% !TeX root = ../z.tex
%
% = vim: filetype=tex :set fileencoding=utf-8 ======= aącćeęlłnńoósśxźzż

\begin{elementlit}
{Jacek Poznański SJ}
{\autor{Jacek \kapit{Poznański SJ}}\afiliacja{\wydzf, \aik}}
{Niekończący się postęp i~nieusuwalne granice nauki}
{Niekończący się postęp i~nieusuwalne granice nauki\eoln
}
{Unending Progress and the Immovable Boundaries of Science}%kor+
\index{Poznański, J.}
\index{Rescher, N.}
\index{Hajduk, Z.}
\index{Jonkisz, A.}

\oDef{\oRescher}{Rescher}{Rescher, N.}
\oDef{\oKawal}{Kawal}{Kawalec, P.}
\oDef{\oHajduk}{Hajduk}{Hajduk, Z.}
\oDef{\oJonkisz}{Jonkisz}{Jonkisz, A.}
\oDef{\oDuBoisReymond}{Du Bois-Reymond}{Du Bois-Reymond, E.} %Emil

\cytuj{
Autoreferat z~rozprawy doktorskiej pt. 
„Postęp i~granice nauk przyrodniczych w~ujęciu Nicholasa Reschera\index{Rescher, N.}”, 
napisanej pod kierunkiem dr. hab. prof. KUL Pawła \oKawal[ca], 
wygłoszony podczas publicznej obrony 19 lutego 2014 roku 
na Wydziale Filozofii Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego Jana Pawła~II 
w~Lublinie. 
Recenzenci: ks. prof. dr hab. Zygmunt \oHajduk{}~SDS, 
prof. dr hab. Adam \oJonkisz.
}

\tytul{1. Kontekst historyczny i~problemowy}

Jedną z~istotnych postaw myślicieli Oświecenia, a~następnie różnego rodzaju 
pozytywistów, był optymizm w~stosunku do możliwości nauk przyrodniczych 
i~postępu wiedzy. 
Wprawdzie już David \ios{Hume}{Hume, D.} i~Immanuel \ios{Kant}{Kant, I.} 
wskazywali na ważne granice przyrodoznawstwa, jednak te ich rozważania 
nie znalazły właściwego zrozumienia i~szerszego oddźwięku wśród naukowców 
i~filozofów. 
W~drugiej połowie~XIX wieku teza o~niegraniczonym postępie nauki była prawie 
niekwestionowana. 
Problem granic nauki został wyraźnie postawiony dopiero w~wykładach wybitnego 
niemieckiego fizjologa, zwolennika mechanicyzmu i~materializmu, 
Emila \oDuBoisReymond[a] z~roku~1872\footnote{
\cite{DuBoisReymond:Uber}.} 
oraz z~roku~1880\footnote{
\cite{DuBoisReymond:DieSieben}.}. 
Ostatnie słowo pierwszego wykładu brzmiało: 
\textit{„Ignoramus et ignorabimus”} --- „Nie wiemy i~nie będziemy wiedzieć”, 
gdyż nauka nie jest w~stanie udzielić odpowiedzi na niektóre pytania. 
W~następstwie tego stwierdzenia wybuchł gorący spór o~granice nauki zwany 
„Ignorabimus-Streit” (,,spór o~ignorabimus''). 
Tezy i~argumenty \oDuBoisReymond[a] zdecydowanie 
odrzucał Ernst \ios{Haeckel}{Haeckel, E.}, 
który twierdził, że jest w~stanie rozwiązać wszystkie przedstawione 
zagadki\footnote{
\cite{Haeckel:DieWeltrathsel}.}. 
Ci dwaj naukowcy stali się punktami odniesienia dla uczestników kolejnych 
sporów wokół postępu i~granic nauki. 

Pytania o~postęp i~granice nauk przyrodniczych odżyły za sprawą osiągnięć 
nowej fizyki i~matematyki, a~następnie przemian w~filozofii nauki związanych 
z~rozwojem uhistorycznionych studiów nad nauką. 
W~drugiej połowie~XX wieku zagadnienie postępu naukowego znalazło się 
w~centrum toczonych w~filozofii nauki dyskusji za sprawą publikacji 
Karla \ios{Poppera}{Popper, K.R.}, 
Thomasa \ios{Kuhna} {Kuhn, T.} 
i~Paula \ios{Feyerabenda}{Feyerabend, P.}. 
W~tym samym czasie rozwój kosztownych projektów naukowych, 
tzw. wielkiej nauki, sprowokował pytania o~kres możliwości rozwoju naukowego, 
wyrażone np. przez Günthera \ios{Stenta}{Stent, G.S.} w~książce 
\textit{The coming of the Golden Age: The view of the end of progress}\footnote{
\cite{Stent:TheComing}.}. 

Ten rozwój w~nauce i~filozofii nauki prowadził do sformułowania ważnych pytań 
o~postęp, naturę oraz kres możliwości nauki, o~jej granice: 
Czy istnieje postęp w~nauce, czy jedynie zmiany, ewentualnie wzrost nauki? 
Jak rozpoznawać postęp w~nauce? 
Czy rozwój nauki jest nieograniczony, czy też istnieje jakiś kres jej rozwoju? 
Czy istnieją granice nauki w~sensie nierozwiązywalnych problemów 
naukowych (insolubiliów)? 
Czy istnieją granice i~ograniczenia, które należą do natury nauki? 

Amerykański filozof, Nicholas \ios{Rescher}{Rescher, N.}, na przestrzeni kilkudziesięciu 
lat rozwijał koncepcję, która jest próbą podania bardzo rozbudowanych i~złożonych 
odpowiedzi na podane powyżej pytania. 
Urodzony w~1928 roku w~Hagen (w~Niemczech), emigrował wraz z~rodzicami 
do USA w~roku 1938. 
Studiował matematykę w~Nowym Jorku i~filozofię w~Princeton. 
Od 1961 roku pracuje na uniwersytecie w~Pittsburghu. 
Jest autorem ponad 400 artykułów i~ponad 100 książek z~prawie wszystkich 
dziedzin filozofii. 
Warto zaznaczyć, że rozważania \ios{Reschera}{Rescher, N.} dotyczące nauki 
nie doczekały się jeszcze systematycznej analizy i~dyskusji w~literaturze przedmiotu, 
a~w~Polsce rzadko się do nich odnoszono. 

\tytul{2. Cele rozprawy i~zastosowane metody}

Zakres rozprawy doktorskiej został ograniczony do filozofii nauki 
\ios{Reschera}{Rescher, N.}. 
Głównym celem rozprawy była eksplikacja jego ujęcia i~zbadanie możliwości 
zbudowania na podstawie jego rozważań wieloaspektowej i~wielowymiarowej 
filozoficznej teorii postępu i~granic nauk przyrodniczych. 
Taka filozoficzna teoria brałaby pod uwagę aspekt wytworowy, czynnościowy 
oraz instytucjonalny i~kulturowy nauki, która w~XX wieku przyjęła postać 
wielkiej nauki. 
W~rozprawie zostało to zrealizowane w~wymiarze teoretycznym, praktycznym 
oraz aksjologicznym i~humanistycznym. 

Z~uwagi na złożoność ujęcia \ios{Reschera}{Rescher, N.} należało podjąć zespół 
celów szczegółowych oraz pomocniczych. 
Pośród szczegółowych celów, zrealizowanych w~kolejnych rozdziałach, 
trzeba wskazać na: 

\begin{itemize}
\item[•]
sprecyzowanie i~nazwanie filozoficznego stanowiska \oRescher[a]; 
określenie jego rozumienia nauki,
\item[•]
interpretację jego teorii postępu naukowego oraz jego ujęcia 
natury i~rodzajów granic nauki, 
\item[•]
eksplikację teorii praktycznego (technologicznego) wymiaru postępu 
i~praktycznego (ekonomicznego) wymiaru granic postępu naukowego, 
\item[•]
rekonstrukcję tych aspektów \ios{Rescherowskiej}{Rescher, N.} 
teorii aksjologicznego wymiaru nauki, które dotyczą postępu i~granic nauki. 
\end{itemize}

Cele pomocnicze, które były realizowane w~różnych miejscach rozprawy, to: 

\begin{itemize}
\item[•]
dookreślenie używanej przez \ios{Reschera}{Rescher, N.} terminologii,
\item[•]
ukazanie kontekstów jego twórczości oraz zarysowanie opozycji i~kontrowersji 
wokół jego stanowiska, 
\item[•]
określenie zajmowanych przez \ios{Reschera}{Rescher, N.} pozycji w~sporach 
filozoficznych w~ramach filozofii nauki, 
\item[•]
zbadanie, w~jaki sposób łączą się w~poglądach \ios{Reschera}{Rescher, N.} 
idee pochodzące z~różnych dyscyplin filozoficznych, przede wszystkim metodologii 
i~epistemologii, ale też aksjologii i~etyki, odległych nurtów myślenia filozoficznego, 
takich jak kantyzm, brytyjski neoheglowski idealizm czy klasyczny pragmatyzm, 
oraz teorii ekonomii, filozofii techniki i~naukoznawstwa. 
\end{itemize}

W~rozprawie wykorzystano kilka uzupełniających się metod badawczych. 
Są to: systematyzacja rozproszonych i~różnorodnych rozważań 
\ios{Reschera}{Rescher, N.} 
oraz eksplikacja proponowanych przez niego koncepcji, 
co wymagało czasami zabiegów interpretacyjnych. 
Zastosowano też różne metody analizy: 
analizę porównawczą, kontekstową oraz elementy analizy krytycznej, 
w~której odwołano się zarówno do przedstawionych w~literaturze przedmiotu 
dyskusji nad filozofią \ios{Reschera}{Rescher, N.}, jak też wykorzystano 
niespójności i~trudności jego ujęcia dostrzeżone w~trakcie analiz 
przeprowadzonych w~rozprawie.

\tytul{3. Struktura rozprawy} 

Struktura rozprawy doktorskiej została opracowana w~nawiązaniu 
do refleksji \ios{Reschera}{Rescher, N.} ze wstępu do drugiego wydania 
jego ważnej książki \textit{The limits of science}\footnote{
\cite{Rescher:TheLimits}.}. 
Spoglądając retrospektywnie na swój dorobek oraz dyskusje prowadzone 
wokół granic nauki, wyróżnia on pytania o~praktyczne, moralne i~teoretyczne 
ograniczenia nauki: 

\cytuj{
1. Jak daleko nauka mogłaby się posunąć w swoim rozwoju: 
jakie są praktyczne ograniczenia nauki? 

2. Jak daleko nauka powinna się posunąć: 
jakie są roztropnościowe i~moralne ograniczenia nauki? 

3. Jak daleko nauka może się zasadniczo posunąć: 
jakie są teoretyczne ograniczenia nauki?\footnote{
\cite{Rescher:TheLimits}, s.~1-2.}. 
}

Te pytania potraktowano jako punkt wyjścia dla podjętego w~rozprawie 
projektu badawczego. 
Warto także stwierdzić, że wyznaczony przez pytania podział na trzy 
obszary problemowe można i~należy widzieć w~kontekście 
\ios{Reschera}{Rescher, N.} koncepcji racjonalności. 
Wyróżnia on bowiem poznawczą, pragmatyczną i~ewaluatywną racjonalność, 
przyjmując jednocześnie, że stanowią one zunifikowaną i~nierozerwalną jedność. 
Nauka jest tworem ludzkiej racjonalności, stąd wymienione przez 
\ios{Reschera}{Rescher, N.} trzy elementy racjonalności muszą się 
w~nauce odzwierciedlać. 
Z~tego powodu odniesienie do nich winno być stosownie uwzględnione 
w~całościowej analizie \ios{Rescherowskiego}{Rescher, N.} rozumienia nauki, 
jej postępu i~granic. 

Po dokonaniu przeglądu całego dorobku \ios{Reschera}{Rescher, N.} 
stwierdzono konieczność wprowadzenia do schematu wyznaczonego 
przez wspomniane trzy pytania określonych modyfikacji i~rozwinięć. 
Po pierwsze, zmieniono kolejność pytań, uznając, że najpierw należy 
rozważyć teoretyczne zagadnienia, następnie praktyczne, a~w~końcu moralne. 
Po drugie, rozszerzono zakres zagadnień poruszonych w~pytaniu o~moralne granice. 
W~sformułowaniu przedstawionym w~rozprawie problem dotyczy ogólnie 
obecności wartości w~nauce. 
Uwzględniono przy tym poruszone przez \ios{Reschera}{Rescher, N.} 
wątki aksjologiczne, humanistyczne, społeczne i~polityczne postępu 
oraz granic nauki, a~zbiór tych zagadnień został określony terminem 
„wymiar pozametodologiczny”. 
Po trzecie, zaproponowane rozwinięcie polega na tym, że wymiar teoretyczny, 
praktyczny i~pozametodologiczny rozważa się zarówno w~odniesieniu do granic nauki, 
jak i~do postępu naukowego. 

Przechodząc do omówienia treści rozprawy, należy zaznaczyć, że nie polega 
ono na przedstawieniu poszczególnych jej rozdziałów. 
Uwaga jest przesunięta na osiągnięte w~nich wyniki. 
Warto jedynie zauważyć, że w~każdym z~trzech rozdziałów sposób 
pogrupowania zagadnień jest odmienny. 
Różny jest także rozmiar analiz. 
Zostało to uwarunkowane odmienną naturą badanych wymiarów nauki 
oraz badanymi tekstami, w~których \ios{Rescher}{Rescher, N.} 
podjął jedynie wybrane, a~nie wszystkie możliwe i~relewantne zagadnienia. 
Rozważania uzupełnia „Dodatek terminologiczny”. 
Poddano w~nim analizie obecne w~pracach \ios{Reschera}{Rescher, N.} 
znaczenia terminów „postęp” i~„granica” oraz omówiono rodziny terminów 
pokrewnych i~przedyskutowano próby ich systematyzacji. 

Najpierw należy hasłowo scharakteryzować ujęcie nauki przez 
\ios{Reschera}{Rescher, N.}. 
Trzeba je widzieć w~kontekście jego szerszego stanowiska filozoficznego, 
które zostało w~rozprawie określone jako „umiarkowanie naturalistyczny 
idealizm pragmatyczny”. 
W~tym stanowisku można --- po pierwsze --- wyróżnić 
składową idealistyczną wywodzącą się od \ios{Kanta}{Kant, I.} 
i~idealistów brytyjskich (\ios{Bradley}{Bradley, F.}): 
pojęciowy idealizm, interakcjonizm umysłu i~przyrody, 
aksjologiczny konwencjonalizm (wartości i~idealizacje), 
umiarkowany koherencjonizm, antyfundamentalizm. 
Po drugie, można wyróżnić składową wywodzącą się z~pragmatyzmu 
Charlesa S. \ios{Peirce’a}{Peirce, C.S.}: 
teleologiczny i~metodologiczny pragmatyzm, systemowy fallibilizm, 
realizm metafizyczny, ekonomiczna racjonalność i~filozofia nauki. 
Inne idee istotne w~\ios{Rescherowskiej}{Rescher, N.} charakterystyce 
nauki to: antykumulatywizm (\ios{Popper}{Popper, K.R.}, 
\ios{Kuhn}{Kuhn, T.}, \ios{Feyerabend}{Feyerabend, P.}), 
ewolucjonizm epistemologiczny i~problemowe ujęcie badania 
naukowego (\ios{Popper}{Popper, K.R.}), 
idea „nauki dostarczającej narzędzi do panowania nad przyrodą” 
(\ios{Bacon}{Bacon, F.}, \ios{Hobbes}{Hobbes, T.}), 
idea systemowości wiedzy (\ios{Kant}{Kant, I.}, \ios{Hegel}{Hegel, G.W.F.}). 
Wymienione kategorie \ios{Rescher}{Rescher, N.} stosuje do charakterystyki 
nauki i~jej problemów. 
Warto dodać, że \ios{Rescher}{Rescher, N.} podejmuje niektóre idee 
\ios{Poppera}{Popper, K.R.}, \ios{Kuhna}{Kuhn, T.}, 
\ios{Feyerabenda}{Feyerabend, P.}, \ios{Laudana}{Laudan, L.} 
i~broni własnej wersji racjonalizmu przeciw sceptycyzmowi i~relatywizmowi. 
Jego stanowisko w~kwestii natury nauki i~jej postępu jest zbliżone w~pewnych 
aspektach do ujęcia Larry’ego \ios{Laudana}{Laudan, L.} 
czy Craiga \ios{Dilwortha}{Dilworth, C.}. 
Jednak w~rozległości analiz, ilości uwzględnionych aspektów i~dążeniu 
do systemowości najbliżej mu do analiz Mario \ios{Bungego}{Bunge, M.} 
czy Evandro \ios{Agazziego}{Agazzi, E.}. 
Ujęcie \ios{Reschera}{Rescher, N.} jest przy tym jedną z~pierwszych prób 
analizy szeroko rozumianej nauki. 

Odwołamy się obecnie do sformułowanych na wstępie problemów 
i~naszkicujemy \ios{Reschera}{Rescher, N.} odpowiedzi na nie. 
Według niego można zasadnie mówić o~postępie poznawczym w~nauce, 
jednak należy go odpowiednio rozumieć. 
Mianowicie, teoretyczny postęp w~nauce jest zasadniczo kwestią ulepszenia 
uzasadnienia. 
\ios{Rescher}{Rescher, N.} traktuje swoją teorię uprawomocniania wiedzy naukowej 
jako teorię postępu naukowego. 
W~centrum jego ujęcia znajdują się metody i~ich ocena w~kategoriach 
wymogów koherencyjno-systematyzacyjnej metodologii 
oraz pragmatycznej skuteczności i~ewolucyjnego przetrwania metod 
w~społeczności naukowej. 
Stwierdza on, że wyższy epistemiczny status danej teorii naukowej 
nie jest ugruntowany w~wyższości jej treści, ale w~wyższości metody, 
która ją uprawomocnia. 
Co więcej, nauki nie można rozważać w~oderwaniu od techniki i~technologii badawczej. 
Natura postępu technologicznego istotnie warunkuje kształt, tempo i~kierunek 
postępu naukowego. 
Postęp naukowy w~przyszłości ulegnie znacznemu spowolnieniu z~powodu 
zależności nauki od rosnących kosztów technologii i~ograniczonych środków 
ekonomicznych. 
W~końcu, pojęcie postępu wiąże się nierozerwalnie z~kwestiami aksjologicznymi. 
Wartościami są przede wszystkim cele nauki, których określone rozumienie 
istotnie kształtuje postać teorii naukowych. 
Uwzględnienie wartości poznawczych w~procedurach wyboru teorii lub metody 
pozwala powiązać postęp naukowy z~racjonalnością. 
Jednak wybory te nigdy nie są niezmienne, a~dany układ wartości epistemicznych 
może istotnie dynamizować rozwój nauki, jak i~przyczyniać się do jego spowolnienia. 
Zarówno postęp nauki, jego tempo, ukierunkowanie i~jego ograniczenia są zdaniem 
\ios{Reschera}{Rescher, N.} wrażliwe na odniesienia nauki i~przedsięwzięcia naukowego 
do szerszej perspektywy wartości obecnych w~społeczności naukowej 
(etos nauki i~naukowców), sferze kultury oraz codziennym życiu. 

W~kwestii granic nauki najpierw omówimy problem insolubiliów, czyli granic 
w~sensie zasadniczo nierozwiązywalnych pytań naukowych. 
Według \ios{Reschera}{Rescher, N.} nie istnieją insolubilia. 
Mimo to nauka zawsze będzie niezupełna, ponieważ zasadniczo nie jest w~stanie 
osiągnąć żadnego z~konstytutywnych dla nauki celów: 
opisu, wyjaśniania, przewidywania i~kontroli. 
Cele te są jedynie ideałami regulatywnymi. 
Co więcej, ograniczenia fizyczno-technologiczno-ekonomiczne nie pozwalają 
na zdobywanie istotnych dla zrozumienia przyrody danych. 
W~związku z~tym niektóre naukowe problemy stają się praktycznie nierozwiązywalne, 
są praktycznymi insolubiliami. 
Szansa na doskonałą i~zupełną naukę jest praktyczną niemożliwością. 

Jeśli rozumiemy granicę jako kres nauki, jej koniec, 
wtedy \ios{Rescher}{Rescher, N.} twierdzi, 
że nauka nigdy się nie skończy, ponieważ niemożliwe jest osiągnięcie nauki idealnej 
ani teorii ostatecznej. 
Zawsze będą powstawały nietrywialne pytania naukowe 
i~będą proponowane konceptualne innowacje, 
jak również będą pojawiały się przełomowe dane empiryczne. 
Poza tym istnieją granice adekwatnej systematyzowalności wiedzy, 
co prowadzi do problemu braku jedności i~zupełności wiedzy naukowej. 
Nauka jest ograniczona w~istotnym względzie także przez fakt 
bycia nauką tworzoną przez ewolucyjnie ukształtowany organizm. 
Nie dostarcza jedynego i~niezmiennego ujęcia przyrody. 

Należy jeszcze zwrócić uwagę na inne granice rozważane 
przez \ios{Reschera}{Rescher, N.}. 
Jest to w~pierwszym rzędzie fallibilizm jako niemożliwość uzyskania wiedzy pewniej; 
nie jest on brakiem nauki, ale jej ograniczeniem. 
Następnie, metody nauki są zasadniczo indukcyjne, a~stąd są ograniczone 
problemem indukcji. 
Jednak dla \ios{Reschera}{Rescher, N.} odpowiednio zinterpretowana indukcyjna 
procedura dostarcza najlepszego dostępnego oszacowania i~uzasadnienia tego, 
co może być prawdziwą odpowiedzią na pytanie naukowe. 
Demarkacja nauki od nienauki wyznaczona jest w~jego koncepcji przez przyjęte cele 
oraz stosowane metody, a~także stosunek do wartościowania badanych 
przez naukę obiektów. 
Antypozytywistyczny element jego stanowiska wyraża się w~przekonaniu, 
że nauka jest jednym z~wielu rodzajów aktywności ludzkiego rozumu. 
Wartości moralne, np. godność osoby ludzkiej, są prawomocne 
na płaszczyźnie przedmiotowej i~wpływają na wybór metod naukowych 
czy ustalanie standardów akceptacji tez. 
Według \ios{Reschera}{Rescher, N.} istnieją pewne formy „wiedzy zakazanej”, 
czyli wiedzy niestosownej moralnie --- np. wiedza niewłaściwie zdobyta 
lub łatwa do nadużycia.

\tytul{4. Rezultaty} 

Rozprawa, jako pierwsza w~literaturze światowej, systematyzuje, eksplikuje 
i~dyskutuje całość rozważań \ios{Reschera}{Rescher, N.} dotyczących jego 
ujęcia natury nauki, jej postępu i~granic. 
Do osiągniętych w~trakcie analiz rezultatów należy  zaliczyć: 

\begin{itemize}
\item[•]
dokładne i~wyraźne sprecyzowanie filozoficznego stanowiska \ios{Reschera}{Rescher, N.} 
i~eksplikację jego składowych,
\item[•]
rekonstrukcję --- rzadko współcześnie proponowanej --- wielowymiarowej, 
systematycznej koncepcji nauki rozumianej wytworowo, czynnościowo i~instytucjonalnie, 
a także ujmowanej w~kategoriach wielkiej nauki, 
\item[•]
zidentyfikowanie podstawowych dla ujęcia \ios{Reschera}{Rescher, N.} idei, 
które wiążą całość jego koncepcji, oraz ukazanie, jak one wpływają 
na proponowane rozwiązania w~kwestiach postępu i~granic nauki. 
\end{itemize}

Do zbioru tych idei należą przede wszystkim: 

\begin{itemize}
\item[---]
metoda naukowa, 
\item[---]
problemowa koncepcja badania naukowego, 
\item[---]
koncepcja nauki jako ewolucyjnie kształtowanej interakcji umysłu i~przyrody, 
\item[---]
koherencyjno-systematyzacyjna metodologia, 
\item[---]
optymalizacyjne rozważania w~ramach ekonomicznie interpretowanej 
racjonalności naukowej, 
\item[---]
jedność racjonalności teoretycznej, praktycznej i~wartościującej oraz różnie rozumiana idea systemowości. 
\end{itemize}

Idee te przenikają w~różnym stopniu wszystkie trzy rozważane w~rozprawie 
wymiary nauki.

Warto wskazać również na kilka rezultatów szczegółowych, takich jak: 

\begin{itemize}
\item[•]
ustalenie historyczno-filozoficznego kontekstu, związków i~inspiracji w~myśleniu 
\ios{Reschera}{Rescher, N.} o~nauce, 
\item[•]
eksplikacja i~dyskusja używanych przez niego terminów i~pojęć oraz 
propozycje terminologiczne w~języku polskim, 
\item[•]
zarysowanie głównych zastrzeżeń wysuwanych względem różnych aspektów 
ujęcia \ios{Reschera}{Rescher, N.}, 
\item[•]
ukazanie jego pozycji w~licznych sporach w~filozofii nauki.
\end{itemize}

Istotnym osiągnięciem jest także odpowiedni podział doniosłości naukowej 
tekstów \ios{Reschera}{Rescher, N.} dla omawianej problematyki. 

\tytul{5. Niektóre perspektywy badawcze}

Osiągnięte w~rozprawie wyniki wskazują na potrzebę dalszego rozwoju 
ujęcia \ios{Reschera}{Rescher, N.}. 
W~szczególności konieczne jest bardziej konsekwentne uwzględnienie 
idealistyczno-pragmatycznego stanowiska w~całym ujęciu nauki przez 
\ios{Reschera}{Rescher, N.}, a~następnie uwzględnienie nowszych badań 
z~zakresu filozofii techniki czy studiów nad nauką i~techniką 
(ang. Science and Technology Studies), aksjologii epistemicznej, 
etyki badań naukowych czy naukoznawstwa. 
Istotna mogłaby się okazać konstrukcja w~oparciu o~kategorie 
\ios{Reschera}{Rescher, N.} spójnego ujęcia aksjologicznego wymiaru nauki. 
Pomocne byłoby przeprowadzenie szczegółowych historycznych studiów przypadków, 
które pozwoliłoby ocenić relewantność idei \ios{Reschera}{Rescher, N.} 
dla badania faktycznego rozwoju nauk przyrodniczych. 
Innym, szerszym zagadnieniem, dla którego punktem wyjścia i~mapą 
mogłaby stać się prezentowana rozprawa, jest zagadnienie postępu i~granic 
wiedzy w~ogóle. 
W~rozważaniach dotyczących tych zagadnień \ios{Rescher}{Rescher, N.} 
odwołuje się m.in. do procesualizmu, idei złożoności, niepoznawalności 
i~skończoności. 
\ios{Rescher}{Rescher, N.} zaproponował także pewne refleksje dotyczące 
postępu i~granic nauk społecznych i~humanistycznych (granice związane 
z~językowym charakterem wiedzy, granice kwantyfikacji i~pomiaru). 

Można mieć nadzieję, że uzyskane w~prezentowanej rozprawie rezultaty 
będą inspiracją, a~zarazem przewodnikiem dla konstrukcji innych 
całościowych ujęć nauki, jej postępu oraz różnie rozumianych granic nauki. 
Takie ujęcia byłyby ważnym wkładem filozofii nauki do wyważonego 
rozwoju współczesnej cywilizacji naukowo-technicznej, co było i~jest nadal 
jednym z~najważniejszych dążeń \ios{Reschera}{Rescher, N.}.

\end{elementlit}