% !TeX root = ../z.tex
%
% = vim: filetype=tex :set fileencoding=utf-8 ======= aącćeęlłnńoósśxźzż

\begin{elementlit}
{Piotr Mazur}
{\autor{Piotr \kapit{Mazur}}\afiliacja{\wydzf, \aik}}
{Romana Darowskiego filozofia człowieka}
{Romana Darowskiego filozofia człowieka\eoln
jako filozofia absolutu}
{Roman Darowski’s Philosophy of Man as a Philosophy of the Absolute}

\index{Mazur, P.}

\oDef{\oMazur}{Mazur}{Mazur, P.}
\oDef{\oDarowski}{Darowski}{Darowski, R.}
\oDef{\oMarcel}{Marcel}{Marcel, G.}

\textit{Philosophical anthropology. Outline of fundamental problems} --- 
pod takim tytułem ukazało się pod koniec ubiegłego roku tłumaczenie 
na język angielski najpopularniejszego dzieła (4 edycje w~języku polskim) 
wybitnego filozofa-antropologa i~znawcy dziejów filozofii jezuitów 
na ziemiach polskich, ojca profesora Romana \oDarowski[ego]. 
Jakkolwiek omawiana publikacja nie jest, wyłączywszy niektóre jej fragmenty, 
rzeczą nową, to fakt jej kolejnego wydania zasługuje na odnotowanie i~omówienie. 
Chodzi bowiem o~dzieło cieszące się dużym uznaniem, a~zarazem należące już 
do kanonu opracowań z~zakresu filozofii człowieka, którego nowa, 
angielskojęzyczna odsłona może trafić do znacznie szerszego niż dotychczas 
kręgu czytelników\footnote{
O~znaczeniu omawianej publikacji świadczą jej wcześniejsze recenzje.  
Zob. \cite{Kowalczyk:Filozofia}, \cite{Ziemianski:Romana}.}. 

Obecne wydane książki zostało przez Autora podzielone na trzy zasadnicze części. 
Pierwsza z~nich ma charakter wprowadzający 
i~dotyczy problematyki metaantropologicznej. 
Jest to o~tyle istotne, że odsłania preferowany przez \oDarowski[ego] 
sposób uprawiania filozofii człowieka, który jednak z~uwagi na przyjęty 
w~publikacji tezowy charakter dyskursu nie jest dostatecznie widoczny 
w~dalszych jej częściach. 
Zdaniem \oDarowski[ego] źródeł antropologii filozoficznej 
należy szukać w~podstawowych pytaniach, jakie formułuje człowiek 
pod adresem swojej egzystencji: \textit{kim jestem?} \textit{skąd pochodzę?} 
\textit{dokąd zmierzam?} 
W~samej zaś koncepcji uprawiania filozofii akcent kładzie na konieczność: 
1)~odwołania się do tradycji filozoficznej i~proponowanych w~jej ramach 
rozwiązań podstawowych problemów; 
2)~uznania poznawczej roli doświadczenia wewnętrznego i~zewnętrznego; 
3)~przyjęcia złożonej metody poznania, na którą składa się etap opisowy --- 
zebranie i~interpretacja podstawowych danych dotyczących faktu człowieka 
(fenomenologia człowieka) oraz etap ontyczny (metafizyka człowieka) --- 
zmierzający do całościowego zrozumienia faktu człowieka w~świetle 
ogólnych zasad filozoficznych (racji bytowych). 
Ostatnim, choć nie mniej ważnym, wyznacznikiem zaproponowanej przez 
\oDarowski[ego] koncepcji filozofii człowieka jest jej sapiencjalny charakter, 
zgodnie z~którym zdobyta wiedza o~człowieku ma służyć nie tylko celom 
teoretycznym, lecz powinna także prowadzić go do zajęcia określonej postawy 
wobec siebie i~rzeczywistości. 
W~świetle \oMarcel[owskiego], a~przywoływanego w~literaturze rozróżnienia 
na „być” i~„mieć”, chodzi zdaniem Autora o~takie ukierunkowanie swojego 
istnienia, by zarazem „być” i~„mieć”. 
„Z~punktu widzenia filozofii człowieka ta właśnie <<trzecia droga>> jest właściwa 
i~godna polecenia”\footnote{
“From the point of view of philosophical anthropology the <<third way>> 
is the proper way, worthy of recommendation” (\cite{Darowski:Philosophical}, 
s.~29).}. 

Druga, najbardziej rozbudowana część omawianej publikacji dotyczy prezentacji 
najważniejszych problemów przedmiotowych filozofii człowieka. 
Podejmuje ona kolejno kwestie: ujęcia człowieka w~kontekście świata zwierzęcego 
(\textit{Humanity and the animal kingdom}), 
cielesności (\textit{The human corporeality}), 
ducha i~duszy (\textit{The spiritual constituent of a~human being}), 
relacji dusza -- ciało (\textit{The relationship between the spiritual constituent 
and the material constituent}), 
śmierci i~nieśmiertelności (\textit{Death and immortality}), 
struktury ludzkiego umysłu i~poznania (\textit{The structure of the human mind 
and the process of intellectual cognition}), 
wolności (\textit{Human freedom}), 
osobowego statusu (\textit{The human person and his/her rights and duties}), 
genezy (\textit{The origin of human being}), 
relacji do świata wartości (\textit{Human being and values}), 
relacji do świata kultury (\textit{Human being as a~creator of culture}), 
historyczności człowieka (\textit{Human being as a~historical being}), 
dialogiczności (\textit{Human being as a~dialogical being}), 
życia społecznego (\textit{Human being as a~social being}) 
i~religijności (\textit{Human being as a~religious being}). 
W~części tej Autor przyjmuje ściśle określony (tezowy) sposób prezentacji problemów. 
Zamiast wychodzić od opisu faktu człowieka, dokonując jego filozoficznej interpretacji 
oraz wyjaśnienia w~świetle rozstrzygnięć ogólnosystemowych, 
formułuje konkretne tezy na temat bytu ludzkiego. 
Następnie dokonuje uściśleń językowych i~problemowych, omawia stan zagadnienia 
i~zajmowane stanowiska, a~kończy na przedstawieniu argumentacji za stawianą 
na wstępie tezą. 
Taki sposób ujęcia zagadnień wyraźnie nawiązuje do tradycji scholastycznej 
i~proponowanej w~niej metody wykładu: 
postawienie tezy, 
zestawienie argumentów za i~przeciw, 
przedstawienie rozwiązania, 
odpowiedź na zarzuty (trudności). 
Odwołanie do tradycji klasycznej widać zwłaszcza w~warstwie treściowej, 
gdyż zasadnicze rozstrzygnięcia-tezy i~wysuwane na ich rzecz argumenty 
z~tradycji tej czerpią, czego zresztą Autor nie ukrywa. 
Za proponowanymi rozwiązaniami poszczególnych problemów stoi więc jego 
własny dorobek i~autorytet filozoficzny, a~także rozstrzygnięcia metafizyczne 
i~antropologiczne całej szkoły arystotelesowsko-tomistycznej. 
Z~drugiej strony \oDarowski{} stara się wyjść poza zakres wąsko pojmowanej 
antropologii tej szkoły i~uwzględnić te problemy i~te aspekty bytu ludzkiego, 
które najmocniej uwidoczniły się w~filozofii współczesnej: 
egzystencjalno-dialogiczny charakter ludzkiego bytowania, 
historyczność człowieka 
oraz odniesienie do świata wartości. 

Przyjęty w~książce sposób prezentacji najważniejszych problemów filozofii człowieka 
służy podkreśleniu uniwersalistycznego charakteru antropologii klasycznej, 
który przejawia się w~afirmacji osobowego statusu oraz godności osoby ludzkiej, 
podkreśleniu złożoności ludzkiej natury, związaniu człowieka ze światem społecznym 
i~kulturą oraz w~ukierunkowaniu jego istnienia na Transcendencję. 
Wydaje się jednak, że zamysł Autora sięgał dalej niż wystawienie laurki własnej 
szkole filozoficznej. 
Mając świadomość wagi problematyki antropologicznej oraz współczesnych 
wokół niej zawirowań, właśnie w~filozofii klasycznej widzi on właściwą płaszczyznę 
do stawiania najważniejszych pytań o~człowieka, jak i~inspirację do rozwiązywania 
piętrzących się trudności. 
W~gąszczu współczesnych sporów, wielości nurtów filozoficznych, 
a~także niedookreśloności zajmowanych stanowisk, giną bowiem 
problemy dla człowieka zasadnicze, te, dla rozwiązania których filozofia 
w~ogóle zaistniała. 
Wyraźnie rysujący się dystans pomiędzy bardzo szczegółowymi sporami filozoficznymi 
a~realnymi pytaniami człowieka rodzi pokusę odrzucenia filozofii i~wskutek tego 
niesie ze sobą zagrożenie utraty możliwości zrozumienia bytu ludzkiego. 
Dlatego zarys najważniejszych tez antropologicznych, o~prawdziwości i~uzasadnieniu 
których można, oczywiście, zawsze dyskutować, pomyślany został jako swoiste 
kompendium antropologiczne adresowane zwłaszcza do studentów. 
Może ono stanowić bazę dla ugruntowania i~usystematyzowania wiedzy o~człowieku, 
a~zarazem dogodny punkt wyjścia do dalszych studiów nad człowiekiem, 
niekoniecznie ograniczonych do tej tradycji filozoficznej, którą reprezentuje sam Autor. 
Zresztą, jak o~tym była mowa, takiego poznania człowieka poza własną tradycją 
filozofowania sam również poszukuje. 
Warto zwrócić uwagę, że \textit{Zarys…} po raz pierwszy wydany był dokładnie 
dwie dekady temu\footnote{
\cite{Darowski:Filozofia95}, Wydanie 1.},
w~zupełnie innych warunkach kulturowych. Zamysł jego tłumaczenia jest 
próbą odpowiedzi na dokonujące się zmiany, upowszechniania się języka 
angielskiego w~Polsce i~migrację studentów już nie tylko ze Wschodu na 
Zachód, ale także w~kierunku odwrotnym. W~ten sposób Autor odpowiada na 
potrzebę przybliżania obcokrajowcom dorobku filozoficznego Polaków oraz 
przygotowania dla nich pomocy dydaktycznych stojących możliwie na 
najwyższym poziomie. Taką rolę niewątpliwie pełni przygotowane 
tłumaczenie i~to tym bardziej, że Autor dzieła znany jest za granicą za 
sprawą międzynarodowego oddziaływania stworzonego przez siebie periodyku 
\textit{Forum Philosophicum} czy swoich uczniów pracujących 
w~zagranicznych ośrodkach naukowych.

W~stosunku do ostatniego wydania polskiego \textit{Filozofii człowieka}\footnote{
\cite{Darowski:FilozofiaCzlowieka}, Wydanie 4.}, 
które stanowiło podstawę omawianego tłumaczenia, pominięty został 
rozdział wstępny dotyczący dziejów filozofii człowieka oraz cała antologia tekstów. 
Jednocześnie Autor rozwinął w~osobny rozdział paragraf dotyczący odczytania 
człowieka przez pryzmat właściwości, jakie przysługują Absolutowi. 
Stąd znamienny tytuł \textit{Human Being --- An Absolute?} 
Podniesiona przez Autora kwestia absolutności stanowi jego własny wkład 
w~poznanie bytu ludzkiego, a~zarazem szczególny sposób manifestacji ludzkiej kondycji. 
Zderzenie bowiem własności bytu przygodnego i~niedoskonałego (człowieka) 
z~bytem koniecznym i~doskonałym (Absolutem) stało się inspiracją 
do takiego ujęcia ludzkiej kondycji, w~którym uwyraźnić można przynajmniej 
kilka zasadniczych aspektów jego absolutności. 
\oDarowski{} widzi ją w~takich czynnikach jak: 
nieograniczoność poznania i~otwarcie w~sferze wolności, 
nieograniczoność możliwości wyboru (decyzji), 
nieograniczoność poznania i~woli, przez które uwyraźnia się 
niezależny od uwarunkowań materialnych i~transcendujący materię 
element duchowy człowieka, 
następnie ukierunkowanie człowieka na piękno, 
nieśmiertelność związana z~tym, co w~człowieku duchowe, a~co wyraża się 
w~przyporządkowaniu człowieka do życia wiecznego, 
wspólnota istnienia z~Bogiem (partycypacja), 
swoisty niedosyt metafizyczny wyrażający się w~dążeniu 
do pełniejszego ujęcia prawdy i~dobra, 
zaangażowanie Boga po stronie człowieka, na które wskazuje fakt religii 
oraz godność człowieka. 
Uwyraźnienie tych istotnych momentów ludzkiego bytowania i~ludzkiej aktywności 
z~uwzględnieniem odpowiednich proporcji, rozróżnień i~zastrzeżeń pozwala Autorowi 
stwierdzić, 
„[…] że pod pewnym względem człowiek jest absolutem. 
Wolno tak mówić, bo jest nim rzeczywiście”\footnote{
“[…] it is possible to say that in some way a~human being is absolute. 
One can claim so, because a~human being really is so” 
(\cite{Darowski:Philosophical}, s.~153.)}. 
Z~tego zaś płynie oczywisty wniosek, że filozofia człowieka proponowana przez 
\oDarowski[ego] jest filozofią bytu absolutnego i~w~znacznej mierze jest zogniskowana 
na odsłanianiu różnych aspektów i~specyfiki tej absolutności. 

Koncepcja filozofii człowieka \oDarowski[ego] wpisuje się w~tradycję klasyczną 
nie tylko w~tym znaczeniu, że odwołuje się do wielkiego dziedzictwa myśli chrześcijańskiej 
ugruntowanej na dorobku największych myślicieli starożytności, ale także w~tym znaczeniu, 
że --- wbrew współczesnym tendencjom --- chce ona objąć wszystkie zasadnicze obszary 
bytu ludzkiego. 
Ma więc wymiar maksymalistyczny, a~przy tym w~badaniu bytu ludzkiego 
zachowuje poznawczą autonomię, choć nie jest też sztucznie odrywana 
i~izolowana od nauk szczegółowych. 
Co istotne, filozofia ta nie ogranicza się do biernego odtwarzania klasycznego 
sposobu pojmowania człowieka, lecz bierze pod uwagę współczesne tendencje 
filozoficzne oraz stawiane w~naszych czasach problemy dotyczące człowieka. 
Stworzona na bazie tej koncepcji \textit{Filozofia człowieka} jest syntetycznym 
przeglądem kwestii dotyczących klasycznego rozumienia bytu ludzkiego 
otwartym na twórczy dialog ze współczesnością, na to, co współczesność świadomie 
bądź nie „dopowiada” do wielkiej, liczącej dwa i~pół tysiąca lat tradycji. 
Zgromadzony w~książce przegląd najważniejszych problemów, poglądów i~stanowisk 
oraz argumentów dotyczących człowieka sprawia, że stanowi ona ważny wkład 
w~ugruntowanie wiedzy o~bycie ludzkim. 
Klarowna struktura wymagana od tego rodzaju opracowania, jakim jest „zarys”, 
sprzyja uporządkowaniu złożonej, wieloaspektowej i~w~związku z~tym trudnej 
do ujęcia problematyki człowieka. 
Wierny przekład publikacji, a~zarazem jej ograniczenie do tych elementów, 
które są absolutnie konieczne dla zaprezentowania poglądów \oDarowski[ego] 
na człowieka, sprawiają, że może ona spełniać także funkcję popularyzatorską, 
zachęcając do lektury i~refleksji czytelnika mniej filozoficznie wyrobionego. 

Podkreślając pozytywne walory opracowania, warto zauważyć fakt, 
że podobnie jak w~poprzednich wydaniach \oDarowski{} zadbał również 
o~stronę edytorską publikacji (projekt okładki), której wspólnym motywem 
są zdjęcia jednego drzewa (dębu) w~czterech porach roku, 
obrazujące zachodzącą w~nich przemianę otoczenia i~samego drzewa. 
W~tym symbolicznym zestawieniu można dopatrywać się różnorodnych sensów, 
ale niewątpliwie zdradza ono dążenie Autora do wyrażenia prawdy o~człowieku 
w~sposób bardziej bezpośredni niż pozwalają na to ramy samej publikacji. 
Sugeruje ono potrzebę ogarnięcia człowieka w~perspektywie czasu, 
jako bytu tożsamego ze sobą, ale zarazem nieustannie ulegającego zmianie. 
Pod tym wymownym ujęciem fenomenu zmiany i~ciągłości ludzkiego trwania 
obecna jest jednak o~wiele bardziej zasadnicza fascynacja Autora, 
najpierw faktem człowieka w~całym bogactwie jego osobowego istnienia, 
które zawsze jest istnieniem kogoś, a~nie czegoś, 
następnie faktem piękna tego istnienia, 
wreszcie faktem koegzystencji tego istnienia ze światem --- 
z~tym, co istnieje niejako poniżej niego, 
tym, co bytuje wraz z~nim, 
i~z~tym, co znajduje się ponad nim. 
Można tu także dostrzec relację do tych aspektów istnienia człowieka, 
które przemawiają za jakąś formą jego absolutności, a~polegającej i~na tym, 
że nie całą prawdę o~nim samym da się ująć w~racjonalnym dyskursie 
i~potrzeba także w~odniesieniu do prawdy i~tajemnicy jego człowieczeństwa 
nastawienia kontemplatywnego --- zdziwienia i~zadziwienia. 
W~rezultacie koncepcja człowieka \oDarowski[ego] uzyskuje 
plastyczną wizualizację, ujawniając przy tym jego osobisty stosunek 
do podejmowanej problematyki. 

Korzystając z~okazji, a~zarazem wychodząc poza wąskie ramy gatunku, 
jakim jest recenzja w~tym przypadku popularnonaukowa, 
chciałbym z~racji przypadającej w~sierpniu tego roku 80. rocznicy urodzin 
Ojca Profesora Romana \oDarowski[ego], człowieka niezwykle zasłużonego 
dla rozwoju i~popularyzacji wiedzy nie tylko filozoficznej, a~jednocześnie wciąż 
aktywnego na polu naukowym, dydaktycznym i~administracyjnym, 
w~imieniu własnym --- jako następca i~współpracownik w~Katedrze Filozofii Człowieka, 
władz Instytutu Filozofii --- jako Zastępca Dyrektora, 
wreszcie w~imieniu Kolegów Profesorów z~Rady Instytutu Filozofii 
i~Rady Wydziału Filozofii Akademii Ignatianum w~Krakowie, 
w~których wspólnie zasiadamy, złożyć najserdeczniejsze życzenia. 
Ojcze Profesorze: 
\textit{Ad multos annos!} 
Radości z~pracy i~radości z~owoców swojej pracy! 
Niech filozofia będzie Ci przewodniczką i~nagrodą! 
\textit{Ad maiorem Dei gloriam!} 

\newpage

\end{elementlit}

