% !TeX root = ../z.tex % % = vim: filetype=tex :set fileencoding=utf-8 ======= aącćeęlłnńoósśxźzż \begin{elementlit} {Piotr Mazur} {\autor{Piotr \kapit{Mazur}}\afiliacja{\wydzf, \aik}} {Romana Darowskiego filozofia człowieka} {Romana Darowskiego filozofia człowieka\eoln jako filozofia absolutu} {Roman Darowski’s Philosophy of Man as a Philosophy of the Absolute} \index{Mazur, P.} \oDef{\oMazur}{Mazur}{Mazur, P.} \oDef{\oDarowski}{Darowski}{Darowski, R.} \oDef{\oMarcel}{Marcel}{Marcel, G.} \textit{Philosophical anthropology. Outline of fundamental problems} --- pod takim tytułem ukazało się pod koniec ubiegłego roku tłumaczenie na język angielski najpopularniejszego dzieła (4 edycje w~języku polskim) wybitnego filozofa-antropologa i~znawcy dziejów filozofii jezuitów na ziemiach polskich, ojca profesora Romana \oDarowski[ego]. Jakkolwiek omawiana publikacja nie jest, wyłączywszy niektóre jej fragmenty, rzeczą nową, to fakt jej kolejnego wydania zasługuje na odnotowanie i~omówienie. Chodzi bowiem o~dzieło cieszące się dużym uznaniem, a~zarazem należące już do kanonu opracowań z~zakresu filozofii człowieka, którego nowa, angielskojęzyczna odsłona może trafić do znacznie szerszego niż dotychczas kręgu czytelników\footnote{ O~znaczeniu omawianej publikacji świadczą jej wcześniejsze recenzje. Zob. \cite{Kowalczyk:Filozofia}, \cite{Ziemianski:Romana}.}. Obecne wydane książki zostało przez Autora podzielone na trzy zasadnicze części. Pierwsza z~nich ma charakter wprowadzający i~dotyczy problematyki metaantropologicznej. Jest to o~tyle istotne, że odsłania preferowany przez \oDarowski[ego] sposób uprawiania filozofii człowieka, który jednak z~uwagi na przyjęty w~publikacji tezowy charakter dyskursu nie jest dostatecznie widoczny w~dalszych jej częściach. Zdaniem \oDarowski[ego] źródeł antropologii filozoficznej należy szukać w~podstawowych pytaniach, jakie formułuje człowiek pod adresem swojej egzystencji: \textit{kim jestem?} \textit{skąd pochodzę?} \textit{dokąd zmierzam?} W~samej zaś koncepcji uprawiania filozofii akcent kładzie na konieczność: 1)~odwołania się do tradycji filozoficznej i~proponowanych w~jej ramach rozwiązań podstawowych problemów; 2)~uznania poznawczej roli doświadczenia wewnętrznego i~zewnętrznego; 3)~przyjęcia złożonej metody poznania, na którą składa się etap opisowy --- zebranie i~interpretacja podstawowych danych dotyczących faktu człowieka (fenomenologia człowieka) oraz etap ontyczny (metafizyka człowieka) --- zmierzający do całościowego zrozumienia faktu człowieka w~świetle ogólnych zasad filozoficznych (racji bytowych). Ostatnim, choć nie mniej ważnym, wyznacznikiem zaproponowanej przez \oDarowski[ego] koncepcji filozofii człowieka jest jej sapiencjalny charakter, zgodnie z~którym zdobyta wiedza o~człowieku ma służyć nie tylko celom teoretycznym, lecz powinna także prowadzić go do zajęcia określonej postawy wobec siebie i~rzeczywistości. W~świetle \oMarcel[owskiego], a~przywoływanego w~literaturze rozróżnienia na „być” i~„mieć”, chodzi zdaniem Autora o~takie ukierunkowanie swojego istnienia, by zarazem „być” i~„mieć”. „Z~punktu widzenia filozofii człowieka ta właśnie <> jest właściwa i~godna polecenia”\footnote{ “From the point of view of philosophical anthropology the <> is the proper way, worthy of recommendation” (\cite{Darowski:Philosophical}, s.~29).}. Druga, najbardziej rozbudowana część omawianej publikacji dotyczy prezentacji najważniejszych problemów przedmiotowych filozofii człowieka. Podejmuje ona kolejno kwestie: ujęcia człowieka w~kontekście świata zwierzęcego (\textit{Humanity and the animal kingdom}), cielesności (\textit{The human corporeality}), ducha i~duszy (\textit{The spiritual constituent of a~human being}), relacji dusza -- ciało (\textit{The relationship between the spiritual constituent and the material constituent}), śmierci i~nieśmiertelności (\textit{Death and immortality}), struktury ludzkiego umysłu i~poznania (\textit{The structure of the human mind and the process of intellectual cognition}), wolności (\textit{Human freedom}), osobowego statusu (\textit{The human person and his/her rights and duties}), genezy (\textit{The origin of human being}), relacji do świata wartości (\textit{Human being and values}), relacji do świata kultury (\textit{Human being as a~creator of culture}), historyczności człowieka (\textit{Human being as a~historical being}), dialogiczności (\textit{Human being as a~dialogical being}), życia społecznego (\textit{Human being as a~social being}) i~religijności (\textit{Human being as a~religious being}). W~części tej Autor przyjmuje ściśle określony (tezowy) sposób prezentacji problemów. Zamiast wychodzić od opisu faktu człowieka, dokonując jego filozoficznej interpretacji oraz wyjaśnienia w~świetle rozstrzygnięć ogólnosystemowych, formułuje konkretne tezy na temat bytu ludzkiego. Następnie dokonuje uściśleń językowych i~problemowych, omawia stan zagadnienia i~zajmowane stanowiska, a~kończy na przedstawieniu argumentacji za stawianą na wstępie tezą. Taki sposób ujęcia zagadnień wyraźnie nawiązuje do tradycji scholastycznej i~proponowanej w~niej metody wykładu: postawienie tezy, zestawienie argumentów za i~przeciw, przedstawienie rozwiązania, odpowiedź na zarzuty (trudności). Odwołanie do tradycji klasycznej widać zwłaszcza w~warstwie treściowej, gdyż zasadnicze rozstrzygnięcia-tezy i~wysuwane na ich rzecz argumenty z~tradycji tej czerpią, czego zresztą Autor nie ukrywa. Za proponowanymi rozwiązaniami poszczególnych problemów stoi więc jego własny dorobek i~autorytet filozoficzny, a~także rozstrzygnięcia metafizyczne i~antropologiczne całej szkoły arystotelesowsko-tomistycznej. Z~drugiej strony \oDarowski{} stara się wyjść poza zakres wąsko pojmowanej antropologii tej szkoły i~uwzględnić te problemy i~te aspekty bytu ludzkiego, które najmocniej uwidoczniły się w~filozofii współczesnej: egzystencjalno-dialogiczny charakter ludzkiego bytowania, historyczność człowieka oraz odniesienie do świata wartości. Przyjęty w~książce sposób prezentacji najważniejszych problemów filozofii człowieka służy podkreśleniu uniwersalistycznego charakteru antropologii klasycznej, który przejawia się w~afirmacji osobowego statusu oraz godności osoby ludzkiej, podkreśleniu złożoności ludzkiej natury, związaniu człowieka ze światem społecznym i~kulturą oraz w~ukierunkowaniu jego istnienia na Transcendencję. Wydaje się jednak, że zamysł Autora sięgał dalej niż wystawienie laurki własnej szkole filozoficznej. Mając świadomość wagi problematyki antropologicznej oraz współczesnych wokół niej zawirowań, właśnie w~filozofii klasycznej widzi on właściwą płaszczyznę do stawiania najważniejszych pytań o~człowieka, jak i~inspirację do rozwiązywania piętrzących się trudności. W~gąszczu współczesnych sporów, wielości nurtów filozoficznych, a~także niedookreśloności zajmowanych stanowisk, giną bowiem problemy dla człowieka zasadnicze, te, dla rozwiązania których filozofia w~ogóle zaistniała. Wyraźnie rysujący się dystans pomiędzy bardzo szczegółowymi sporami filozoficznymi a~realnymi pytaniami człowieka rodzi pokusę odrzucenia filozofii i~wskutek tego niesie ze sobą zagrożenie utraty możliwości zrozumienia bytu ludzkiego. Dlatego zarys najważniejszych tez antropologicznych, o~prawdziwości i~uzasadnieniu których można, oczywiście, zawsze dyskutować, pomyślany został jako swoiste kompendium antropologiczne adresowane zwłaszcza do studentów. Może ono stanowić bazę dla ugruntowania i~usystematyzowania wiedzy o~człowieku, a~zarazem dogodny punkt wyjścia do dalszych studiów nad człowiekiem, niekoniecznie ograniczonych do tej tradycji filozoficznej, którą reprezentuje sam Autor. Zresztą, jak o~tym była mowa, takiego poznania człowieka poza własną tradycją filozofowania sam również poszukuje. Warto zwrócić uwagę, że \textit{Zarys…} po raz pierwszy wydany był dokładnie dwie dekady temu\footnote{ \cite{Darowski:Filozofia95}, Wydanie 1.}, w~zupełnie innych warunkach kulturowych. Zamysł jego tłumaczenia jest próbą odpowiedzi na dokonujące się zmiany, upowszechniania się języka angielskiego w~Polsce i~migrację studentów już nie tylko ze Wschodu na Zachód, ale także w~kierunku odwrotnym. W~ten sposób Autor odpowiada na potrzebę przybliżania obcokrajowcom dorobku filozoficznego Polaków oraz przygotowania dla nich pomocy dydaktycznych stojących możliwie na najwyższym poziomie. Taką rolę niewątpliwie pełni przygotowane tłumaczenie i~to tym bardziej, że Autor dzieła znany jest za granicą za sprawą międzynarodowego oddziaływania stworzonego przez siebie periodyku \textit{Forum Philosophicum} czy swoich uczniów pracujących w~zagranicznych ośrodkach naukowych. W~stosunku do ostatniego wydania polskiego \textit{Filozofii człowieka}\footnote{ \cite{Darowski:FilozofiaCzlowieka}, Wydanie 4.}, które stanowiło podstawę omawianego tłumaczenia, pominięty został rozdział wstępny dotyczący dziejów filozofii człowieka oraz cała antologia tekstów. Jednocześnie Autor rozwinął w~osobny rozdział paragraf dotyczący odczytania człowieka przez pryzmat właściwości, jakie przysługują Absolutowi. Stąd znamienny tytuł \textit{Human Being --- An Absolute?} Podniesiona przez Autora kwestia absolutności stanowi jego własny wkład w~poznanie bytu ludzkiego, a~zarazem szczególny sposób manifestacji ludzkiej kondycji. Zderzenie bowiem własności bytu przygodnego i~niedoskonałego (człowieka) z~bytem koniecznym i~doskonałym (Absolutem) stało się inspiracją do takiego ujęcia ludzkiej kondycji, w~którym uwyraźnić można przynajmniej kilka zasadniczych aspektów jego absolutności. \oDarowski{} widzi ją w~takich czynnikach jak: nieograniczoność poznania i~otwarcie w~sferze wolności, nieograniczoność możliwości wyboru (decyzji), nieograniczoność poznania i~woli, przez które uwyraźnia się niezależny od uwarunkowań materialnych i~transcendujący materię element duchowy człowieka, następnie ukierunkowanie człowieka na piękno, nieśmiertelność związana z~tym, co w~człowieku duchowe, a~co wyraża się w~przyporządkowaniu człowieka do życia wiecznego, wspólnota istnienia z~Bogiem (partycypacja), swoisty niedosyt metafizyczny wyrażający się w~dążeniu do pełniejszego ujęcia prawdy i~dobra, zaangażowanie Boga po stronie człowieka, na które wskazuje fakt religii oraz godność człowieka. Uwyraźnienie tych istotnych momentów ludzkiego bytowania i~ludzkiej aktywności z~uwzględnieniem odpowiednich proporcji, rozróżnień i~zastrzeżeń pozwala Autorowi stwierdzić, „[…] że pod pewnym względem człowiek jest absolutem. Wolno tak mówić, bo jest nim rzeczywiście”\footnote{ “[…] it is possible to say that in some way a~human being is absolute. One can claim so, because a~human being really is so” (\cite{Darowski:Philosophical}, s.~153.)}. Z~tego zaś płynie oczywisty wniosek, że filozofia człowieka proponowana przez \oDarowski[ego] jest filozofią bytu absolutnego i~w~znacznej mierze jest zogniskowana na odsłanianiu różnych aspektów i~specyfiki tej absolutności. Koncepcja filozofii człowieka \oDarowski[ego] wpisuje się w~tradycję klasyczną nie tylko w~tym znaczeniu, że odwołuje się do wielkiego dziedzictwa myśli chrześcijańskiej ugruntowanej na dorobku największych myślicieli starożytności, ale także w~tym znaczeniu, że --- wbrew współczesnym tendencjom --- chce ona objąć wszystkie zasadnicze obszary bytu ludzkiego. Ma więc wymiar maksymalistyczny, a~przy tym w~badaniu bytu ludzkiego zachowuje poznawczą autonomię, choć nie jest też sztucznie odrywana i~izolowana od nauk szczegółowych. Co istotne, filozofia ta nie ogranicza się do biernego odtwarzania klasycznego sposobu pojmowania człowieka, lecz bierze pod uwagę współczesne tendencje filozoficzne oraz stawiane w~naszych czasach problemy dotyczące człowieka. Stworzona na bazie tej koncepcji \textit{Filozofia człowieka} jest syntetycznym przeglądem kwestii dotyczących klasycznego rozumienia bytu ludzkiego otwartym na twórczy dialog ze współczesnością, na to, co współczesność świadomie bądź nie „dopowiada” do wielkiej, liczącej dwa i~pół tysiąca lat tradycji. Zgromadzony w~książce przegląd najważniejszych problemów, poglądów i~stanowisk oraz argumentów dotyczących człowieka sprawia, że stanowi ona ważny wkład w~ugruntowanie wiedzy o~bycie ludzkim. Klarowna struktura wymagana od tego rodzaju opracowania, jakim jest „zarys”, sprzyja uporządkowaniu złożonej, wieloaspektowej i~w~związku z~tym trudnej do ujęcia problematyki człowieka. Wierny przekład publikacji, a~zarazem jej ograniczenie do tych elementów, które są absolutnie konieczne dla zaprezentowania poglądów \oDarowski[ego] na człowieka, sprawiają, że może ona spełniać także funkcję popularyzatorską, zachęcając do lektury i~refleksji czytelnika mniej filozoficznie wyrobionego. Podkreślając pozytywne walory opracowania, warto zauważyć fakt, że podobnie jak w~poprzednich wydaniach \oDarowski{} zadbał również o~stronę edytorską publikacji (projekt okładki), której wspólnym motywem są zdjęcia jednego drzewa (dębu) w~czterech porach roku, obrazujące zachodzącą w~nich przemianę otoczenia i~samego drzewa. W~tym symbolicznym zestawieniu można dopatrywać się różnorodnych sensów, ale niewątpliwie zdradza ono dążenie Autora do wyrażenia prawdy o~człowieku w~sposób bardziej bezpośredni niż pozwalają na to ramy samej publikacji. Sugeruje ono potrzebę ogarnięcia człowieka w~perspektywie czasu, jako bytu tożsamego ze sobą, ale zarazem nieustannie ulegającego zmianie. Pod tym wymownym ujęciem fenomenu zmiany i~ciągłości ludzkiego trwania obecna jest jednak o~wiele bardziej zasadnicza fascynacja Autora, najpierw faktem człowieka w~całym bogactwie jego osobowego istnienia, które zawsze jest istnieniem kogoś, a~nie czegoś, następnie faktem piękna tego istnienia, wreszcie faktem koegzystencji tego istnienia ze światem --- z~tym, co istnieje niejako poniżej niego, tym, co bytuje wraz z~nim, i~z~tym, co znajduje się ponad nim. Można tu także dostrzec relację do tych aspektów istnienia człowieka, które przemawiają za jakąś formą jego absolutności, a~polegającej i~na tym, że nie całą prawdę o~nim samym da się ująć w~racjonalnym dyskursie i~potrzeba także w~odniesieniu do prawdy i~tajemnicy jego człowieczeństwa nastawienia kontemplatywnego --- zdziwienia i~zadziwienia. W~rezultacie koncepcja człowieka \oDarowski[ego] uzyskuje plastyczną wizualizację, ujawniając przy tym jego osobisty stosunek do podejmowanej problematyki. Korzystając z~okazji, a~zarazem wychodząc poza wąskie ramy gatunku, jakim jest recenzja w~tym przypadku popularnonaukowa, chciałbym z~racji przypadającej w~sierpniu tego roku 80. rocznicy urodzin Ojca Profesora Romana \oDarowski[ego], człowieka niezwykle zasłużonego dla rozwoju i~popularyzacji wiedzy nie tylko filozoficznej, a~jednocześnie wciąż aktywnego na polu naukowym, dydaktycznym i~administracyjnym, w~imieniu własnym --- jako następca i~współpracownik w~Katedrze Filozofii Człowieka, władz Instytutu Filozofii --- jako Zastępca Dyrektora, wreszcie w~imieniu Kolegów Profesorów z~Rady Instytutu Filozofii i~Rady Wydziału Filozofii Akademii Ignatianum w~Krakowie, w~których wspólnie zasiadamy, złożyć najserdeczniejsze życzenia. Ojcze Profesorze: \textit{Ad multos annos!} Radości z~pracy i~radości z~owoców swojej pracy! Niech filozofia będzie Ci przewodniczką i~nagrodą! \textit{Ad maiorem Dei gloriam!} \newpage \end{elementlit}