% !TeX root = ../z.tex
%
% = vim: filetype=tex :set fileencoding=utf-8 ======= aącćeęlłnńoósśxźzż

\begin{elementlit}
{Kinga Kwinta-Pietuszko, Jolanta Pikul-Mlekodaj}
{\autor{Kinga \kapit{Kwinta-Pietuszko}}\afiliacja{\aik}
\aautor{Jolanta \kapit{Pikul-Mlekodaj}}\aafiliacja{\aik}}
{II Międzynarodowa Konferencja Psychologii Religii i~Duchowości}
{II Międzynarodowa Konferencja Psychologii Religii i~Duchowości}
{The Psychology of Religion and Spirituality:
    2\textsuperscript{nd}~International Conference}%kor+
\index{Kwinta-Pietuszko, K.}
\index{Pikul-Mlekodaj, J.}

\oDef{\oHutsebaut}{Hutsebaut}{Hutsebaut, D.}
\oDef{\oWieradzk}{Wieradzk}{Wieradzka, A.}
\oDef{\oLuyckx}{Luyckx}{Luyckx, K.} 
\oDef{\oPodleck}{Podleck}{Podlecki, M.}
\oDef{\oPietrzak}{Pietrzak}{Pietrzak, M.A.}
\oDef{\oLozan}{Lozan}{Lozano, N.}
\oDef{\oFrankl}{Frankl}{Frankl, V.E.}
\oDef{\oKosnik}{Kośnik}{Kośnik, K.}
\oDef{\oPankall}{Pankall}{Pankalla, A.}
\oDef{\oMolenda}{Molenda}{Molenda, A.}
\oDef{\oZakrzewsk}{Zakrzewsk}{Zakrzewska, T.}
\oDef{\oStefansk}{Stefańsk}{Stefańska, K.}
\oDef{\oKutyPacheck}{Kuty-Pacheck}{Kuta-Pachecka, M.}
\oDef{\oKozeryMikul}{Kozery-Mikuł}{Kozera-Mikuła, P.}
\oDef{\oKroplewski}{Kroplewski}{Kroplewski, Z.}
\oDef{\oKosakowski}{Kosakowski}{Kosakowski, M.}
\oDef{\oChaim}{Chaim}{Chaim, W.}
\oDef{\oJung}{Jung}{Jung, C.G.}
\oDef{\oRadon}{Radon}{Radoń, S.}
\oDef{\oVago}{Vago}{Vago, D.R.}
\oDef{\oSilbersweig}{Silbersweig}{Silbersweig, D.A.}
\oDef{\oDorZiderman}{Dor-Ziderman}{Dor-Ziderman, Y.}
\oDef{\oWales}{Wales}{Walesa, C.}
\oDef{\oYalom}{Yalom}{Yalom, I.D.}
\oDef{\oWiszniakowaZelinskiy}{Wiszniakowa-Zelinskiy}{Wiszniakowa-Zelinskiy, N.}
\oDef{\oPtak}{Ptak}{Ptak, M.}
\oDef{\oKlim}{Klim}{Klimek, J.}
\oDef{\oPrusak}{Prusak}{Prusak, J.}
\oDef{\oBerlinsk}{Berlińsk}{Berlińska, J.}
\oDef{\oBiolik}{Biolik}{Biolik, M.}
\oDef{\oMataczynsk}{Mataczyńsk}{Mataczyńska, N.}
\oDef{\oMoeglich}{Moeglich}{Moeglich, J.}
\oDef{\oMukii}{Mukii}{Mukii, T.}
\oDef{\oMarci}{Marci}{Marcia, J.E.}
\oDef{\oSchnell}{Schnell}{Schnell, T.}
\oDef{\oWyszadko}{Wyszadko}{Wyszadko, A.}
\oDef{\oMachon}{Machoń}{Machoń, H.}
\oDef{\oRynkiewicz}{Rynkiewicz}{Rynkiewicz, J.}
\oDef{\oKuczala}{Kuczała}{Kuczała, Ł.B.}
\oDef{\oKaczmarek}{Kaczmarek}{Kaczmarek, Z.}
\oDef{\oKornasBiela}{Kornas-Biela}{Kornas-Biela, D.}
\oDef{\oWozny}{Woźny}{Woźny, M.}
\oDef{\oHuber}{Huber}{Huber, S.}
\oDef{\oKrok}{Krok}{Krok, D.}
\oDef{\oPlop}{Plop}{Plop, M.}
\oDef{\oSebastyanskaTargowska}{Sebastyańska-Targowska}{Sebastyańska-Targowska, I.}
\oDef{\oBrudek}{Brudek}{Brudek, P.J.}
\oDef{\oGuzewicz}{Guzewicz}{Guzewicz, M.} 
\oDef{\oSteuden}{Steuden}{Steuden, S.}

\oDef{\oWojtyl}{Wojtył}{Wojtyła, K.}
\oDef{\oLevinas}{Levinas}{Levinas, E.}

W~dniach 3-4 czerwca 2014 roku na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim 
odbył się I Zjazd Polskiego Towarzystwa Psychologii Religii i~Duchowości 
oraz II Międzynarodowa Konferencja Psychologii Religii i~Duchowości. 
Organizatorami tego wydarzenia były: 
Katedra Psychologii Społecznej i~Psychologii Religii Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, 
Instytut Psychologii Uniwersytetu Gdańskiego, 
Instytut Religioznawstwa Uniwersytetu Jagiellońskiego 
przy współpracy z~Towarzystwem Naukowym KUL. 
Na konferencję składały się dwa wykłady plenarne rozpoczynające każdy dzień konferencji, 
16~sesji panelowych (równolegle po 4~sesje) 
oraz jedna sesja posterowa. \\

\tytul{DZIEŃ PIERWSZY}

\tytul{Wykład plenarny}

Profesor Dirk \oHutsebaut{} wykładem 
pod tytułem ,,Post-Critical Beliefs Scale'' 
rozpoczął część merytoryczną konferencji. 
Przedstawił on dwa kryteria, na podstawie których można wyróżnić 
4~obszary badania wiary. 
Pierwsze to rozumienie dosłowne lub symboliczne treści religijnych, 
drugie włączanie lub wyłączanie transcendencji. 
Po ich złożeniu możemy wyodrębnić następujące obszary: 

\begin{longtable}{|c|c|c|}
\hline
&    & \\
 & \small{\textsc{Rozumienie dosłowne}} & \small{\textsc{Rozumienie symboliczne}} \\
&    & \\
\hline
&    & \\
\small{Włączanie} & \small{\textbf{Ortodoksja,}}  & \small{\textbf{Wiara symboliczna,}} \\
\small{transcendencji} & \small{\textbf{wiara dosłowna}} & \small{\textbf{poziom metafory}}\\
&    & \\
\small{Wyłączanie}  & \small{\textbf{Niewiara dosłowna,}} & \small{\textbf{Niewiara symboliczna,}} \\
 \small{transcendencji}& \small{\textbf{krytyka zewnętrzna}} & \small{\textbf{relatywizm}} \\
&    & \\
\hline
\end{longtable}

Ciekawy jest fakt, że osoby wyłączające transcendencję, rozumiejące treści religijne 
na sposób symboliczny są mniej zaangażowane niż niewierzący, pozostający na poziomie 
dosłowności. 
Zaskakujące jest spostrzeżenie, że ta sama osoba może w~jednej kwestii myśleć symbolicznie, 
a~w~innej nie. 
Takie ujęcie sprawia, że przedstawione kryteria mogą wyznaczać poszczególne grupy badawcze, 
ale też mogą być zastosowane do badania tej samej osoby, która pod jakimś względem 
może być wierząca, a~pod innym nie. 
Profesor podał przykład operacjonalizacji powyższych obszarów do badań ankietowych. 
Na pytanie \textit{Czy Bóg istnieje?} zamieszczono 4~możliwe odpowiedzi: 

\begin{longtable}{|c|c|c|}
\hline
&    & \\
 & \small{\textsc{Rozumienie dosłowne}} & \small{\textsc{Rozumienie symboliczne}} \\
&    & \\
\hline
&    & \\
\small{Włączanie} & \small{\textbf{Bóg istnieje,}}  & \small{\textbf{Nie da się tego ogarnąć, }} \\
\small{transcendencji} & \small{\textbf{jest stwórcą}} & \small{\textbf{ale można doświadczać}}\\
 &  & \small{\textbf{Jego wsparcia}}\\
&    & \\
\small{Wyłączanie}  & \small{\textbf{Bóg nie istnieje}} & \small{\textbf{Nic nie można}} \\
 \small{transcendencji}&  & \small{\textbf{powiedzieć}} \\
&    & \\
\hline
\end{longtable}

\oHutsebaut{} przedstawiał część wyników z~prowadzonych przez siebie 
od wielu lat badań. 
Ciekawe wydają się dwie kwestie. 
Pierwsza to wyniki dotyczące obecności na niedzielnej Eucharystii uczniów szkół katolickich. 
W~grupie dzieci w~wieku 10-12 lat 96\% było ochrzczonych, 
a~jedynie 5\% chodziło w~niedzielę na mszę świętą. 
W~grupie dzieci starszych --- 13-14 lat --- procent ten był jeszcze mniejszy: 
na 93\% ochrzczonych w~niedzielę w~kościele było 2,7\%. 
Ten spadek profesor wiązał z~rozwojem myślenia symbolicznego. 
Uważa on, że rozwój tego myślenia może zmniejszyć religijność w~sytuacji, 
w~której nie pozwala się na interpretacje treści religijnych i~zmusza 
do dosłownego rozumienia. 
Zadziwiający jest sam fakt, jak niewiele spośród osób w~jakiś sposób zadeklarowanych 
jako katolicy, poprzez chrzest i~wybór takiej, a~nie innej szkoły, uczestniczy 
w~niedzielnej Eucharystii. 
W~obliczu powyższego warto byłoby się zastanowić, czy kryterium chrztu 
i~uczęszczania do szkoły katolickiej jest jeszcze przydatne do wyłaniania 
osób wierzących. 
Drugim interesującym wątkiem była korelacja myślenia dosłownego 
z~etnocentrycznością. 
Była ona silniejsza przy wyłączaniu transcendencji w~przypadku osób wierzących, 
co oznacza, że osoby niewierzące są bardziej przekonane o~jedynej słuszności 
swojego stanowiska niż osoby wierzące. 

\tytul{Sesja pierwsza}

Po wykładzie profesora \oHutsebaut[a] odbywały się równolegle 4~sesje panelowe. 
W~sesji pierwszej zatytułowanej: 
,,Tożsamość religijna --- aktualnie i~aplikacyjnie'' usłyszeliśmy 5~referatów. 
Anna \oWieradzk[a] przedstawiła tożsamość religijną w~odniesieniu 
do koncepcji tożsamości Koena \oLuyckx[a]. 
Stosując jego dwie skale: 
poziomu eksploracji 
i~poziomu zobowiązania, 
otrzymała 4~możliwe tożsamości religijne. 
Są to tożsamość religijna płynna, obecna jeszcze przed decyzją, w~co się zaangażować, 
tożsamość religijna zagubiona lub negująca, 
tożsamość religijna zewnętrzna i~wewnętrzna. 

Tożsamość religijna została przez prelegentkę scharakteryzowana jako dynamiczna, 
dialogiczna, tworząca się w~wymiarze społecznym i~indywidualnym, 
wpisana w~kontekst zmian społecznych, obejmująca wymiar poznawczy, 
emocjonalny i~behawioralny.

\begin{longtable}{|c|c|c|}
\hline
&    & \\
 & \small{\textsc{Niski poziom}} & \small{\textsc{Wysoki poziom}} \\
& \small{\textsc{zobowiązania}} & \small{\textsc{zobowiązania}} \\
&    & \\
\hline
&    & \\
\small{Wysoki poziom} & \small{\textbf{Tożsamość religijna}}  & \small{\textbf{Tożsamość religijna}} \\
\small{eksploracji} & \small{\textbf{płynna}} & \small{\textbf{wewnętrzna: otwarta}}\\
 &  & \small{\textbf{lub zamknięta}}\\
&    & \\
\small{Niski poziom}  & \small{\textbf{Tożsamość religijna}} & \small{\textbf{Tożsamość religijna}} \\
\small{eksploracji}& \small{\textbf{zagubiona lub negująca}} & \small{\textbf{zewnętrzna}} \\
&    & \\
\hline
\end{longtable}

Mateusz \oPodleck[i] wystąpił z referatem: 
,,Tożsamość religijna w optyce personalizmu Karola 
Wojtyły\index{Wojtyła, K.}/Jana Pawła II\index{Jan Paweł II}''. 
Odwołał się w~nim do samostanowienia człowieka poprzez działanie, 
a~także do kategorii powinności, odpowiedzialności i~uczestnictwa. 
Wskazał również, że kształtowanie tożsamości religijnej jest zadaniem. 

\medskip
Magdalena Anna \oPietrzak{} przedstawiła referat dotyczący 
modlitwy uwolnienia Neala \oLozan[a] w~wymiarze religijnym, 
praktycznym i~psychologicznym. 
Oparła się na koncepcji Viktora \oFrankl[a].  
Przedstawiła osoby zniewolone duchowo jako te, które nie mogą uwolnić się 
od wewnętrznego kłamstwa, a~modlitwę uwolnienia jako pomoc w~przejściu 
od rzeczywistości z~perspektywy złego ducha do rzeczywistości w~perspektywie 
Bożej miłości. 
Szczególnie interesujące były te wątki, które pokazywały punkty zbieżne i~różnice 
tej modlitwy oraz pomocy terapeutycznej. 
Wśród przyczyn zgłaszania się na modlitwę uwolnienia zostały wymienione: 
brak sensu życia, 
brak kontroli nad swoim życiem, 
zranienia z~dzieciństwa, 
złe środowisko, 
a~pośród celów padły: miłość, wolność i~odpowiedzialność. 
Z~podobnymi celami i~przyczynami z~pewnością można się spotkać 
w~gabinecie psychoterapeutycznym. 
Oczywiście były też przyczyny i~cele swoiście religijne. 
Wśród przyczyn wyróżniono okultyzm i~grzechy w~rodzinie; 
wśród celów: spojrzenie na siebie z~miłością --- tak jak widzi mnie Bóg. 
Podkreślono też różnice: 
osoba biorąca udział w~modlitwie uwolnienia ma relację z~Bogiem, a~nie z~posługującym; 
zasadniczym celem psychoterapii jest leczenie, a~religii uświęcenie. 
Rolą posługującego modlitwą jest asysta, wspomaganie, wskazywanie kierunku, 
a~nade wszystko towarzyszenie. 
Prelegentka zaznaczyła również, że wykształcenie psychologiczne może przeszkadzać 
w~posłudze modlitwy uwolnienia, ponieważ psycholog patrzy przez pewien pryzmat, 
który może utrudniać dostrzeżenie czegoś istotnego w~obszarze dotyczącym religii. 
Nie wykluczała jednocześnie możliwości równoległego korzystania z~psychoterapii 
i~uczestnictwa w~modlitwie uwolnienia, a~nawet zaznaczyła, że modlitwa może 
otwierać nowe obszary i~wątki dla pracy terapeutycznej. 

\medskip
Konrad \oKosnik{} mówił o~tożsamości religijnej i~religijności 
w~oparciu o~badania psychologiczne. 
Przedstawił między innymi skalę dotyczącą wiary, wiedzy i~tolerancji religijnej: 

\begin{longtable}{|c|c|c|c|}
\hline
&    &   &\\
 & \textbf{\small{$-1$}} & \textbf{\small{$0$}} & \textbf{\small{$+1$}}\\
&    &   &\\
\hline
&    &   &\\
\textbf{\small{Wymiar}} & \small{Nie wierzę}  & \small{Nie wiem,} & \small{Wierzę}\\
\textbf{\small{wiary}} &   & \small{czy wierzę} & \\
&    &   &\\
\textbf{\small{Wymiar}} & \small{Wiem, że Bóg}  & \small{Agnostycyzm} & \small{Wiem, że Bóg}\\
\textbf{\small{wiedzy}} & \small{nie istnieje}  &  & \small{istnieje}\\
&    &   &\\
\textbf{\small{Wymiar}} & \small{Każdy powinien}  & \small{Nie obchodzą mnie} & \small{Etnocentryzm}\\
\textbf{\small{tolerancji}} & \small{mieć swoje poglądy}  & \small{poglądy innych} & \\
&    &   &\\
\hline
\end{longtable}

Propozycja ta jest przynajmniej częściowo niespójna z~wynikami badań 
przedstawianymi przez profesora \oHutsebaut[a]. 
Etnocentryzm jest tam silniej skorelowany z~brakiem wiary niż z~wiarą, 
w przypadku dosłownego rozumienia. 
Być może poszerzenie powyższej skali o~proponowane przez profesora 
rozróżnienie rozumienia dosłownego i~symbolicznego treści religijnych 
zlikwidowałoby ową niespójność. 

\medskip
W~związku z~nieobecnością profesora Andrzeja \oPankall[i] 
jego referat odczytała Anna \oWieradzk[a]. 
Opisywał on integralne towarzyszenie osobie i~wskazywał na personalistyczny 
wymiar tożsamości religijnej. 
Zwracał uwagę na to, że człowiek nieustannie się staje i~tożsamość należy rozumieć 
jako konstrukt osiągany, a~nie osiągnięty. 
W~integralnym towarzyszeniu została podkreślona funkcja towarzysza, jakby akuszera, 
który pomaga wydobyć z~siebie prawdę. 
Towarzyszenie jest przeznaczone zarówno dla osób wierzących, które szukają Boga, 
jak i~dla tych, które jakoś się z~Bogiem zmagają, a~także dla tych, które szukają 
kontaktu z~Transcendencją, ale nie odnajdują się w~ramach żadnej religii. 

\medskip
Ważną częścią panelu była dyskusja. 
Podniesiono w~niej kwestie: 
właściwego definiowania pojęć, 
trwałości tożsamości, 
treściowych zmian w~tożsamości, 
wielości tożsamości religijnych tej samej osoby, np. chrześcijanin, katolik, zakonnik, 
a~także miejsca tożsamości religijnej w~tożsamości osobowej. 

\tytul{Sesja szósta}

Po południu odbyły się sesje 5.-8. 
W~sesji 6. zatytułowanej ,,Religia a~psychopatologia'' mogliśmy usłyszeć 
dwa z~czterech przewidzianych referatów. 

Jako pierwszy głos zabrał doktor Andrzej \oMolenda{} z~referatem na temat 
nerwic eklezjogennych. 
W~nerwicach tego typu na pierwotny konflikt nerwicowy nakłada się silny konflikt religijny, 
wzmacniając ten pierwotny. 
Istotną rolę u~osób z~tego rodzaju zaburzeniami pełni obraz Boga. 
Zwykle Bóg jest w~nim wrogi lub Jego obraz jest podwójny: 
obok deklarowanego, świadomego istnieje drugi do niego przeciwstawny. 
Obraz wrogiego Boga kształtuje religijność polegającą na zjednywaniu i~obłaskawianiu, 
by otrzymać akceptację i~bezpieczeństwo. 
Ważne w~psychoterapii osób z~nerwicą tego typu jest zauważenie kontekstu religijnego 
oraz oddzielanie konfliktu religijnego od pierwotnego nerwicowego. 
Dobrze jest również mieć świadomość trudności osób z~tego typu zaburzeniami, 
z~wejściem w~rolę pacjenta, ze względu na podważanie możliwości świeckich 
rozwiązań problemu. 
Podczas dyskusji padła warta odnotowania uwaga, że religijność osób 
z~nerwicą eklezjogenną opiera się na lęku, podczas gdy dojrzała religijność 
na pragnieniu. 

\medskip
Doktor Teresa \oZakrzewsk[a] przedstawiła referat na temat represywnego 
stylu radzenia sobie z~trudnościami w~kontekście rozwoju religijności i~duchowości. 
Osoby z~takim stylem radzenia sobie posiadają wysoką obronność, niski lęk kwestionariuszowy 
i~wysoki lęk behawioralno-fizjologiczny. 
Dążą do tego, by uniknąć dyskomfortu psychicznego i~uzyskać aprobatę społeczną. 
W~zakresie uwagi izolują się od przykrych treści poprzez generowanie przyjemnych myśli, 
a~w~ich pamięci występują wybiórcze deficyty tam, gdzie znajduje się coś niebezpiecznego 
dla \textit{ego}. 
Funkcjonowanie takich osób jest oceniane jako korzystne psychologicznie, 
jednak w~odniesieniu do rozwoju religijnego i~duchowego może być problemem. 
Styl represywny może sprzyjać zmianom opcji religijnych i~religijności zewnętrznej, 
a~także utrudniać rozwój sumienia oraz wgląd w~motywy postępowania 
i~prowadzić do braku świadomości winy. 

\medskip
Podczas tej sesji miały jeszcze zostać wygłoszone referaty: 
Katarzyny \oStefansk[iej] i~Marty \oKutyPacheck[iej] pod tytułem 
,,Trans i~opętanie jako kategoria psychopatologiczna'' 
oraz referat Patrycji \oKozeryMikul[y] zatytułowany 
,,Duchowość studentów a~różnice kulturowe''.

\tytul{Sesja siódma}

Równocześnie z~powyższą sesją odbywała się sesja 7., 
zatytułowana ,,Poznawcze podejścia w~psychologii religii''. 

Profesor Zdzisław \oKroplewski{} przedstawił 
,,Poznawczy paradygmat badań nad religijnością na przykładzie badań 
nad myśleniem religijnym''. 
Zaprezentował modele poznawcze: 
normatywny (logika formalna), 
preskryptywny (pedagogika, dydaktyka) 
oraz deskryptywny (obserwacje, eksperymenty, heurystyki). 
Na tej podstawie wyróżnił cztery typy badaczy zajmujących się religijnością 
ze względu na ich stosunek do transcendencji. 
Są to: \textit{ancilla}, \textit{critica}, \textit{sciencia}, \textit{arbiter elegantiae}. 
Badacz pierwszego typu służy religii, używając metod psychologii; 
psychologia służy mu do utwierdzenia wiary człowieka. 
Badaczowi drugiego typu psychologia służy do pokazania błędów 
i~nieracjonalności zachowań religijnych. 
Badacz typu \textit{sciencia} --- naukowiec, w~swoich badaniach chce być 
jak najbardziej niezależny od swoich przekonań, stosuje obiektywne metody 
do pomiaru zachowań religijnych. 
Badacz \textit{arbiter elegantiae}, badając rzeczywistość religijną, stara się być 
obiektywny, choć nie odrzuca całkiem własnych przekonań. 
W~procesie rozumowania religijnego istotne są czynniki poznawcze: 
wiedza religijna, logika umysłowa, logika formalna oraz czynniki pozapoznawcze --- 
nasycenie czynnikami emocjonalnymi. 
Kiedy w~rozumowaniu dominują czynniki poznawcze, mamy do czynienia 
z~wysoką racjonalnością rozumowania. 
Natomiast kiedy dominują czynniki pozapoznawcze, może wystąpić przewaga 
dostosowywania procesu rozumowania do własnych przekonań, co świadczy 
o~zmniejszonej racjonalności procesu rozumowania. 
Profesor podkreślił, że wnioski rozumowania zależą od motywacji, 
lecz nie są dane raz na zawsze --- podlegają weryfikacji. 
Człowiek religijny stawia sobie cel, który realizuje i~chociaż z~zewnątrz może on 
wyglądać nieracjonalnie, to z~pozycji globalnej --- jak najbardziej. 

\medskip
Kolejnym referentem miał być Michał \oKosakowski{} 
z~wystąpieniem ,,Egzystencjalna Teoria Umysłu. Czy zdolność do empatyzowania 
ma związek ze skłonnością do myślenia teleologicznego o~świecie?''. 
Niestety, nie mieliśmy możności wysłuchać tego wystąpienia. 

\medskip
Kolejnym prelegentem był doktor Władysław \oChaim{}, którego wystąpienie 
nosiło tytuł ,,Czy koncepcja typów psychicznych jest użyteczna dla psychologii religii 
i~duchowości?''. 
Przedstawił on psychologię duchowości konfesyjną oraz uniwersalną, 
która nie przynależy do żadnej instytucjonalnej religii. 
Została przedstawiona koncepcja typów psychologicznych \oJung[a] 
oraz wybrane metody jej operacjonalizacji, aby przedstawić zastosowania tej teorii 
w~zakresie rozwiązywania problemów badawczych w~dziedzinie psychologii religii. 
Omówiono m.in. korelaty zmysłowość -- umysłowość oraz 
zmysłowość -- intuicja pod względem orientacji religijnych 
oraz typy psychologiczne osobowości ze względu na prezentowaną duchowość. 
Konkluzją była odpowiedź na pytanie o~to, czy można połączyć religię i~duchowość. 
Zdaniem prelegenta istnieje globalna tendencja w~kierunku 
niezinstytucjonalizowanej duchowości, która w~sposób wyraźny odcina się od religii. 
Jednak rozwój człowieka jest wielowymiarowy i~nie wyklucza wielu ścieżek rozwoju 
osobowości. 

\medskip
Ostatnim wystąpieniem był referat doktora Stanisława \oRadon[ia] 
,,Czy medytacja otępia? Neuro- psycho-biologiczne korelaty świadomości 
i~ich dynamika podczas stanów medytacyjnych na podstawie badań nad uważnością''. 
Dotyczyło ono niezwykle ciekawego tematu uważności i~stworzonego 
na jej podstawie interdyscyplinarnego modelu ludzkiej świadomości: 
model \oVago{}, \oSilbersweig[a] (2012) --- korelacja trzech kluczowych struktur: 
doświadczeniowe \textit{self} --- odpowiadające za senso-percepcyjne 
przetwarzanie informacji, 
fenomenologiczne \textit{self} --- świadome obecnego momentu, 
narracyjne \textit{self} --- odzwierciedlające autobiograficzne rekonstrukcje 
(samoregulacja, samoświadomość, samotranscendencja). 
Przedstawiona została także koncepcja stanów świadomości 
\oDorZiderman[a] (2013); podobnie jak wyżej, odnosi się ona do trzech struktur: 
świadomości narracyjnej, minimalnej i~pustego \textit{self}. 
Modele te stanowią teoretyczną podstawę do prowadzenia pogłębionych badań 
nad ludzką świadomością oraz dyskusji o~pozytywnych skutkach medytacji 
w~leczeniu różnych zaburzeń. 
Rozpatrzona została dwustronność świadomości. 
Niektóre wyniki badań neurologicznych wskazują, że umysł każdego człowieka 
funkcjonuje zwykle w~tzw. trybie standardowym (\textit{default mode}), 
który charakteryzuje się tym, że bez chwili przerwy przez pole uwagi przewijają się 
zmienne wyobrażenia, uczucia i~myśli (\textit{mind wandering}). 
Zasadniczo umysł nigdy poza bardzo krótkimi chwilami --- 
warto podkreślić, że dotyczy to również osób najbardziej zaawansowanych w~medytacji --- 
nie znajduje się w~czystym stanie skoncentrowania (relatywnie stabilny etap skoncentrowania 
trwa tylko 3~sekundy w~18-sekundowym cyklu, który powtarza się nieustannie od nowa). 
Ruminacje mogą mieć aspekt pozytywny (refleksyjność) 
oraz negatywny (ruminacje obejmujące nieadaptacyjne myśli, oceny i~emocje). 
Porównano metody operacjonalizacji (EEG, tomograf), które pokazują, 
że świadomość ciągle się zmienia. 
Przedstawiono medytację potoczną: mantrę, jogę i~medytację typu \textit{open monitoring}, 
która jest totalną zmysłową receptywnością --- właściwą kontemplacją. 
Ma ona skutki pozytywne --- wyniki badań osób medytujących pokazują, 
że struktury neuronalne zmieniają się, umożliwiając pogłębiony odbiór rzeczywistości 
na poziomie subkorowym. 
Podmiot z~większą łatwością postrzega siebie jako przedmiot, nie podmiot, 
zmniejsza się nasilenie bezproduktywnego wędrowania myśli oraz procesów 
psychopatologicznych. 

\medskip
Po sesjach popołudniowych odbył się I~Zjazd Polskiego Stowarzyszenia Psychologii Religii 
i~Duchowości, a~wieczorem uroczysta kolacja. 

\tytul{DZIEŃ DRUGI}
\tytul{Wykład plenarny}

Drugi dzień konferencji rozpoczął wykład plenarny profesora Czesława \oWales[y] 
na temat rozwoju religijnego. 
Profesor przedstawił 8~parametrów, za pomocą których można mierzyć religijność. 
Są to: 
świadomość religijna, 
uczucia religijne, 
decyzje religijne, 
więź i~poczucie więzi ze wspólnotą wierzących, 
praktyki religijne, 
moralność religijna, 
doświadczenie religijne 
oraz formy wyznania wiary. 
Następnie wyróżnił 9~okresów rozwoju religijnego. 
Czas do około 15.~miesiąca życia nazwał okresem areligijnym. 
W drugim i~trzecim roku życia możemy, jego zdaniem, zauważyć początki 
religijności indywidualnej. 
W~okresie przedszkolnym wskazał na możliwość wyodrębnienia wszystkich parametrów, 
choć mają one jeszcze prostą formę. 
W~wieku 7-11 lat religijność przybiera kształt autorytarno-prawny, 
a~w~okresie dorastania staje się autonomiczna. 
O~religijności autentycznej możemy mówić w~wieku 19-24 lat, 
natomiast we wczesnej dorosłości kształtuje się religijność realistyczna. 
Pełna dojrzałość religijna jest osiągana w~wieku 40-60 lat, 
a~późniejszy rozwój zmierza ku religijności eschatologicznej. 

\medskip
Po wykładzie odbyła się interesująca dyskusja. 
Poruszono w~niej m.in. kwestie nieujmowania w~badaniach profesora 
religijnych czynników wpływających na rozwój religijności --- nieuwzględnianie 
Bożej łaski ze względu na jej empiryczną niedostępność. 
Wskazano także na zagadnienie ateizmu, odstępowania od wiary i~nawrócenia, 
jako pozostających poza przedstawionymi badaniami. 
Profesor bada osoby religijne --- inne osoby pozostają poza kręgiem jego zainteresowań. 
Wydaje się, że badania dotyczące odejścia od wiary i~nawrócenia byłyby cennym 
uzupełnieniem. 

\tytul{Sesja dziesiąta}

Podczas 10.~sesji zatytułowanej 
,,Religijność a~psychoterapia, poradnictwo i~\textit{coaching}'' 
mogliśmy usłyszeć 3 z~5 zaplanowanych referatów. 

\medskip
Pierwszy dotyczył wymiaru duchowego w~psychoterapii w~oparciu o~porównanie 
koncepcji \oFrankl[a] i~\oYalom[a]. 
Duchowość może być w~różny sposób obecna i~rozumiana w~myśli filozoficznej 
i~psychologicznej. 
Może być redukowana do poziomu psychiki lub kultury, 
może być pomijana albo uznana za rzeczywistość realną. 
Ma to swoje odzwierciedlenie w~sferze duchowej praktyki psychologicznej. 
Są na tym gruncie obecne trzy rozwiązania. 
Utożsamienie duchowości z~życiem psychicznym --- wtedy nie uznajemy autonomii 
sfery duchowej, a~religijność spostrzegamy wyłącznie przez pryzmat praw psychologii. 
Przeciwstawienie psychologii i~duchowości oraz ścisłe wytyczanie ich granic. 
Współistnienie sfery duchowej i~psychologicznej z~poszanowaniem ich autonomii. 
W~ostatnim przypadku możliwa jest współpraca terapeuty i~duszpasterza. 
Nie zagłębiając się w~szczegóły omawianych przez prelegenta koncepcji, 
warto zauważyć, że obu przestawianych autorów zwracało uwagę na podmiotowość, 
wolność i~odpowiedzialność człowieka; 
twierdzili oni, że duchowość jest specyficznie ludzka, 
i~wskazywali na możliwe wyparcie sfery duchowej. 
\oFrankl{} uznawał --- w~odróżnieniu od \oYalom[a] --- że wymiar duchowy 
jest autonomiczny i~obiektywny; stosował nawet techniki aktywizacji sfery duchowej. 

\medskip
Kolejny referat pt. ,,Metody badania duchowości, kreatywnego potencjału 
i~psychologiczna pomoc w~kryzysach duchowych'' wygłosiła 
profesor Natalia \oWiszniakowaZelinskiy.
Postawiła ona tezę, że niemożliwe jest badanie kreatywności bez duchowości. 
Przedstawiła metodę badania kreatywnego potencjału w~oparciu o~psychologiczny 
profil, na który składają się: 
ja realne, 
ja idealne, 
ja odzwierciedlone 
i~ja -- koncepcja. 
Potencjał został zoperacjonalizowany jako różnica między ja realnym a~ja idealnym. 
Można by się zastanawiać, czy rzeczywiście człowiek ma potencjał, 
by stać się tym, kim sobie siebie wyobraża jako ideał. 
Czy jego ja idealne jest w~zasięgu jego możliwości? 

\medskip
Trzeci z~referatów tej sesji nosił tytuł ,,Pozytywna rola \textit{coachingu} 
w~poradnictwie duchowym''. 
Michał \oPtak{} przedstawił w~nim \textit{coaching} jako rozmowę indywidualną 
mającą na celu odnalezienie potencjału rozwojowego człowieka. 
Rozmowa taka nie jest ani treningiem, ani doradztwem, ani terapią. 
Prelegent pytał o~zajmowanie się wymiarem duchowym w~\textit{coachingu} 
oraz o~przydatność \textit{coachingu} dla kierownictwa duchowego. 

\medskip
Sesję zakończyła dyskusja na temat naukowości metod NLP, do których odwoływała się 
profesor \oWiszniakowaZelinskiy{}, a~także o~sposobach uchronienia się 
przed relatywizacją religii wobec psychologii i~psychologii wobec religii 
w~procesie psychoterapii. 

\medskip
Nie usłyszeliśmy w~tej sesji referatu doktora Jacka \oPrusak[a] na temat 
„<<Pustka>> --- między psychopatologią a~doświadczeniem duchowym. 
Implikacje dla psychoterapii'' oraz wystąpienia Justyny \oBerlinsk[iej] 
i~doktora Jana \oKlim[ka] pt. ,,Duszpasterstwo w~procesie terapeutycznym --- 
czyli o~specyfice duchowości osób cierpiących na zaburzenia psychiczne''.

\tytul{Sesja posterowa}

Po sesjach 9.-12. odbyła się sesja posterowa. 
Podczas niej mogliśmy między innymi podjąć refleksję nad tożsamością religijną, 
poczuciem sensu życia i~religijnością. 

\medskip
Magdalena \oBiolik{} z~Uniwersytetu Śląskiego była autorką posteru 
,,Postrzeganie aktu małżeńskiego jako celebracji sakramentu małżeństwa. 
Walidacja narzędzia badawczego''. 
Badała ona zależności między religijnością personalną, postrzeganiem aktu małżeńskiego 
jako celebracji sakramentu małżeństwa a satysfakcją seksualną małżonków. 
Kwestionariusz składał się z~trzech skal: 
skali podmiotowego traktowania małżonka (jako osoby obdarzonej miłością i godnością), 
skali transcendencji (autorka zaryzykowała stwierdzenie, że wymiar metafizyczny seksu 
definiuje współżycie jako formę duchowego zjednoczenia małżonków, formę udziału 
w~dziele zbawczym, nawiązanie relacji z~Bogiem jako konkretną osobą) 
i~wreszcie skali moralności, która wyraża stanowisko katolickiej etyki seksualnej. 
Inspiracją dla tematu były przemyślenia Karola \oWojtyl[y] na temat miłości 
małżeńskiej i~teologii ciała. 

\medskip
Natalia \oMataczynsk[a], reprezentująca Uniwersytet Kazimierza Wielkiego 
w~Bydgoszczy, przedstawiła temat ,,Przynależność do wspólnot religijnych --- 
czy rzeczywiście konstruktywna dla młodzieży?''. 
Badania mają na celu wykazanie, czy przynależność do młodzieżowych wspólnot 
religijnych wpływa na radzenie sobie ze stresem z~uwzględnieniem tożsamości 
i~wartości młodzieży.

\medskip
Jarosław \oMoeglich{} przedstawił polską wersję kwestionariusza LeBe 
Tatiany \oSchnell{} w~badaniach nad znaczeniem życia u~rzymsko-katolickich 
księży w~Polsce. 
Poster prezentował dwa etapy pracy: 
wartości psychometryczne polskiej adaptacji kwestionariusza 
oraz wstępne wyniki badania na polskich kapłanach Kościoła rzymsko-katolickiego. 
Hipotezą badawczą jest przekonanie o~istotnej korelacji wymiaru autotranscendencji 
wertykalnej z~sensem życia duchownych. 

\medskip
Taisia \oMukii{} wystąpiła z~posterem pt. 
,,Refleksyjność --- jako mechanizm realizacji humanistycznych kierunków osobowości''. 
Opisana została w~nim zdolność refleksji oraz klasyfikacja jej typów i~poziomów. 
Praca służy opracowaniu praktycznych zaleceń w~kierunku rozwoju osobowości 
z~uwzględnieniem humanistycznych wartości. 
Poster został przedstawiony w~języku rosyjskim. 

\medskip
Reprezentanci Uniwersytetu Szczecińskiego przedstawili badania nad związkiem 
religijności i~empatii wśród nastolatków pt. 
,,Religijność i~empatia wśród nastolatków. Badania empiryczne gimnazjalistów i~licealistów''. 
Statystyki wykazały, iż postawa religijna wiąże się pozytywnie z~własną emocjonalnością, 
kontrolą oraz rozumieniem. 

\medskip
Anna \oWieradzk[a],
Marta \ios{Sienkiewicz}{Sienkiewicz, M.},
Sebastian \ios{Popielas}{Popielas, S.},
Hubert \ios{Pilarczyk}{Pilarczyk, H.},
Mateusz \ios{Podlecki}{Podlecki, M.}
i~Piotr \ios{Leśniewski}{Leśniewski, P.}
z~Uniwersytetu Adama Mickiewicza 
w~Poznaniu zaprezentowali poster pt. ,,Skala Tożsamości Religijnej (STR)''. 
Skala jest próbą ekstrapolacji empirycznego obszaru koncepcji tożsamości 
stworzonej przez Jamesa \oMarci[ę] i~uzupełnionej przez Koena \oLuyckx[a]. 
Proces tworzenia skali obejmował pojęcie tożsamości religijnej oraz teoretyczny opis 
pięciu statusów religijnej tożsamości, wyłonionych na podstawie poziomu wymiarów: 
eksploracji wszerz, 
w~głąb, 
ruminacyjnej 
oraz zobowiązania 
i~identyfikacji z~nim. 

\medskip
Anna \oWyszadko{} z~Gdańskiego Uniwersytetu Medycznego, wystąpiła z~posterem 
,,Poczucie sensu życia a~przekonania na temat eutanazji i~uporczywej terapii 
na przestrzeni kształcenia zawodowego lekarzy --- wstępne wyniki badań''. 
Ten niezwykle ważny i~aktualny temat dotyczył relacji postaw wobec życia 
(w~tym poczucia sensu życia) lekarzy względem ich przekonań na temat eutanazji 
i~uporczywej terapii oraz problemu, czy postawy te zmieniają się w~czasie edukacji 
medycznej studentów wydziału lekarskiego. 

\tytul{Sesja trzynasta}

Po przerwie obiadowej odbyła się sesja 13. zatytułowana: 
,,Filozoficzne i~teologiczne inspiracje psychologii religii''. 
Usłyszeliśmy podczas niej 5~referatów. 

\medskip
Doktor Henryk \oMachon{} opowiedział o~koncepcji doświadczenia religijnego 
\oJung[a]. 
Wspomniał o~jego definicji religii jako relacji z~najwyższą wartością. 
Jeśli religia nie byłaby dominująca, nie byłaby religią. 
Podejście \oJung[a] do religii było pragmatyczne --- twierdził, 
że doświadczenie religijne jest, ponieważ działa. 
Ukazywał religię jako terapię dla cierpień i~doświadczeń duszy i~wskazywał, 
że to, co racjonalne, może religię osłabić. 

Justyna \oRynkiewicz{} mówiła o~duchowym wymiarze relacji międzyludzkich 
w~nawiązaniu do filozofii dialogu. 
Oparła się na myśli \oLevinas[a] i~ukazała relację jako wcześniejszą od poznawczego 
podejścia do świata. 
Żeby wejść w~autentyczną relację, trzeba zaakceptować radykalną inność, 
a~warunkiem tej inności jest Nieskończoność. 
Rozmowa jawi się wówczas jako coś więcej niż wymiana informacji, 
a~drugi jako ktoś więcej niż to, co mogę o~nim poznać. 
Psychologia może czerpać inspiracje z~tej filozofii w~wielu obszarach. 
Prelegentka wskazała m.in na: 
pokorę wobec drugiego człowieka, 
zmniejszenie tendencji do tematyzowania i~kategoryzowania, 
określenie granic poznania drugiego i~podkreślenie roli relacji z~innymi. 

Jako trzeci głos zabrał Łukasz Beniamin \oKuczala{} z~tematem 
„<<Pokój niepokoju>> --- interioryzacja w~ujęciu św. Augustyna\index{Augustyn, św.}''. 
Święty ten mówił, że jeżeli dobro jest nietrwałe, to nie daje ukojenia. 
Dobrem trwałym, dającym ukojenie jest tylko Bóg. 
Jest On duchem, dlatego tylko przy pomocy duszy można do Niego dotrzeć. 
Drogę interioryzacji można podzielić na kilka etapów: 
pierwszy to przejście od świata zewnętrznego do wewnętrznego, 
następny od duszy do intelektu, 
kolejny od intelektu do Boga, 
by na koniec przejść od Boga do świata zewnętrznego. 

Kolejny referat, którego autorami byli:
Roman \ios{Szałachowski}{Szałachowski, R.},
Małgorzata \ios{Szcześniak}{Szczęśniak, M.},
Małgorzata Maria \ios{Kulik}{Kulik, M.M.},
Kinga \ios{Maciaszczyk}{Maciaszczyk, K.}
i~Wiesława \ios{Orzechowska}{Orzechowska, W.},
nosił tytuł: ,,Wzajemność pośrednia w~Biblii''. 
Przedstawiał on dwa rodzaje wzajemności pośredniej: oddolną i~odgórną. 
Pierwsza ma miejsce wtedy, kiedy otrzymuję od kogoś dobro i~chcę dać je też innym 
(podać dalej). 
Druga polega na tym, że robiąc coś dobrego, zwiększam prawdopodobieństwo, 
że otrzymam dobro od kogoś. 
Po tym referacie miała miejsce interesująca dyskusja na temat tego, 
czy trzeba zaznać miłości, by kochać.

\medskip
Ostatnie wystąpienie nosiło tytuł ,,Cierpienie jako element przemieniający człowieka''. 
Zofia \oKaczmarek{}, sama będąca wolontariuszką w~zakładzie opieki paliatywnej, 
przedstawiła 5~etapów przemiany pod wpływem cierpienia. 
Są to: 
zaprzeczenie i~izolacja, 
żal i~gniew, 
targowanie się i~próba odroczenia wyroku, 
poczucie straty w~stosunku do przeszłości i~przyszłości, 
pogodzenie się. 
Zauważyła, że są one styczne dla teologii i~psychologii. 
Wskazała na fakt, że samo cierpienie nie przemienia. 
Przemienia nas nasza postawa wobec niego. 
Cierpienie może być drogą do świętości, może robić miejsce dla działania Pana Boga. 

\tytul{Sesja czternasta}

W~tym samym czasie miała miejsce sesja 14. zatytułowana 
,,Religijność a~rodzina i~macierzyństwo''. 
Wzięło w niej udział czterech prelegentów. 

\medskip
Pierwsza była dr hab. Dorota \oKornasBiela. 
Mówiła o~,,Religijnym kontekście oczekiwania na urodzenie dziecka''. 
Prelegentka skrytykowała wszechobecną medykalizację, technicyzację i~komercjalizację 
procesów prokreacyjnych, które to procesy powinny być odbierane przez przyszłych 
rodziców jako źródło głębokich przeżyć religijnych, w~które włączana jest również 
osoba dziecka. 
Wymieniono wiele czynników, które mają wpływ na dziecko prenatalne, 
m.in. modlenie się za dziecko, opowiadanie dziecku o~Bogu, błogosławienie dziecka, 
słuchanie śpiewu liturgicznego, życie w~stanie łaski uświęcającej oraz uporządkowanie 
„swojego” chaosu, aby nie przenosić go na dziecko, pozytywne myślenie o dziecku, 
afirmacja jego istnienia. 
Zostało podkreślone, że małżeństwo jest sakramentem, a~nie rodzicielstwo, 
a także że niepłodność nie jest karą, ale brakiem daru od Boga. 

\medskip
Mariusz \oWozny{} w~wystąpieniu ,,Religijność rodziców a~postawa wychowawcza 
względem ich dzieci'' udowadniał, że religijność rodziców ma wpływ na rozwój dziecka. 
Religijność pełni wiele pozytywnych funkcji w~życiu człowieka: 
jest źródłem systemu wartości i~osobistego rozwoju, 
pomaga rozwijać relacje społeczne, 
ochrania przed poczuciem zagrożenia. 
Inne czynniki kształtujące postawy wychowawcze to: 
oddziaływanie mediów, cechy dziecka, wsparcie społeczne, 
jakość relacji małżeńskiej, pochodzenie rodziców.  
Dla określenia religijności rodziców zastosowano Skalę Centralności Religijności 
(S. \oHuber) oraz Skalę Religijnego Systemu Znaczeń (D. \oKrok), 
a~do określenia postaw rodzicielskich posłużono się Skalą Postaw Rodzicielskich 
(M. \oPlop[a]). 
Wyniki badań potwierdziły, że im większą rolę w~życiu rodziców odgrywa 
religijny system znaczeń (wielowymiarowy układ zawierający przekonania, 
wierzenia, konotacje emocjonalne i~reguły kultu), tym większe będzie 
nasilenie ich postawy akceptacji dla dziecka. 
W~przypadku religijności ujmowanej w~skali kultu, zachodzą związki z~postawą 
akceptacji, nadmiernego ochraniania i~nadmiernych wymagań. 
Co ciekawe, w~przypadku ojców, religijność wywiera wpływ na ich postawę wychowawczą, 
natomiast w~przypadku matek nie stwierdzono istotnych korelacji między religijnością 
a~postawą wychowawczą, co może świadczyć o~tym, że macierzyństwo jest pierwotnym, 
najbardziej fundamentalnym doświadczeniem. 

\medskip
Doktor Izabela \oSebastyanskaTargowska{} w~wystąpieniu 
,,Diagnoza i~leczenie niepłodności żeńskiej a~religijność'' 
badała, jaki jest wpływ religijności na funkcjonowanie psychiczne kobiety 
w~sytuacji diagnozy i~leczenia niepłodności idiopatycznej. 
Podstawą przeprowadzonej analizy jest uznanie personalistycznej (zakładającej 
podmiotowość istnienia, wolność, odpowiedzialność oraz substancjalną całość 
cielesno-duchową) i~holistycznej (harmonijna integracja ciała, umysłu i~ducha) 
koncepcji człowieka oraz modelu jedności biopsychospołecznej zdrowia i~choroby 
(wzajemne powiązania między ciałem, umysłem i~funkcjonowaniem społecznym). 
Uzyskana wiedza powinna być inspiracją do projektowania nowych technik 
psychoterapeutycznych pozwalających podnieść skuteczność działań psychologa 
w~leczeniu niepłodności. 
Tajemnica nieotrzymania daru macierzyństwa: niepłodność nie jest naturalnym 
stanem fizjologicznym, przez co rozpatrywana jest jako stan patologiczny, czyli choroba. 
Jako choroba ciężka i~długoterminowa, a~nawet całożyciowa, oddziałuje 
na funkcjonowanie kobiety. 
Powoduje wiele sytuacji stresowych: zaskoczenie, niemożność realizacji potrzeb, 
konieczność przewartościowania systemu wartości, sygnał zagrożenia dla zdrowia, 
źródło dolegliwości fizycznych i~psychicznych. 
Niepłodność jako sytuacja życiowo doniosła jest doświadczeniem obejmującym 
funkcjonowanie osoby we wszystkich wymiarach jej egzystencji: somatycznym, 
psychicznym, duchowym i~społecznym. 
Niepłodność rozpatrywana jako kryzys życiowo doniosły jest zespołem wielu 
kryzysów życiowych, może być sytuacją graniczną, momentem krytycznym, 
metasytuacją o~dużej mocy regulacyjnej. 
Problem niepłodności istnieje od zawsze, porusza go również Biblia na przykładzie 
Sary --- żony Abrahama, Rebeki --- żony Izaaka czy Racheli --- żony Jakuba. 
U~kobiet religijnych problem ten związany jest z~przeświadczeniem, 
że to Bóg decyduje, czy kobieta będzie mieć dziecko, co może powodować 
dodatkowe frustracje w~sferze religijnej. 

\medskip
W ostatnim wystąpieniu zatytułowanym ,,Religijny system znaczeń a~satysfakcja 
z~małżeństwa u~osób starszych'' Paweł Jan \oBrudek{} przedstawił zjawisko 
gerotranscendencji --- zorientowania na rozwój w~okresie starości. 
W~kontakcie z~małżonkami w~podeszłym wieku należy zwrócić uwagę 
na zachęcenie małżonków do brania udziału w~życiu społecznym, aktywność umysłową 
oraz religijną. 
Świadomość pozostawania w~udanym związku małżeńskim pomaga w~radzeniu sobie 
z~trudnościami wynikającymi z~wieku starczego. 
Człowiek przekraczający próg starości zaczyna przykładać większą wagę do kwestii 
związanych z~duchowością i~religijnością. 
Przeprowadzone analizy na grupie 120 osób ujawniły niskie dodatnie zależności 
między ogólnym zadowoleniem z~małżeństwa oraz samorealizacją a~wszystkimi 
wskaźnikami religijnego systemu znaczeń, jak również niskie ujemne korelacje między 
rozczarowaniem z~małżeństwa a~globalnym wskaźnikiem religijnego systemu znaczeń 
i~jego głównymi dymensjami: orientacją religijną oraz sensem religijnym. 

\medskip
W~sesji tej zabrakło wystąpienia Moniki \oGuzewicz{} 
i~profesor Stanisławy \oSteuden{} pod tytułem: 
,,Religijne aspekty utraty dziecka przed jego narodzeniem''. 

\medskip
Podczas zakończenia konferencji zostały ogłoszone wyniki konkursu plakatowego, 
a~organizatorzy zapowiedzieli kolejną konferencję za dwa lata w~Krakowie.

\end{elementlit}

