkuje kwestie związane z datacją obrazu, określa jednoznacznie tematykę przedstawienia głównego (typ Tota Pulchra) i scen w kartuszach, wskazuje nierozpoznaną dotychczas kopię dzieła.

Symbol kultu Serca Jezusa nad prezbiterium kościoła jezuitów w Krakowie

Barbara Hryszko — wto, 30 gru 2025 15:53:41 +0000

Artykuł prezentuje najświeższe badania nad symbolem kultu Serca Jezusa wieńczącym prezbiterium kościoła jezuitów w Krakowie (il. 1). Rzeźba ta nie była dotąd obiektem zainteresowania badaczy. Analiza źródłowa, badania historyczne, porównawcze i ikonograficzne pozwoliły zidentyfikować wzór (il. 6) zarówno dla pierwszego zamysłu zwieńczenia wschodniej części kościoła (il. 2–5), jak i dla ostatecznego projektu Franciszka Mączyńskiego (il. 10). W wyniku badań wskazano przyczyny zastąpienia przez architekta pierwotnego pomysłu ostatecznie zrealizowanym motywem. W zmianie koncepcji ideowej tego elementu świątyni, jak w soczewce, widać proces twórczej ewolucji artysty, który odchodzi od inspiracji neogotyckich i paryskich ku motywom rodzimym i neobarokowych, przekształconym w duchu modernizmu. W artykule ustalono także okres powstania dzieła, wskazano dotychczas nieznanego wykonawcę metalowej rzeźby – Jana Tokarza, którego dodatkowo zidentyfikowano na fotografii dokumentującej historię budowy gmachu (il. 8). Analiza symboliki serca z krucyfiksem w kontekście jego umieszczenia pozwoliła nakreślić głęboką treść ideową tego wyjątkowego motywu.

Covidowa moda

Ewa Głażewska, Małgorzata Karwatowska — nie, 19 lis 2023 00:00:00 +0000

Autorki postrzegają modę przede wszystkim jako istotny środek wyrazu, regulujący współżycie między ludźmi. Ustawiczna zmienność wielu jej wytworów i olbrzymie pragnienie wprowadzania i aplikowania innowacji czyni modę szczególnie interesującym przedmiotem badań. W artykule analizie poddane zostają modne covidowe przedstawienia pojawiające się na różnych elementach ubioru, zwłaszcza maskach. Pierwsza część rozważań koncentruje się na odpowiedzi na pytanie: co to jest moda? Następnie omówione zostają najbardziej charakterystyczne werbalne i wizualne bestsellerowe wręcz motywy pandemiczne. Pandemia, szczególnie w okresach lockdownów, zmieniła zasady ubioru, które stopniowo rozluźniały się, stawiając na wygodę, prostotę i funkcjonalność. Badaczki pokazują również, że covidowa moda, przede wszystkim w postaci masek oraz przedmiotów codziennego użytku, przeszła do muzeów. Ostatnia część rozważań poświęcona jest właśnie wirtualnemu muzeum masek, które stanowi świadectwo naszych czasów o niebywale ważnym przesłaniu.

Konferencje Eranos

Jędrzej K. Skibowski — sob, 09 gru 2023 00:00:00 +0000

Konferencje Eranos, założone przez Olgę Froebe-Kapteyn, były niezwykłym fenomenem w skali XX w. Na przestrzeni kilkudziesięciu lat (od 1933 r.) zgromadziły rzeszę czołowych badaczy i naukowców reprezentujących szereg dziedzin wiedzy, takich jak: psychologia, kulturoznawstwo, orientalistyka, teologia, religioznawstwo, matematyka, fizyka, chemia oraz filozofia. Co istotne, nie były to tylko oddzielone od siebie wykłady, ale konfrontacje owych dziedzin w celu wypracowania wspólnej interpretacji świata i syntezy tych nauk. Owa synteza miała i ma dać możliwość ponownego odkrycia wartości kultury Zachodu i ich ugruntowania, ma połączyć to, co subiektywne, z tym, co obiektywne, oraz dać możliwość odnalezienia sensu jednostce. Zatem cel, nad którym wspólnie pracowali badacze tej miary, co Carl Gustav Jung, Paul Tillich, Martin Buber, Karl Kerényi, Erich Neumann, Mircea Eliade, Henry Corbin, Gershom Scholem, Leo Baeck, Erwin Schrödinger, Adolf Portmann, Joseph Campbell, Pierre Hadot, James Hillman czy Tadeus Reichstein, był nie tylko czysto naukowy, ale i etyczny. Fenomen ów, jak staram się go przedstawić w niniejszym artykule, był fenomenem par excellence filozoficznym, w źródłowym – jak uważa Pierre Hadot – rozumieniu filozofii nie tylko jako abstrakcyjnej dziedziny wiedzy, ale także wiedzy, którą można aplikować w życiu każdej jednostki.

Jan Paweł II i jego wkład w zmiany w Europie Środkowo-Wschodniej

Robert Tyrała — wto, 30 gru 2025 00:00:00 +0000

Działania Jana Pawła II w związku z odzyskiwaniem koniecznej wolności religijnej i politycznej w Europie Środkowo-Wschodniej przez cały jego pontyfikat przyczyniły się do zerwania z komunistyczną ideologią i wpłynęły na odnowienie życia religijnego w krajach owego regionu. Papież Jan Paweł II odwiedził Polskę osiem razy w latach: 1979, 1983, 1987, 1991, 1995, 1997, 1999, 2002. Pielgrzymki papieskie w tzw. bloku wschodnim, poza Polską, w kolejności chronologicznej odbywały się w następujących państwach: Czechosłowacja – 1990, Czechy – 1995, 1997; Słowacja – 1995, 2003; Węgry – 1991, 1996; Łotwa, Litwa, Estonia – 1993; Chorwacja – 1994, 1998, 2003; Słowenia – 1996, 1999; Bośnia i Hercegowina – 1997, 2003; Rumunia – 1999; Ukraina – 2001; Kazachstan, Armenia – 2001 i Bułgaria – 2002. To podczas pielgrzymek przed 1989 r. papież nawoływał do szacunku do człowieka w tej części Europy, a od 1991 r. mówił o zagospodarowaniu daru wolności. Jak wielu komentatorów określa, wszystkie te pielgrzymki były budzeniem narodowej świadomości i odzyskania niepodległości, a później służyły do właściwego budowania przyszłości. I tak dopełniała się działalność duchowa, ale także narodowościowa papieża Słowianina. Zostały w tym opracowaniu przedstawione najważniejsze wątki owej historii i wyjątkowej duchowej roli, jaką odegrał papież Jan Paweł II w zmianach ustrojowych w Europie Środkowo-Wschodniej. Sam, dzisiaj już święty, nie przypisywał sobie tego dzieła.

Laboratorium edukacyjne Wandy Dynowskiej

Agata Świerzowska, Izabela Trzcińska — wto, 30 gru 2025 18:01:37 +0000

Celem artykułu jest przedstawienie działalności edukacyjnej Wandy Dynow- skiej (1888–1971) w środowisku uchodźców tybetańskich w Indiach w począt- kowym okresie istnienia społeczności na wygnaniu. Dynowska, dziś już nie- mal zapomniana polska teozofka i działaczka społeczna, zwykle pracowała w niszach kulturowych, skupiając się na kwestiach edukacyjnych. Początkowo w Polsce w okresie międzywojennym działała w małych wspólnotach teozoficz- nych, ale swoje programy kierowała również do dzieci i dorosłych wykluczonych z systemu oświaty. Po wyjeździe do Indii w 1935 r. pracowała m.in. wśród dzieci polskich uchodźców w Indiach, pokazując im potrzebę budowania wspólnoty aksjonormatywnej. Ostatecznie podjęła pracę wśród tybetańskich uchodźców, którzy zaczęli napływać do Indii po 1959 r. Skupiła się na edukacji dzieci i mło- dzieży, dążąc do stworzenia systemu szkolnictwa uwzględniającego specyficzne potrzeby młodych uchodźców, które rozumiała jako konieczność kształtowania i zachowania tożsamości. W tym celu do tybetańskiego systemu edukacji wpro- wadziła metodę Marii Montessori. W niniejszym artykule zamierzamy przedsta- wić i zrozumieć działania Dynowskiej w świetle performatyki Victora Turnera (1982, 1988) i Richarda Schechnera (2013), ze szczególnym uwzględnieniem transformatywności aktów performatywnych, które mają potencjał modelowa- nia ludzkich postaw i zachowań.

Niepamięć o artyście. Mechanizmy depozytariuszy

Magdalena Laszczka — wto, 30 gru 2025 00:00:00 +0000

Autorka podejmuje problematykę zarządzania pamięcią o artyście z perspektywy mechanizmów niepamięci. Dane zastane i wywołane w trakcie rocznych badań etnograficznych umożliwiły rekonstrukcję konkretnych praktyk pamięciologicznych wokół pamięci o Konstantym Laszczce. Te z kolei wpłynęły na wytworzenie refleksji, która stać się może bazą pod budowę platformy współpracy pomiędzy współistniejącymi interesariuszami dziedzictwa. W artykule skupiono się na przybliżeniu rodzinnych praktyk wokół dziedzictwa znanego i cenionego przodka, które charakteryzują się niepamięcią, celem wskazania przestrzeni dialogu, współdziałania i możliwych przekształceń. Do mechanizmów niepamięci zaliczono: pamięć uwikłaną w braki, pamięć uzależnioną, pamięć poddaną zmityzowaniu i pamięć zmonopolizowaną. Studium stanowi jedną z części interdyscyplinarnej pracy magisterskiej Strategie pamięci i niepamięci o Konstantym Laszczce. Tropograficzne studium przypadku zarządczej działalności pamięciologicznej krakowskiej cząstki rodziny i Społecznego Muzeum Laszczki w Dobrem, obronionej z wyróżnieniem w Instytucie Kultury Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Stanisława Lema archeologia przyszłości

Karol Hryniewicz — wto, 30 gru 2025 18:16:25 +0000

Artykuł poświęcony jest ukończonemu w 1970 r. Kongresowi futurologicznemu Stanisława Lema. Analizie poddane zostały zagadnienia związane z pesymizmem cywilizacyjnym pisarza, myśleniem utopijnym i dystopijnym oraz predykcjami dotyczącymi niewspółmierności między gwałtownym rozwojem technologicznym a ewolucją gatunku homo sapiens. Oddzielny aspekt dociekań stanowi konfrontacja futurologicznych esejów pisarza z dotyczącymi tych kwestii pracami filozofów takich jak Georg Picht, Robert Nozick, Karl Mannheim czy Fredric Jameson.

Ubiór jako element wiedzy socjokulturowej w podręcznikach do nauki języków obcych

Iwona Kowal — wto, 30 gru 2025 18:25:25 +0000

W niniejszym opracowaniu zbadano ubiór pojawiający się na ilustracjach w podręcznikach do nauki języka polskiego i języka szwedzkiego jako języków obcych. Ubranie jako konwencja społeczna stanowi jeden z elementów wiedzy socjokulturowej, której nabycie jest konieczne do odpowiedniego użycia języka w kontaktach z rodzimymi użytkownikami języka. Przeanalizowano odzież przedstawioną na ilustracjach w podręcznikach na poziomie A1 i A2, przeznaczonych dla uczniów bez wcześniejszej znajomości danego języka. Analiza objęła ubiór noszony w sferze zawodowej, publicznej i prywatnej. Zauważono wiele podobieństw między odzieżą mieszkańców Polski i Szwecji, co może oznaczać, że kraje te można uznać za kraje o podobnej kulturze ubioru. W obu krajach występują podobne konwencje ubierania się w miejscu pracy i w sferze publicznej, choć kobiety wykonujące prace biurowe noszą odzież mniej oficjalną niż mężczyźni. Według przekazu w podręcznikach Polskę charakteryzuje znaczna swoboda ubioru w strefie publicznej, lecz duży stopień oficjalności w sferze prywatnej. Szwecję natomiast – większa oficjalność w sferze publicznej, a duża swoboda w sferze prywatnej. Poza tym w Polsce kobiety noszą częściej odzież typowo damską oraz wiele dodatków, natomiast w Szwecji mężczyźni często używają dodatków do odzieży, co z kolei rzadko pojawia się u mężczyzn w Polsce.

Przykłady (cyber)kultury edukacyjnej pokolenia App Generation w szkolnictwie wyższym

Hanna Arciszewska — wto, 30 gru 2025 00:00:00 +0000

Współczesny człowiek żyje w świecie ciągłych zmian spowodowanych gwałtownym rozwojem technologicznym. Zagadnienie cyfrowości zdominowało styl życia i funkcjonowania młodych ludzi do tego stopnia, że naukowcy dostrzegli potrzebę wyodrębnienia nowych pokoleń cyfrowych. Są to: cyfrowi tubylcy, pokolenie C, ekranolatki, pokolenie sieci, pokolenie Z i pokolenie aplikacji. Osoby urodzone w erze cyfrowej nie wyobrażają sobie funkcjonowania bez nowoczesnych technologii, które są dla nich źródłem wiedzy, informacji, rozrywki, kreowania siebie. Są również przestrzenią do tworzenia autorskich prac. Stanowi to wyzwanie dla nauczycieli (także akademickich), aby w toku realizowanych zajęć nie tylko zaciekawić odbiorcę, ale również dać szansę na aktywność twórczą. Jest to możliwe m.in. poprzez korzystanie w procesie edukacyjnym z platform takich jak: Mentimeter, Google Jamboard, Canva, Creately czy Trello.

Technologia RPA a kultura organizacyjna w szpitalu

Paula Pypłacz, Janusz Sasak, Marta Miszczak — wto, 30 gru 2025 18:38:49 +0000

Artykuł koncentruje się na analizie wpływu technologii RPA (Robotic Process Automation) na kulturę organizacyjną szpitali. Autorzy posługują się metodą dedukcji opartą na krytycznej analizie literatury, wzbogaconej o elementy ana- lizy i syntezy istniejących wyników badań. Ważną częścią artykułu jest studium przypadku Warmińsko-Mazurskie Centrum Chorób Płuc w Olsztynie, które umożliwia kompleksowe spojrzenie na proces implementacji RPA w praktyce.

„Cyfrowa chronemika”

Katarzyna Drąg, Anna Miśkowiec — wto, 30 gru 2025 18:45:16 +0000

Artykuł jest poświęcony chronemice - komunikowaniu za pomocą gospodaro- wania czasem, które jest integralną częścią komunikacji niewerbalnej w jej tra- dycyjnym pojmowaniu. Rewolucja technologii komunikowania spowodowała, że znaczna część procesu porozumiewania odbywa się nie bezpośrednio, ale przy użyciu urządzeń. Zmiany te wpływają także na wzorce zachowań niewer- balnych, w tym na chronemikę w komunikacji sieciowej. Celem artykułu jest prezentacja wyników pilotażowych badań empirycznych przeprowadzonych na grupie młodych osób w wieku 18 – 19 lat. Dało to asumpt do przedstawienia zmian wzorców komunikacyjnych w zakresie chronemiki, oraz sformułowa- nia postulatu nowych kompetencji niewerbalnych komunikowania za pomocą zarządzania czasem. Kontekstem wywodu uczyniono krytyczny przegląd litera- tury, prezentując najważniejsze ujęcia chronemiki. Zagadnienia te zostały omó- wione na tle społeczno-kulturowych trendów rozumienia i używania czasu.

Wiek, płeć i wykształcenie a związek między krytycznym myśleniem a podatnością na wierzenia spiskowe

wto, 30 gru 2025 18:49:40 +0000

Artykuł analizuje relację między myśleniem krytycznym a podatnością na teorie spiskowe w kontekście czynników demograficznych, takich jak wiek, płeć oraz poziom i typ wykształcenia. Badanie, przeprowadzone na próbie 531 uczestników z wykorzystaniem metody CAWI, wskazuje, że niższy poziom myślenia krytycznego sprzyja większej akceptacji narracji spiskowych, co ma istotne konsekwencje dla edukacji i funkcjonowania współczesnej kultury medialnej. Wyniki pokazują, że zjawisko to jest szczególnie widoczne wśród osób z wykształceniem humanistycznym oraz w określonych grupach wiekowych, co może wynikać z różnic w sposobach przyswajania i interpretowania informacji. Artykuł wpisuje się w interdyscyplinarną debatę na temat roli edukacji i kompetencji medialnych w kształtowaniu odporności na dezinformację, oferując nowe perspektywy dla badań z zakresu kulturoznawstwa, medioznawstwa oraz filozofii kultury. Przedstawione wnioski podkreślają konieczność wdrażania ukierunkowanych strategii edukacyjnych wspierających rozwój myślenia krytycznego, co może mieć kluczowe znaczenie w przeciwdziałaniu wpływowi teorii spiskowych na współczesne społeczeństwa.

Neuroróżnorodność

Krzysztof Gerc, Jean Marie Novak — wto, 30 gru 2025 18:57:58 +0000

Artykuł podejmuje problematykę neuroróżnorodności jako kluczowego pojęcia współczesnego dyskursu psychologicznego i kulturoznawczego, akcentując jej znaczenie w procesie konceptualizacji tożsamości jednostki. Neuroróżnorodność, wyrosła z tradycji samorzeczniczej, a następnie rozwinięta w kontekście akademickim, stanowi alternatywę wobec paradygmatu biomedycznego, proponując ramy interpretacyjne dla rozumienia odmienności neurologicznych jako naturalnej zmienności ludzkiego funkcjonowania. Analiza pokazuje, iż tożsamość osób neuroatypowych kształtuje się w dynamicznej interakcji wymiarów osobistych i społeczno-kulturowych, zgodnie z teoriami tożsamości społecznej i interakcjonistycznymi koncepcjami rozwoju „Ja”. Neuroróżnorodność funkcjonuje zatem jednocześnie jako kategoria naukowa i kulturowa – ujmowana w perspektywie psychologii pozytywnej, filozofii umysłu oraz badań nad inkluzyjnością. Bywa też intepretowana w kategoriach narracji społecznych, które redefiniują znaczenie zróżnicowaniu rozwoju neurologicznego w przestrzeni publicznej. W artykule zwrócono uwagę na pewne napięcie zarysowujące się między afirmatywnym ujęciem neuroróżnorodności a krytyką jej nieprecyzyjnej terminologii i ograniczonej falsyfikowalności. Konkluzja publikacji wskazuje, że zrozumienie neuroróżnorodności jako ram rozwoju tożsamości wymaga integracji wymiaru psychologicznego (indywidualne doświadczenie człowieka, samowiedza, kondycja) z kulturowym (ruchy samorzecznicze, praktyki inkluzyjne), co otwiera nowe perspektywy badawcze w psychologii, kulturoznawstwie, ale również w planowaniu polityki społecznej.

Postrzeganie postaci seryjnych morderców przez polskich widzów popularnych produkcji kryminalnych

Emilia Miodońska, Krzysztof Nowakowski — wto, 30 gru 2025 19:04:57 +0000

Zaprezentowane w artykule badania dotyczą problematyki społecznej percepcji ukazywanych na ekranie postaci sprawców morderstw. W badaniach wzięła udział kilkusetosobowa grupa polskich widzów dwóch popularnych produkcji kryminalnych: serialu Dahmer – Potwór: Historia Jeffreya Dahmera oraz filmu Podły, okrutny, zły. Dane zebrano za pomocą ankiety internetowej. Wyniki wykazały istnienie związku pomiędzy wyższą oceną atrakcyjności fizycznej aktorów a bardziej pozytywnym postrzeganiem odgrywanej przez nich postaci seryjnych morderców. Aktorzy byli również oceniani jako znacznie bardziej atrakcyjni niż prawdziwi sprawcy zbrodni. Rezultaty przeprowadzonych analiz omówiono w kontekście mechanizmów kształtujących społeczny odbiór przestępczości oraz kulturowych zjawisk z tym związanych.

Merkator kontra surrealiści

Maria Magdalena Morawiecka — wto, 30 gru 2025 19:09:44 +0000

Artykuł podejmuje się analizy opublikowanego w 1929 r. w „Variétés”, stylizowanego na mapę świata, anonimowego szkicu pt. Świat czasu surrealistów. Studium przypadku tego obiektu, uznawanego za jeden z wczesnych przykładów tzw. kontrkartografii, stanowi punkt wyjścia do rozważań nad krytycznym potencjałem artystycznych wariacji na temat standardowych form wizualizacji wiedzy (w tym wypadku wiedzy geograficznej wyrażonej w formie mapy). Główna część tekstu to porównanie kontrmapy surrealistów ze stanowiącym jej pierwowzór obrazem świata powstającym w klasycznym odwzorowaniu Merkatora, z omówieniem poszczególnych zabiegów formalnych zastosowanych przez autora rysunku. Zestawienie to ujawnia nieuniknione splątanie (pozornie neutralnej) formy standardowej mapy świata ze sferą ideologiczną oraz à rebours odsłania jej słabości (przekłamania skali) i ukryte założenia (europocentryzm, okcydentalizm, arbitralność dokonywanych wyborów).

Reportażowe meandry niepamięci

Edyta Żyrek-Horodyska — wto, 30 gru 2025 19:13:07 +0000

Celem artykułu jest ukazanie, w jaki sposób problematyka niepamięci została przedstawiona w reportażu Kajś. Opowieść o Górnym Śląsku Zbigniewa Rokity. Analizy tekstu przeprowadzone zostały przy wykorzystaniu metody close reading i osadzone w obszarze memory studies. Badania wykazały, że reportaż – jako istotny nośnik pamięci – pełni obecnie ważną funkcję w kształtowaniu obrazów przeszłości. Dokonana przez Rokitę rekonstrukcja dziejów rodzinnych pozwoliła mu utrwalić losy bliskich w indywidualnej pamięci, a dodatkowo – za sprawą publikacji reportażowego tomu – historia ta zaczęła funkcjonować jako ważny komponent współtworzący śląską pamięć kulturową.

Prolegomena do relacji międzykulturowych i dziedzictwa Kioto według Alexa Kerra

Anna Duda, Paweł Plichta — wto, 30 gru 2025 19:16:30 +0000

Postulowana przez kulturoznawców i religioznawców perspektywa relacyjna, uwzględniająca inność, odmienność i szacunek wobec przedmiotu badań, który stanowi obce badaczowi dziedzictwo kulturowe lub jego depozytariusze, wymaga zaangażowania, kontaktu, owej relacji – najlepiej we właściwym środowisku eksplorowanego zagadnienia. Relacje międzykulturowe rozumiane w tym miejscu są jako interakcje zachodzące między przedstawicielami dwóch odmiennych kultur i/lub poznawczo-interpretacyjny kontakt w tym przypadku reprezentantów Zachodu z dziedzictwem japońskim. Miejscem tak definiowanego doświadczenia dla potrzeb niniejszego artykułu jest przestrzeń Kioto – miasta, które przez tysiąc lat było stolicą Japonii. Wprowadzeniem natomiast do eksploracji wybranych elementów dziedzictwa Kraju Kwitnącej Wiśni stała się dla autorów artykułu twórczość wybitnego japonisty, Alexa Kerra, zwłaszcza jego publikacja Inne Kioto. W artykule postawiono następujące pytania badawcze: 1) Które elementy dziedzictwa japońskiego zostały wybrane przez autora jako wymagające wyjaśnienia odbiorcy zachodniemu w Kioto? 2) W jaki sposób Alex Kerr zrealizował zadanie „przełożenia” elementów dziedzictwa japońskiego w Kioto odbiorcy spoza tego kręgu kulturowego? 3) Jak relacje międzykulturowe są zapośredniczone w dziedzictwie kulturowym?

Odpowiedzi na powyższe pytania osadzone zostały w kontekście studiów kulturowych w paradygmacie relacji międzykulturowych, konstruowanych w pierwszej ich fazie poznaniem odmienności i podobieństw różniących się dwóch lub więcej kultur. Udzielono ich, przeprowadzając krytyczną analizę treści poszerzoną o badania pilotażowe w Kioto.

Aksjologia i rzemiosło

Małgorzata Krakowiak — wto, 30 gru 2025 19:20:30 +0000

Artykuł przedstawia zagadnienie stosunku do wartości dzieła sztuki. Zagadnienie to ukazane jest z trzech punktów widzenia: odbiorców, fałszerzy, artystów. W pierwszej części prezentowane są różne, wybrane poglądy dotyczące istoty dzieła sztuki. Część druga poświęcona jest kwestiom zależności między maestrią wykonawczą a nieuczciwością i chciwością. Dotyczy fałszerstw dzieł sztuki. Część trzecia dotyczy świadectw artystów na temat prawdy artystycznej i wartości dzieła.

Armia turecka jako siła budząca respekt w epice bohaterskiej XVII wieku

Marcin Piątek — wto, 30 gru 2025 19:24:05 +0000

Artykuł analizuje wizerunek armii tureckiej w XVII-wiecznej epice bohaterskiej Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Wbrew jednoznacznie negatywnym stereotypom, takim jak przedstawianie Turków jako pogan i barbarzyńców, autorzy ówczesnych poematów nierzadko ukazują przeciwnika w sposób ambiwalentny. W utworach tych wojska osmańskie jawią się jako siły potężne, liczne, dobrze uzbrojone i zorganizowane. Szczególną uwagę poświęca się także ich bogactwu i kulturze materialnej. Ujęcie to służy nie tylko zwiększeniu dramatyzmu i podkreśleniu wagi polskiego zwycięstwa, ale również pełni funkcję afirmacyjną wobec tożsamości sarmackiej – podnosi rangę bohaterstwa żołnierza Rzeczypospolitej poprzez ukazanie pokonanych jako godnego przeciwnika. Autor przywołuje liczne cytaty z obszernych dzieł (takich jak Transakcja wojny chocimskiej Wacława Potockiego czy Haracz krwią turecką Turkom wypłacony Stefana Jana Śliznia) oraz mniejszych objętościowo utworów okolicznościowych poświęconych przede wszystkim dwóm bitwom chocimskim (1621, 1673). Zasadniczym celem artykułu jest wydobycie z tych tekstów motywów świadczących o złożonym, często godnym podziwu obrazie armii tureckiej i ukazanie ich roli w konstrukcji narracji heroicznej oraz tożsamościowej epoki baroku.

Od rokokowej modnisi do damy oświeconej

Magdalena Patro-Kucab — wto, 30 gru 2025 19:28:39 +0000

Artykuł podejmuje zagadnienie obecności elementów garderoby księżnej Izabeli Czartoryskiej (stroju, biżuterii, rekwizytów i przedmiotów codziennego użytku) uchwyconych w oświeceniowych lirykach reprezentujących nurt poezji okolicznościowej. Badanie ma na celu zaprezentowanie, ujętych nad wyraz szczątkowo, elementów stroju arystokratki, które poeci z jednej strony sygnalizują, aby oddać jej niewątpliwy urok, z drugiej zaś, aby przede wszystkim pokazać, w jaki sposób dojrzewała ona do roli obywatelki i ówczesnej kobiety wzoru.

Rozbieżne i zbieżne perspektywy dotyczące antropologicznego naturalizmu w filozofii chrześcijańskiej i filozofiach niereligijnych

Maciej Jemioł — wto, 30 gru 2025 19:34:30 +0000

Choć bieżącą filozofię chrześcijańską i różne dzisiejsze filozofie niereligijne najczęściej postrzega się jako wzajemnie skonfliktowane, skłócone zarówno co do kwestii teoretycznych, jak i co do praktycznych rozwiązań, moim celem jest zademonstrować miejsce, w którym zbiegają się one ze sobą we wspólnym odrzuceniu antropologicznego naturalizmu.

Doktryna chrześcijańska z konieczności związana jest z pewnymi formami transcendencji, które nie dają się pogodzić ze stanowiskiem całkowicie naturalistycznym, a odrzucenie naturalizmu pozostaje jedną z głównych tez bieżącej filozofii chrześcijańskiej, jak opisują to Piotr Mazur, Vittorio Possenti, Chantal Delsol i inni chrześcijańscy autorzy zajmujący się zarówno antropologią filozoficzną, jak współczesną kulturą. Podobnie naturalizm jest przynajmniej częściowo odrzucany przez niereligijne filozofie, które również związane są z kwestią antropologii, w tym filozofię queer (Sarah Ahmed), myśl postkolonialną (Gayatri Chakravorty Spivak) czy ekofilozofię (Joanna Hańderek). Choć motywy oporu wobec naturalizmu w przypadku tych dwóch grup bardzo się różnią, tak jak różnią się metody jego krytyki, to jednak obie te grupy zdaje się łączyć niechęć wobec naturalizmu, zwłaszcza w kwestii antropologii. Niniejszy artykuł dotyczy tego, jak różne formy wyrazu myśli anty-naturalistycznej zarówno rozbiegają się, jak i zbiegają się ze sobą w myśli chrześcijańskich i niereligijnych badaczy.

Wykorzystanie ministerialnych programów finansowania nauki na rzecz popularyzacji badań historycznych i politologicznych

Paweł Nowakowski, Łukasz Burkiewicz — wto, 30 gru 2025 19:38:42 +0000

Artykuł przedstawia założenia, realizację oraz rezultaty projektu „Historia dzieje się!”, finansowanego ze środków programu „Nauka dla Społeczeństwa” Ministerstwa Edukacji i Nauki. Celem projektu było wykorzystanie nowoczesnych formatów medialnych do popularyzacji badań historycznych i politologicznych oraz włączenie ich w praktykę dydaktyczną na poziomie szkół średnich i uczelni wyższych. W artykule zastosowano metodologię charakterystyczną dla dyscypliny nauki o komunikacji i mediach, opartą na analizie treści, odbioru oraz funkcjonowania przekazów cyfrowych. Omówiono kontekst współczesnych form popularyzacji historii w polskiej przestrzeni internetowej, założenia i motywacje powstania projektu, przyjętą formułę programu publicystycznego oraz jego komponent dydaktyczny, obejmujący materiały edukacyjne przygotowywane do każdego odcinka. Przeanalizowano również dane dotyczące oglądalności, odbioru społecznego i problemów związanych z promocją treści w mediach społecznościowych. Wskazano na wpływ medialny cyklu, w tym przypadki wykorzystania treści programu w dalszych inicjatywach naukowych i popularyzatorskich, oraz podkreślono znaczenie finansowania ministerialnego w umożliwieniu realizacji projektu o szerokim zasięgu i trwałym wpływie na odbiorców.

Edukacja ekologiczna NGO w świetle nauczania papieża Franciszka

Barbara Sitko — śro, 31 gru 2025 00:49:02 +0000

Celem artykułu jest przybliżenie działalności trzeciego sektora w obszarze edukacji ekologicznej, inspirowanej nauczaniem Kościoła katolickiego. Zastosowana metoda badawcza to studium przypadku projektu „Caritas Laudato si’”, obejmujące działania komunikacyjne podejmowane przez nadawców tej inicjatywy w zakresie edukacji ekologicznej. W ramach tej metody dokonano analizy treści obejmującej w szczególności przekazy zamieszczone na oficjalnej stronie internetowej projektu. Wyodrębniono dwa główne problemy badawcze, sformułowane w postaci następujących pytań: 1) Jakie kanały komunikacyjne oraz metody i narzędzia są stosowane w ramach działalności komunikacyjnej projektu „Caritas Laudato si’”? 2) Jakie kluczowe elementy przesłania encykliki Laudato si’, odnoszące się do kryzysu klimatyczno-ekologicznego, występują w przekazach nadawców projektu „Caritas Laudato si’”? Pierwsza część pracy prezentuje wybrane zagadnienia dotyczące kryzysu klimatyczno-ekologicznego, w tym obecne również w nauczaniu papieża – przede wszystkim w encyklice Laudato si’. Druga część obejmuje opis kanałów komunikacyjnych wykorzystywanych przez nadawców analizowanej inicjatywy, a także charakterystykę metod i narzędzi stosowanych w jej ramach. Omówiono w niej również wartości obecne w encyklice Franciszka, komunikowane jednocześnie przez nadawców projektu „Caritas Laudato si’”.

Dekolonialne szczeliny

Michał Zalewski — wto, 30 gru 2025 19:59:26 +0000

Pozostałości kolonialnego dziedzictwa w krajach globalnego południa zaczynają coraz wyraźniej się rozpadać. Tym, co powoli rozsadza je od środka, jest postępujący rozwój debaty dekolonialnej, widoczny zarówno w oddolnych inicjatywach i ruchach społecznych, jak i w ogromnej liczbie publikacji poświęconych nowej dekolonizacji. Z powstałych pęknięć i szczelin wyłania się oryginalna perspektywa poznawcza – nowe interpretacje historii, nowe pojęcia i kategorie oraz nowe metody konstruowania dyskursu naukowego. Książka Catherine E. Walsh jest jednocześnie teoretycznym opracowaniem tego zjawiska oraz jego doskonałym przykładem.

Hans-Ulrich, R. (2024). Pilot sztukasa. Mój dziennik bojowy. Warszawa: Wydawnictwo Altobook, ss. 295.

Piotr Mikietyński — wto, 30 gru 2025 20:04:26 +0000

Wydane nakładem Wydawnictwa Altobook wspomnienia Hansa-Ulricha Rudla stanowią kolejną (po – podjętej w 2013 r. przez Wydawnictwo Replika) próbę przybliżenia czytelnikowi jednego z asów lotnictwa bojowego II wojny światowej. Fakt ponownego ukazania się na polskim rynku wydawniczym Pilota sztukasa. Mojego dziennika bojowego (tytuł niemieckiego oryginału: Mein Kriegstagebuch. Aufzeichnungen eines Stukafliegers) należy uznać za jeszcze jedno świadectwo utrzymującego się dużego zainteresowania czytelników dziejami wojny powietrznej 1939–1945. Osoby zainteresowane szeroko pojmowaną historią wojskowości nie mogą przejść obojętnie obok – napisanych barwnym językiem – wspomnień Hansa-Ulricha Rudla. Postać asa niemieckiego lotnictwa bombowego wzbudza do dzisiaj spore kontrowersje. Z jednej bowiem strony nie można podważyć jego osiągnięć bojowych. Hans-Ulrich Rudel odbył rekordowe 2530 lotów bojowych, podczas których zniszczył 519 czołgów i około 800 różnego rodzaju pojazdów. Był jedynym żołnierzem odznaczonym Krzyżem Rycerskim Żelaznego Krzyża ze Złotymi Liśćmi Dębu, Mieczami i Brylantami. Z drugiej jednak strony, zwraca się często uwagę na otwarcie deklarowane aż do śmierci w 1982 r. identyfikowanie się z narodowosocjalistycznym reżimem III Rzeszy. Uwidoczniło się to poprzez powojenne zaangażowanie w niemieckich organizacjach kombatanckich w Argentynie. Był założycielem organizacji samopomocowej Kameradanwerk. Zajmowała się ona pozyskiwaniem wsparcia humanitarnego i finansowego dla hitlerowskich zbrodniarzy wojennych. Podczas swojego pobytu na emigracji Rudel pozostawał w bliskich relacjach z prezydentem Argentyny Juanem Domingo Perónem i prezydentem Paragwaju Alfredo Stroessnerem.