% !TeX root = ../z.tex
%
% = vim: filetype=tex :set fileencoding=utf-8 ======= aącćeęlłnńoósśxźzż

\begin{elementlit}
{Cesare Giraudo}
{\autor{Cesare \kapit{Giraudo}}\afiliacja{Pontificio Istituto Orientale, Roma}}
{Koncepcja istnienia \ldots}
{Koncepcja istnienia --- pomiędzy mitami o~stworzeniu świata i~obrzędami pojednania.
Gdyby Matteo Ricci dopłynął na Madagaskar\ldots}
{The Concept of Existence --- between Myths of Creation and Reconciliation Rites.
If Matteo Ricci Had Landed on Madagascar\ldots}
\index{Giraudo, C.}


\ooDef{\ooKlemensXI}{Klemens}{XI}{Klemens XI} % Papież w latach 1700-1721
\ooDef{\ooBenedyktXIV}{Benedykt}{XIV}{Benedykt XIV} % Papież w latach 1740-1758
\ooDef{\ooPiusXII}{Pius}{XII}{Pius XII} % Papież w latach 1939-1958
\ooDef{\ooMaillarddeTournon}{Maillard}{de Tournon}{Maillard de Tournon, C.--T.} % Charles-Thomas (Carlo Tomaso), (1668-1710)
\ooDef{\ooJustynMeczennik}{Justyn}{Męczennik}{Justyn Męczennik, św.} % ur. ok. 100, zm. ok. 163 lub 167
\oDef{\oKangxi}{Kangxi}{Kangxi} % cesarz Chin z dynastii Qing, panujący w latach 1661-1722
\oDef{\oDArelli}{DArelli}{D'Arelli, F.} % Francesco
\oDef{\oMignini}{Mignini}{Mignini, F.} % Filippo
\oDef{\oValignano}{Valignano}{Valignano, A.} % Alessandro
\oDef{\oNobili}{Nobili}{de Nobili SJ, R.} % Roberto (1577-1656)
\oDef{\oMisiarczyk}{Misiarczyk}{Misiarczyk, L.} % Leszek, ksiądz, tłumacz Apologii Justyna Męczennika
\oDef{\oPodipara}{Podipara}{Podipara, P.J.} % Placid J. Podipara CMI = Placidachan (1899-1985)
\oDef{\oAcquaviv}{Acquaviv}{Acquaviva SJ, C.} % Claudio (1543-1615), piąty generał Jezutów wybrany w 1581 r.
\oDef{\oRuggieri}{Ruggieri}{Ruggieri SJ, M.} % Michele (1543-1607), przybył do Chin w 1578 r. Uznany za pierwszego sinologa.
\oDef{\oBortone}{Bortone}{Bortone SJ, F.} % Fernando
\oDef{\oMarian}{Marian}{Mariano SJ, L.} % Luiz
\oDef{\oPaulo}{Paulo}{Paulo à, W. św.} % Wincenty à Paulo = Vincent de Paul (1581-1660)
\oDef{\oSalomon}{Salomon}{Salomon} % król Izraela, syn i następca króla Dawida (ok. 1000 p.n.e. - 931 p.n.e)
\oDef{\oKonfucjusz}{Konfucjusz}{Konfucjusz}
\oDef{\oMaigrot}{Maigrot}{Maigrot, C.} % Charles
\oDef{\oRicci}{Ricci}{Ricci, M.} % Matteo
\oDef{\oLiMadou}{Li Madou}{Li Madou} % = Matteo Ricci
\oDef{\oParrenin}{Parrenin}{Parrenin, D.} % Dominique (1665-1741), Jezuita, przybył do Chin w 1697 r. Zmarł w Pekinie. Wielki teolog i naukowiec.
\oDef{\oHeraklit}{Heraklit}{Heraklit}



\tytul
{Intuicja Matteo Ricciego, ,,chrześcijanina z~tradycji, w~przekładzie na język chiński''}

\bigskip

Niewiele ponad osiemdziesiąt lat po śmierci pochodzącego z~Maceraty Matteo \oRicci[ego] (†1610) miały miejsce dwa 
wydarzenia, które w~niezmiernie krótkim czasie ograniczyły w~dużym stopniu możliwości kontynuacji dzieła ewangelizacji 
według jego apostolskiego zamysłu.
Otóż, podczas gdy w~1692~r. został wydany edykt tolerancyjny, w~którym cesarz \oKangxi{} (†1722) oficjalnie otworzył 
bramy Chin dla nauki chrześcijańskiej, rok później wikariusz apostolski w~Fujian Charles \oMaigrot{} (†1730) 
potępił ,,ryty chińskie''\footnote{
	Na temat sporu odnośnie do rytów chińskich zob.
	\cite{Santini:IlCompendium}, ss.~115--122,
	\cite{Calvaresi:Quaestio},
	\cite{Costa:LaPredicazione},
	\cite{Maulo:Conosci}.
	Więcej na temat tła historycznego zob.
	\cite{Brucker:Chinois}, ss.~2364--2391.},
ogłaszając dekret uznany i~zatwierdzony przez dwóch kolejnych papieży, który na ponad dwa stulecia uniemożliwił dialog 
między wiarą chrześcijańską a~kulturą chińską\footnote{
	Potępienie rytów chińskich zapoczątkowane dekretem \oMaigrot[a] zostało następnie uprawomocnione przez 
	\ooKlemensXI{a}{} w~roku 1715 w~konstytucji apostolskiej \textit{Ex illa die}, która narzuciła misjonarzom 
	obowiązek składania przysięgi posłuszeństwa, oraz przez \ooBenedyktXIV{a}{} w~roku 1742 w~konstytucji 
	apostolskiej \textit{Ex quo singulari}.
	Ten trudny okres zakończył się dopiero 8~grudnia 1939~r., kiedy to papież \ooPiusXII{}{} zatwierdził nauczanie 
	Świętej Kongregacji Rozkrzewiania Wiary \textit{Sacra Congregatio de Propaganda Fide}
	(por. \cite{SacraCongregatio:Instructio}, ss.~24--26),
	która kult \oKonfucjusz[a] i~kult Przodków uznała za całkowicie świecki.
	Zresztą, właśnie taką linię obrony przyjęli jezuici od samego początku sporu.
	Mimo iż po spokojnej refleksji wystarczyłoby wprowadzić rozróżnienie pomiędzy pojęciami
	\textit{latria} (kult adoracji, uwielbienia)
	i~\textit{doulia} (kult czci),
	to jednak niebezpieczeństwo, jakie wtedy istniało, było tak wielkie, że zwolennicy legalności kultu Przodków ---
	chcąc za wszelką cenę ocalić ten kult --- nabrali przekonania, że należy nadać mu rangę kultu wyłącznie
	świeckiego.}.
Sprzeczność pomiędzy następstwami tych dwóch ważnych posunięć stała się szczególnie widoczna kilka lat później w~świetle 
osobistego spotkania cesarza z~wikariuszem apostolskim \oMaigrot[em], który w~1700~r. został mianowany biskupem Conon.
Spotkanie to odbyło się dokładnie 2~sierpnia 1706~r.
Filippo \oMignini{} opisuje następującą scenę z~tego spotkania:
\cytuj{
	Cesarz siedzi na tronie odziany w~odświętne szaty.
	Delegacja wypowiada formułę powitalną przewidzianą przez protokół, a~następnie zasiada na krzesłach ustawionych 
	na wprost tronu.
	Cesarz wyraża radość, że może gościć wysłanników papieskich z~Rzymu i~ma nadzieję, iż rozmowy załagodzą spory 
	zaistniałe po śmierci Matteo Ricciego\index{Ricci, M.}
	odnośnie do trzech zasadniczych spraw:
	(1)~tłumaczenie rzeczownika ,,Bóg'' poprzez termin z~języka chińskiego \textit{Tian}, który oznacza ,,Niebo'';
	(2)~świecki charakter kultu Konfucjusza\index{Konfucjusz}
	oraz zgodność moralności chrześcijańskiej z~moralnością konfucjańską;
	(3)~udzielenie zgody Chińczykom nawróconym na chrześcijaństwo na równoczesne praktykowanie obrzędów ku czci 
	Przodków\footnote{
		\cite{Mignini:LaPorta}, s.~287.}.}

Następnie, chcąc sprawdzić stan wiedzy swego gościa i~aby wykazać jego ignorancję z~ zakresu kultury chińskiej, cesarz 
zażądał, by \oMaigrot{} wyjaśnił mu znaczenie czterech wielkich liter widniejących nad cesarskim tronem.
Po nieudanych i~niezręcznych próbach odczytania ich \oMaigrot{} odpowiada: ,,Nie rozumiem''.
Egzaminator kontynuuje więc egzamin, zadając całą serię pytań zamykających egzaminowanemu jakąkolwiek drogę ucieczki.
\cytuj{
	[Cesarz:]
	,,Jeśli nie jesteś w~stanie zrozumieć znaczenia czterech liter, jak mógłbyś rozumieć nasze księgi, których my, 
	Chińczycy, nawet po pięćdziesięciu latach studiów nie możemy zgłębić do końca w~niektórych ich fragmentach?
	Jak możesz rościć sobie pretensje i~dowodzić sprzeczności między doktryną Konfucjusza\index{Konfucjusz} a~waszą 
	religią?
	Jak w~twoim dekrecie mogłeś tak zdecydowanie potępić obrzędy konfucjańskie, których w~ogóle nie rozumiesz?
	Cóż złego jest w~słowach «Czcij Niebiosa»?
	Czyż nie znaczy to «Czcij Pana Niebios»?
	[Biskup:]
	,,Nie, nie oznacza tego; oznacza wyłącznie «niebo w~sensie materialnym»''.
	Ministrowie spoglądają z~lękiem na cesarza, który spokojnym głosem mówi dalej:
	,,Kiedy zaczęło się mówić o~niezgodnościach między naszą i~waszą religią?
	Czyż trwający do dzisiaj spór nie zaistniał dopiero po śmierci Li Madou\index{Li Madou}?
	A~czy czytałeś książkę Li Madou\index{Li Madou} zatytułowaną
	\textit{Właściwe pojmowanie, kim jest Pan Niebios}?''.
	Cesarz ma w~ręku książkę Matteo Ricciego\index{Ricci, M.}
	i~pokazuje ją biskupowi Maigrot\index{Maigrot, C.}.
	Biskup natomiast zwraca się do ojca Parrenin\index{Parrenin, D.} i~pyta:
	,,Kim jest ów Li Madou\index{Li Madou}?''.
	Parrenin\index{Parrenin, D.}
	odpowiada: ,,To ojciec Matteo Ricci\index{Ricci, M.}''.
	[Biskup:] ,,Nie czytałem jej''\footnote{
		Łaciński tekst tych dialogów, zachowany w~protokołach ze spotkania i~przedstawiony tu ze śladami 
		redakcyjnymi Filippa \oMignini[ego]
		(\cite{Mignini:LaPorta}, s.~289)
		--- jest cytowany przez
		\cite{Santini:IlCompendium}, ss.~146--151.}.}

W~odpowiedzi udzielonej biskupowi, który szczerze wyznaje, że nie zna \oLiMadou{}\footnote{
	Słowo ,,Li'' w~wymowie chińskiej odpowiada pierwszej sylabie nazwiska \oRicci;
	następstwo słów ,,Ma-dou'' to transpozycja za pomocą dwóch ideogramów imienia Matteo.
	W~\textit{Compendium Actorum Pekinensium} imię to jest zawsze zapisywane w~formie ,,Li Ma theu''.
	Na pytanie, które \oMaigrot{} kieruje do ojca \oParrenin[a]:
	,,Mi reverende pater! Quis est iste Li Ma theu?'',
	\oParrenin{} odpowiada:
	,,Li Ma theu est nomen Sinicum patris Matthaei Riccii expressum in libro illo suo Sinice scripto [\ldots]''
	(\cite{Santini:IlCompendium}, ss.~148--149).},
cesarz podkreśla ową ścisłą symbiozę między kulturą i~kultem, którą w~tradycji chińskiej umieli zauważyć pierwsi 
misjonarze.
\cytuj{
	[Cesarz:]
	,,Li Madou\index{Li Madou}
	i~jego towarzysze przybyli na tę ziemię ponad sto lat temu.
	Wcześniej Chiny nie wiedziały nic o~wcieleniu ani nie znały imienia «Pan niebios», jakim wy nazywacie Boga, 
	który jako człowiek nie zechciał zamieszkać na naszej ziemi.
	Jeśli więc przed przybyciem Matteo Ricciego\index{Ricci, M.}
	stosowne było nazywanie Boga imieniem «Niebo», dlaczego miałoby być zakazane nazywanie Boga tu, u~nas w~Chinach, 
	również dziś tym samym imieniem?''
	[Biskup:]
	,,Ponieważ słowo «Niebiosa» nie oznacza «Pana Niebios», gdyż to właśnie On, «Pan Niebios», uczynił «Niebiosa»''.
	Cesarz, ostrym tonem i~głośniej:
	,,Już ci mówiłem, że słowo «Niebiosa» w~języku chińskim znaczy to samo, co «Pan Niebios»!''\footnote{
		Również tu odtwarzam tekst dialogu ze śladami redakcyjnymi Filippa \oMignini[ego]
		(\cite{Mignini:LaPorta}, s.~288).}.}

W~powyższym dialogu pomiędzy mądrym i~budzącym respekt przedstawicielem kultury chińskiej i~jego niedokształconym 
rozmówcą trudno rozstrzygnąć, co budzi większy szacunek: czy umiejętność prowadzenia dyskusji w~sposób dokładny 
i~logiczny ze strony władcy, czy też wyznanie archetypicznej prawdy, której ani cesarz nie wyniósł z~nauk Matteo 
\oRicci[ego], ani Matteo \oRicci{} nie wyniósł z~tradycji cesarstwa.

Niewątpliwie, zarówno dla Matteo \oRicci[ego], jak i~dla wielu innych oświeconych pionierów ewangelizacji wprowadzanie 
wiary chrześcijańskiej oznaczało osadzenie jej w~kulturze religijnej narodu, który otwierał się na Ewangelię.
Zaś kultura religijna każdego narodu --- tak dawniej, jak i~dziś --- jest reprezentowana przede wszystkim przez formy 
kultu, który naród ten odziedziczył po swoich Przodkach i~który wypływa z~autentycznej wiary.
Aby uniknąć wszelkiego rodzaju dwuznaczności wynikającej w~większym lub mniejszym stopniu z~neologizmu ,,inkulturacja'', 
którego oczywiście ani \oRicci, ani cesarz \oKangxi{} nie mogli znać, ale rozumieli, co naprawdę oznacza to słowo --- 
moglibyśmy powiedzieć, że ,,in-kulturacja'' (czyli ,,wprowadzenie w~kulturę'') oznacza ,,in-kultuację'' (czyli 
,,wprowadzenie w~kult'')\footnote{
	Sformułowanie to zapożyczyłem z~mojego opracowania
	\cite{Giraudo:Priere}, s.~198.},
co wiąże się z~wnikaniem w~głębię kultury, która z~kolei znajduje swój szczególny wyraz w~poszanowaniu kultu Przodków.
Gdyby cesarz \oKangxi{} znał łacinę, na pewno przypomniałby biskupowi \oMaigrot[owi] związek semantyczny między 
słowami ,,kult'' i~,,kultura''.
Na pewno powiedziałby mu, że skoro uprawę pola (\textit{colere agrum}) można nazwać też ,,kulturą rolną'' i~że skoro 
owocem uprawiania nauki, czyli ćwiczenia umysłu (\textit{colere mentem}) na płaszczyźnie świeckiej jest ,,kultura'', to 
również rozmyślanie o~rzeczach świętych, czyli ćwiczenie umysłu na płaszczyźnie religijnej (\textit{colere Deum}), 
prowadzi do kultu religijnego.
Problem polegał na tym, że nie znając, lub co gorsza negując współzależność między słowami ,,kultura'' i~,,kult'', 
zwolennicy tezy \oMaigrot[a] --- zarówno w~Chinach, jak też gdzie indziej --- chcieli traktować kulturę lokalną jako 
\textit{tabula rasa} w~celu wprowadzenia religii chrześcijańskiej rzekomo w~formie czystej i~nieskalanej, lecz tak 
naprawdę podporządkowanej formom kultury tych krajów, z~których sami pochodzili.
Oddajmy głos \oMignini[nowi]:
\cytuj{
	Spór ten zaostrzył się wraz z~przybyciem do Chin przedstawicieli innych zgromadzeń zakonnych: dominikanów, 
	franciszkanów, augustianów, o~wiele gorzej przygotowanych w~zakresie wiedzy na temat kultury i~cywilizacji 
	chińskiej, mających słabą znajomość języka chińskiego, a~przede wszystkim będących zwolennikami sposobu 
	ewangelizacji sprzecznej z~metodami Matteo Ricciego\index{Ricci, M.}
	i~Alessandro Valignana\index{Valignano, A.}.
	Nieoświeceni i~niezainteresowani specyfiką Chin usiłowali również tu wprowadzić metodę \textit{tabula rasa}, 
	którą stosowali wszędzie: w~myśl tej metody należało przede wszystkim usunąć znamienne i~charakterystyczne cechy 
	oraz ślady kultury narodu, który miał być ewangelizowany, by na ich miejsce wprowadzić religię i~kulturę 
	chrześcijańską.
	Sprzeczność tych dwóch koncepcji i~metod w~łonie Kościoła katolickiego można było zaobserwować już wcześniej 
	między występującymi w~obronie własnej jezuitami a~innymi zakonami, które oskarżały jezuitów.
	Pomiędzy nimi stała Kuria Rzymska wypowiadająca się poprzez komisje złożone z~kardynałów niemających wiedzy ani 
	doświadczenia koniecznych, by móc wydawać osądy\footnote{
		\cite{Mignini:LaPorta}, s.~286.}.}

Nie był to jedyny tego typu epizod.
Spór dotyczący rytów chińskich znalazł swe przedłużenie w~sporze na temat obrzędów malabaryjskich\footnote{
	Na temat historii obrzędów malabaryjskich i~ich niezmordowanego obrońcy Roberta de \oNobili[ego] (†1656) por. 
	\cite{Amann:Malabares}, ss.~1704--1745.
	Dwa odrębne spory na temat obrzędów chińskich i~malabaryjskich łączą się w~pewien sposób w~osobie legata 
	papieskiego, turyńczyka Charlesa-Thomasa \ooMaillarddeTournon{a}{} (†1710), wysłanego przez \ooKlemensXI{a}{}, 
	aby jako patriarcha Antiochii rozstrzygnął kwestię chińską.
	Tenże w~czasie swego postoju w~Goa wydaje dekret przeciw rytom chińskim (23~czerwca 1702~r.), a~potem kontynuuje 
	swą podróż do samego Pekinu.
	I~to właśnie on w~oczekiwaniu na słynne spotkanie, które miało nastąpić 2~sierpnia 1706~r., przedstawił 
	cesarzowi \oKangxi[] biskupa \oMaigrot[a], ,,jako wybitnego znawcę języka i~kultury chińskiej, który będzie 
	w~stanie wyjaśnić wszystkie nieporozumienia''
	(\cite{Santini:IlCompendium}, s.~118).},
zaś w~historii misji problem ten wielokrotnie powracał, powodując, że całe pokolenia wiernych przyjmujących 
chrześcijaństwo żyły w~ogromnej dychotomii, bowiem ich ,,osobowość chrześcijańska'', mimo że przekonana o~prawdziwości 
tego, w~co wierzy, musiała współżyć z~tłumioną, lecz wciąż w~nich dominująca ,,osobowością pogańską''.
Można było uniknąć takiego rozdarcia sumień, gdyby na początku obrano drogę pozytywnej integracji, dobrze znaną 
i~praktykowaną przez Ojców Kościoła, którzy umieli dostrzec już w~,,przedchrześcijańskim życiu'' nawracanych działającą 
obecność ,,Ziarna Słowa''\footnote{
	\ooJustynMeczennik{}{} pisze:
	,,Ci więc, którzy wiedli życie zgodne z Logosem, są chrześcijanami, nawet gdyby byli nazywani ateistami, jak na 
	przykład Sokrates, Heraklit\index{Heraklit} i~im podobni''(\textit{1~Apologia}, 46,~3);
	przekład ks. Leszka \oMisiarczyk[a]
	(\cite{Justyn:Apologia}, s.~73).
	Przegląd tekstów patrystycznych na temat ,,Ziarna Słowa'' zob.
	\cite{Giraudo:Parola}, ss.~154--159.}.
Zresztą tę właśnie drogę intuicyjnie wybrał i~wytrwale nią podążał \oLiMadou, ,,chrześcijanin z~tradycji, w~przekładzie 
na język chiński''\footnote{
	Wyrażenie to jest echem tytułu słynnej pracy malabaryjskiego uczonego Placida J.~\oPodipara{},
	,,Hindu in Culture, Christian in Religion, Oriental in Worship''
	(\cite{Podipara:Hindu}).
	Jeśli \oPodipara{} wyróżnił trzy punkty odniesienia nierozłącznie ze sobą związane (kultura hinduistyczna, 
	religia chrześcijańka oraz liturgia chaldejsko-malabaryjska), można powiedzieć, że dla Matteo \oRicci[ego] te 
	trzy punkty odniesienia ograniczyły się do dwóch:	z~jednej strony tradycja chrześcijańska, z~drugiej 
	strony kultura chińska i~chiński sposób sprawowania kultu, którym należy nadać pewne formy wyrazu.},
głęboko przekonany, iż chrześcijaństwo musi znajdować swój wyraz w~najbardziej autentycznych formach kultury i~religii 
ewangelizowanych narodów.

\tytul{Gdyby Matteo Ricci dopłynął na Czerwoną Wyspę\ldots{}, jaką przyjąłby metodę ewangelizacji?}

Zjawisko podobne do wspomnianych przeciwstawnych strategii misyjnych przeplatających się w~XVII- i~XVIII-wiecznych 
Chinach, można było zaobserwować --- aczkolwiek na mniejszą skalę --- również na owym małym kontynencie, którym jest 
Czerwona Wyspa, czyli Madagaskar\footnote{
	Nazwa ,,Czerwona Wyspa'', nadana wyspie Madagaskar, związana jest z~ostrym czerwonym kolorem jej ziemi.}.
Będąc przez wiele lat osobiście i~w~pełni zaangażowanym w~doświadczenie pierwotnej ewangelizacji i~dokonując moich 
własnych wyborów, pełen podziwu dla osoby Matteo \oRicci[ego], wielokrotnie zadawałem sobie pytanie: ,,Gdyby Matteo 
\oRicci[] zamiast do Chin dotarł na Madagaskar, to jaką przyjąłby strategię ewangelizacji?''.
Taka hipoteza nie jest bynajmniej ani tak naiwna, ani tak bardzo nieprawdopodobna, jak mogłoby się wydawać\footnote{
	Z~opowieści o~przygodach, jakie wydarzyły się podczas tej podróży, wynika, że ten sam galeon São Luis, na który 
	zaokrętował się \oRicci{}, został zepchnięty przez gwałtowną burzę na morzu w~stronę wybrzeży Brazylii.
	Gdyby podróż zakończyła się właśnie tam, mielibyśmy kolejną epopeję misyjną, która z~pewnością byłaby naznaczona
	tą samą metodologią.}.
Wyspa Madagaskar bowiem, 10~sierpnia 1500~r. nazwana przez załogę pewnego statku, który zboczył z~kursu, ,,Wyspą 
Świętego Wawrzyńca'', poczynając od tego dnia była dobrze znana żeglarzom, którzy w~drodze na wschód często zarzucali 
kotwicę w~zatokach wokół Madagaskaru, aby uzupełnić zapasy żywności i~wody pitnej.
W~sprawozdaniu wysłanym do generała Zakonu Jezuitów Claudia \oAcquaviv[y] (†1615) przez ojca Michela \oRuggieri[ego] --- 
który podróżował wraz z~Matteo \oRicci[m] --- zostało odnotowane, że 11~lipca 1578~r., w~wyniku wielkiej burzy na morzu, 
statek São Luis znalazł się w~pobliżu Wyspy św.~Wawrzyńca, jednak z daleka, samej wyspy nie można było 
dostrzec\footnote{
	Informację tę, którą można znaleźć w~\textit{Archivum Romanum Societatis Iesu} (\textit{Iaponica-Sinica 101}), 
	F.~\oBortone{} przekazuje w~następujący sposób: ,,Kiedy burza ucichła, 11~lipca [1578~r.] statek São Luis 
	znalazł się na wysokości Wyspy św.~Wawrzyńca, dzisiejszy Madagaskar, jednak samej wyspy z daleka nie można bylo 
	dostrzec'' (\cite{Bortone:MatteoRicci}, s.~68).}.
Być może właśnie jednej z~takich pełnych przygód podróży zawdzięczał swój pierwszy pobyt w~południowej części wyspy 
portugalski jezuita Luiz \oMarian[o].
Po okresie tego typu sporadycznej, lecz rzetelnie udokumentowanej\footnote{
	Odnośnie do bibliografii dotyczącej informacji przekazanej przez ojca Luiza \oMarian[a] zob.
	\cite{Lupo:Projet}, ss.~80--85.}
obecności chrześcijan na Madagaskarze, w~najbardziej wysuniętej na południe części wyspy nastąpił bez mała 30-letni 
okres ciągłej obecności misjonarzy wysłanych tam przez św.~Wincentego à~\oPaulo{} (†1660).
Były to lata 1648--1674.

Przeglądając strony pierwszego katechizmu napisanego w~języku malgaskim przez ,,księży misjonarzy'' i~wydanego w~Paryżu 
w~1657~r.\footnote{
	Nota historyczna na temat pierwotnej ewangelizacji prowadzonej przez misjonarzy wysłanych przez Wincentego 
	à~\oPaulo{} i~na temat pierwszego katechizmu w~języku malgaskim, który ci misjonarze nam pozostawili, zob.
	\cite{Giraudo:LaCroce}, s.~116\textsuperscript{2}.},
wyczuwa się głęboki i~owocny dialog, który musieli oni nawiązać z~miejscowymi nie tyle wiernymi, których wtedy jeszcze 
nie było, ile z~,,niewiernymi'' --- lub raczej z~,,przedchrześcijanami''.
Z~zaskoczeniem można też stwierdzić, że wiele pojęć, którymi posługujemy się w~religii chrześcijańskiej, np. ,,Bóg'', 
,,Trójca'', ,,krzyż'', ,,biskup'', ,,kapłan'', ,,sakramenty'', ,,chrzest'', ,,małżeństwo'', ,,raj'', ,,piekło'', 
,,demon'' i~inne, zbudowali oni opierając się na miejscowym języku religijnym.
Później, w~czasie powtórnej i~nieprzerwanie trwającej ewangelizacji w~XIX~w., misjonarze jezuiccy zrezygnowali z~tego 
odniesienia do miejscowego języka religijnego, jego sposobu myślenia i~kategorii na rzecz często nieudolnej 
lingwistycznie malgalizacji terminologii zapożyczonej z~języka francuskiego.
Ograniczę się tu do dwóch przykładów.

Pierwszy dotyczy pojęcia małżeństwa.
W~katechizmie z~1657~r. określa się je przez słowo pochodzenia malgaskiego \textit{fanambalìan} (= we współczesnym 
języku malgaskim \textit{fanambadìana}), które oznacza stan kogoś, kto ma odpowiednio żonę albo męża.
Natomiast w~czasie wtórnej ewangelizacji w~XIX~w. sakrament małżeństwa określono terminem \textit{mariàzy}, pochodzącym 
z~francuskiego \textit{mariage} i~oczywiście pozbawionym swego głębokiego wydźwięku w~uszach mieszkańców Madagaskaru.
W~ten sposób misjonarze narzucili im słowo obcojęzyczne o~charakterze całkowicie egzotycznym.
Aby mieć pojęcie, co to oznacza, wyobraźmy sobie, że przybyli do nas misjonarze z~Czerwonej Wyspy, mówiąc, że:
,,Siódmy sakrament w~języku polskim nazywa się \textit{fanambadìana}''.
Na co my odpowiadamy natychmiast, mówiąc: ,,Ależ nie: po polsku nazywa się \textit{małżeństwo}''.
,,Bynajmniej --- odpowiadają autorytatywnie zwiastuni nowej wiary --- po polsku mówi się \textit{fanambadìana}, 
i~koniec!''.

Drugi przykład dotyczy pojęcia ołtarza.
Mijsonarze z~XVII~w. posługiwali się terminem \textit{fissàhots} (= we współczenym malgaskim \textit{[vàto] fisàofana} 
lub \textit{fisàorana} [kamień ofiarny lub kamień, na którym składa się dziękczynienie])\footnote{
	Pozostając w~idealnej zgodności z~tradycją chrześcijańską, termin malgaski możemy przetłumaczyć dosłownie jako
	,,kamień eucharystyczny''.},
natomiast misjonarze w~XIX~w. ukuli neologizm malgaski \textit{otèly} [ołtarz], pochodzący od francuskiego 
\textit{autel}.
Termin ten, oprócz tego, że wymawia się dokładnie tak samo jak inny neologizm \textit{hotèly} [restauracja] (zbudowany 
w~oparciu o~francuskie słowo \textit{hôtel}), jest całkowicie pozbawiony wydźwięku sakralnego.
Tworzenie takich barbarzyńskich transpozycji terminologicznych wynikało z~ówczesnej teologii misji, która stawiała sobie 
za cel budowanie w~krajach ewangelizowanych chrześcijaństwa \textit{ex novo}, odrzucając to wszystko, co misjonarze 
uznali za pogańskie przesądy.
Dlatego każdy człowiek dorosły, który chciał stać się chrześcijaninem, musiał całkowicie wyzuć się ze swego poprzedniego 
\textit{homo religiosus} i~jak małe dziecko rozpocząć pamięciową naukę poszczególnych dziwnych słów, które należało 
połączyć z~podstawami nowej wiary.
Wobec takich wymagań narzuconych przez obowiązującą metodologię dorośli katechumeni, a~zwłaszcza ci w~podeszłym wieku, 
czuli się upokorzeni i~zniechęceni, ponieważ jeśli chodzi o~pamięciowe przyswajanie wiedzy, okazywali się o~wiele słabsi 
od katechumenów-dzieci, nie mając już tak chłonnego umysłu jak one.

Co więc zrobiłem jako misjonarz?
Postanowiłem patrzeć, obserwować, porównywać zachowania i~wyznania wielu osób.
Zauważyłem --- lub raczej wyczułem --- że na płaszczyźnie rozumienia wiary swoich przodków moi katechumeni wiedzieli 
nieporównanie więcej, niż mógł im przekazać katechizm wyuczony na pamięć.
Wręcz nie mieli żadnych katechizmów, których uczyliby się na pamięć.
I~w~ogóle, jeśli chodzi o~religię ich przodków, nie mieli żadnych tekstów pisanych, które jak podręczniki porządkowałyby 
treści ich wiary.
Wszystko to było odciśnięte w~ich umysłach i~sercach.
Odkrywając stopniowo dzień po dniu, że nosili oni w~sobie w~całej pełni owo przeżywanie doświadczenia wiary, tradycji 
religijnej i~kultu, powtarzałem sobie, aby umocnić to nieśmiałe przekonanie, które zrodziło się we mnie na samym 
początku, że wobec dziedzictwa wiary ich przodków moi katechumeni i~moi neofici wcale nie byli dużymi dziećmi, od 
których wymaga się tylko wyuczonej na pamięć nowej lekcji.

Zacząłem więc słuchać, przede wszystkim ludzi starszych, czyli tych, którzy dużo wiedzą.
Zadawałem pytania tym wszystkim, którzy mimo iż szczerze i~z~entuzjazmem otwierali się na religię chrześcijańską, wciąż 
oddychali swą dawną religią i~żyli nią tak samo szczerze i~z~entuzjazmem, w~zgodzie ze ,,starym testamentem''\footnote{
	Na temat pojęcia ,,starego testamentu'' w~odniesieniu do wiary Przodków zob.
	\cite{Giraudo:Parola}, ss.~125--128.}
wiary swych ojców.
Cicho, na palcach wchodziłem do sanktuarium ich dawnej wiary.
Czasem pomagałem sobie prywatną rozmową, którą prowadziłem w~ich domu czy w~moim domu lub częściej na leśnych ścieżkach 
prowadzących mnie w~odwiedziny do wielu miejsc, gdzie mieszkały owce z~mojego stada.
Niekiedy też taka rozmowa stawała się bardziej uporządkowana, ponieważ odbywała się w~czasie rekolekcji mających na celu 
pogłębianie wiary, organizowanych przez diecezję i~przeznaczonych dla ludzi dorosłych, w~szczególności 
starszych\footnote{
	W~języku malgaskim rekolekcje formacyjne noszą nazwę \textit{fandalìnam-pinòana} [pogłębianie wiary].
	Pierwszy rzeczownik oznacza w~sposób wyrazisty gest człowieka przygotowującego się do tego, by ,,kopać'',
	oczywiście w~kopalni, jaką jest wiara.}.
Po wypowiedzi na temat Pisma Świętego i~Świętej Liturgii zaczynałem nieśmiało formułować pewne pytania, które leżały mi 
na sercu:
,,W~jaki sposób sprawujecie obrzędy, które odziedziczyliście po waszych Przodkach?
Kiedy je sprawujecie?
Dlaczego je sprawujecie?
Kto je sprawuje?
Jak je sprawuje?
Kto przemawia?
W~jaki sposób przemawia?
Jakimi imionami wzywacie Stwórcę?
Na jakich mitach teologicznych oparte są wasze obrzędy?''.

I~tak, zaczynając od ostatniego pytania, opowiedzieli mi swoje mity religijne, czyli to, co Stwórca objawił ich 
Przodkom.
Są to historie święte, opowiadające o~wydarzeniach, które miały miejsce u~początków czasu, ,,w~owych dawnych dniach, 
których ludzie nie znają''\footnote{
	To wyrażenie będące w~pełni paralelą słów \textit{B\textsuperscript{e}r\=ešit} [na początku] 
	z~\textit{Rdz}~1,~1, pojawia się w~tekście mitu, który niebawem przytoczę.}.
Są to opowieści pochodzące nie sprzed wieków, lecz sprzed tysięcy lat.
Są to opowieści, których treść wiernie przekazywana z~ojca na syna jest określana jako ,,dziedzictwo ucha''\footnote{
	Pojęcie tradycji przekazu ustnego wyrażają słowa \textit{lòvan-tsòfina}, co w~dosłownym tlumaczeniu brzmi 
	,,dziedzictwo uszu''.
	Na temat sposobów przekazu ustnego zob.
	\cite{Giraudo:LaCroce}, s.~129\textsuperscript{12}.},
ponieważ dotrwała do naszych czasów wyłącznie w~postaci przekazu ustnego.

Również mówiąc o~Piśmie Świętym w~kontekście objawienia staro- i~nowotestamentowego, nie powinniśmy zapominać, że jego 
treść zanim została spisana na pergaminie czy innym nośniku słowa pisanego, pozostawała zapisana wyłącznie w~pamięci 
wierzących.
I~podczas gdy w~przypadku Nowego Testamentu spisanie całej jego treści nastąpiło w~ciągu zaledwie kilku dziesięcioleci 
od tamtych wydarzeń, to jeśli chodzi o~najstarsze części Starego Testamentu, czas istnienia wyłącznie owego ustnego 
,,zapisu'' miesza się z~historią i~prehistorią Izraela\footnote{
	Pojawienie się pierwszych tekstów pisanych, dostarczających materiału dla tekstów biblijnych, datuje się od 
	czasów pierwszej monarchii, czyli ok. roku 1000 przed Chrystusem.
	Księgi Królewskie i~Księga Kronik nawiązują do ,,Księgi roczników'', mówiąc kolejno o~\oSalomon[ie], o~królach 
	Izraela i~o~królach Judei (zob. \textit{1 Krl} 11, 41; 14, 19.29 etc.).
	Wspomniane roczniki, które niestety nie dotrwały do naszych czasów, stanowiły dokumenty typowe dla procedur 
	przestrzeganych we wszystkich kancelariach królewskich starożytnego Bliskiego Wschodu.}.
Poza tym, nawet gdy słowa znalazły się już na pergaminie lub innym materiale piśmiennym, sam sposób redagowania tekstu 
często zachowuje cechy typowe wyłącznie dla przekazu ustnego.
W~każdym razie trzeba pamiętać, że obok \textit{zapisu pisemnego}, który najczęściej możemy datować z~większym czy 
mniejszym przybliżeniem, istnieje też \textit{zapis ustny}, który z~natury rzeczy okazuje się znacznie trudniejszy do 
datowania.
Głównym przedmiotem zapisu ustnego są mity, odnośnie do których trzeba od razu dodać pewne uściślenie.
Przez termin ,,mit'' rozumiemy tu oczywiście mit religijny, czyli mit teologiczny, co oznacza taki sposób mówienia 
o~sprawach najwyższej wagi, jaki stosuje narrator, mając przedstawić pewną treść wiary, której nie można wyrazić poprzez 
dialektyczne rozumowanie wyrażone w~powszechnie używanym języku.
Mit bowiem posługuje się językiem wzniosłym, podobnym do języka przypowieści.

W~języku malgaskim słowo ,,mit'' wyrażają terminy \textit{tafasìry}, \textit{angàno}, \textit{arìra}, które w~języku 
używanym na co dzień oznaczają bez żadnych różnic ,,opowiadanie'' czy ,,bajkę'', podczas gdy na płaszczyźnie religijnej 
oznaczają to, co my rozumiemy poprzez pojęcie ,,mitu teologicznego''.
W~specyficznym sensie mówi się też niekiedy o~\textit{angànon-dRàzana} [opowieści Przodków].
Dodajmy, że niektórzy moi rozmówcy w~obawie, że ten rodzaj świętych opowieści mógłby zostać pomylony ze zwykłą, zmyśloną 
bajką, wyraźnie precyzowali, że właściwym terminem nie jest tu \textit{angàno} [opowiadanie], lecz \textit{tantàra} 
(historia).
W~rzeczy samej, mit teologiczny opowiada nam historię, która zdarzyła się naprawdę, u~początku czasów, zanim jeszcze 
zaistniała historia, o~której piszą kroniki.
Opowieści te kończy niekiedy następujące, prowokacyjne stwierdzenie: ,,Opowiadania to opowiadania, a~mity to mity.
Jeśli jest w~nich coś, co nie jest prawdą, to nie ja, narrator, popełniłem błąd, lecz to Przodkowie dopuścili się 
kłamstwa!''.
Taki dystans zabarwiony subtelną ironią to czysty pozór.
Jednak dzięki niemu narrator potwierdza absolutną prawdziwość tego, co opowiedział, bo przecież jak można by 
przypuszczać, że Przodkowie mogliby kłamać.

\tytul{Przedchrześcijański mit teologiczny jako ,,tabula scripta'' objawienia, którego dostąpili Przodkowie}

Przedstawię teraz pewien mit, który 21~sierpnia 1975~r. opowiedział mi król regionu \textit{Antaifàsy} [= Ci, którzy 
pochodzą z~piasków].
Zebraliśmy się w~\textit{Farafangàna}, stolicy naszej diecezji, z~okazji tygodnia ,,pogłębiania wiary''.
Po wyjaśnieniu moim słuchaczom tekstu z~Księgi Rodzaju 2--3 zapytałem, czy w~tradycji ich Przodków istnieje gdzieś 
podobna opowieść.
Uczestnicy spotkania --- około pięćdziesięciu mężczyzn starszych i~w~średnim wieku --- podzielili się na grupy 
dyskusyjne.
Kiedy nadszedł moment, by skonfrontować wnioski każdej z~grup, jeden z~mężczyzn powiedział mi: ,,W naszej grupie król 
opowiedział rzecz nadzwyczajną, sam zobaczysz!''.

Przed zabraniem głosu król poprosił, by --- zgodnie z~panującym zwyczajem --- mógł zaczerpnąć napoju sporządzonego na 
bazie rumu.
Następnie zaczął przemawiać bardzo głośno, tonem, który przypominał mowę herolda.
Dziś jeszcze, mimo upływu lat, wciąż dobrze pamiętam wielkie wrażenie, jakie zrobił na słuchaczach ten kerygmat.
Wyrokiem Opatrzności wśród obecnych na sali znajdowała się pewna zakonnica, która miała ze sobą dyktafon.
Również ona była pod wrażeniem słów wypowiedzianych przez króla i~zapytała: ,,Czy nie moglibyśmy tego nagrać?''.
Ponieważ król i~ja darzyliśmy siebie nawzajem pełnym zaufaniem, poprosiłem go o~zgodę na nagranie na taśmie jego 
wypowiedzi.
Uzasadniłem moją prośbę, mówiąc, że my, cudzoziemcy, mamy krótkie uszy\footnote{
	Istnieje wiele przysłów, które, mówiąc o~negatywach, uwydatniają bogactwo zasobów pamięci.
	Oto dwa z~nich:
	,,Nie bądź jak ucho Europejczyka: słucha on, lecz mało pamięta''
	(\textit{Aza manào sòfim-bazàha, miàino ihàny fa kély fahatsiàro});
	,,Europejczycy mają krótkie uszy, więc trudno im umieścić w~sercu to, co słyszeli uszami''
	(\textit{Fòhy sòfy ny vazàha, ka sàrotra atào àzo am-pò}).},
to znaczy krótką pamięć.
Obiecałem też, że nagrania użyję wyłącznie do celów ,,pogłębiania wiary'', gdziekolwiek miałbym pełnić moją rolę 
mistagoga.
Król zgodził się i~powtórzył słuchaczom swoją opowieść.
Błogosławię ten dyktafon, dzięki któremu mogłem wyłapać subtelności owego mitu i~wniknąć w~głąb tajemnic przekazu 
ustnego\footnote{
	W~dalszej części spotkania, dzięki temu, że moi współpracownicy i~ja mamy do siebie pełne zaufanie, mogłem 
	regularnie korzystać z~dyktafonu.
	Nagranie brzmienia głosu pozwala uchwycić rozmaite niuanse, takie jak wyrażenia lokalne, wyrażenia z~języka 
	potocznego, modulacje głosu, wyprzedzenia i~powtórzenia, które automatycznie zostałyby usunięte, gdyby narrator 
	musiał zredagować swą wypowiedź w~formie pisemnej bądź podyktować przesłanie, które w~sobie nosi.}.
Teraz więc poznajmy wreszcie słowa króla, które przytaczam tutaj dokładnie tak, jak wówczas je usłyszałem\footnote{
	Rozszerzony komentarz zob.
	\cite{Giraudo:Eucaristia}, ss.~365--370.
	Tłumaczenie mitu na język francuski i~związany z~nim komentarz zob.
	\cite{Giraudo:Inculturer}, ss.~345--353.}.
Wsłuchując się w~jego opowieść, cofniemy się do początku dziejów człowieka.

\Cytuj{
	[1]
	Proszę Cię, Stwórco, pozwól mi wstać i~opowiedzieć ten mit, który mówi o~nierozłączności człowieka 
	i~wołu\footnote{
		Ponieważ w~języku malgaskim rodzaj istot żywych określa się tylko wtedy, gdy jest to konieczne, dodając 
		wtedy słowo ,,samiec'' lub ,,samica'', termin malgaski \textit{aomby} --- dokładnie tak jak łacińskie 
		\textit{bos} --- może być rozumiany jako byk, krowa lub wykastrowany wół.
		Wynikają stąd trudności w~przekładzie na inne języki.}.
	Albowiem wół za życia nie odłącza się od człowieka; nieżywy wół też nie oddala się od człowieka.
	Kiedy syn człowieka jest chory, należy stworzyć wspólnotę z~wołem; a~wtedy syn wołu wybawia syna człowieka z~tej 
	próby.
	Lecz oto zaczyna się opowieść!
	\par
	[2]
	W~owych odległych dniach, których my, ludzie, nie znamy, jak się głosi lub raczej jak głosi mit, Stwórca 
	ukształtował wszystkie zwierzęta, które żyją na ziemi.
	Jako pierwszy został ukształtowany człowiek.
	A~zaraz po nim wół.
	Było też dużo innych zwierząt wszelkiego gatunku, które [Stwórca] wtedy ukształtował;
	jednak w~mojej opowieści ograniczę się do stwierdzenia, że potem powstały inne zwierzęta.
	A~oto dalszy ciąg mitu.
	Podkreślam, że Stwórca uczynił te wszystkie zwierzęta, aby służyły synowi człowieka.
	Było to, zanim zostało złamane przykazanie Stwórcy i~niektóre [zwierzęta] umiały jeszcze wtedy mówić.
	\par
	[3]
	Mit opowiada, jak głosi podanie, że jedyny syn człowieka zachorował.
	Natychmiast zaniesiono go do uzdrowiciela.
	Po wielu próbach, po wielu miesiącach i~po wielu latach to jedyne dziecko zrodzone z~człowieka wciąż było chore.
	Również wół spłodził swojego jedynego syna, czyli to zwierzę, które miało służyć człowiekowi.
	Istniało też jednak inne zwierzę, które spłodziło sześciu synów.
	\par
	[4]
	Tak więc gdy człowiek wciąż nie mógł wyleczyć swego dziecka, w~uszach człowieka zabrzmiało wezwanie, które 
	mówiło:
	,,Poproś jednego z~synów tych zwierząt, które ci towarzyszą i~służą ci zupełnie tak, jak dzieje się to wśród 
	krewnych, poproś go, by dał się zabić, bo tylko wtedy twój syn wróci do zdrowia''.
	\par
	[5]
	Człowiek zaczął rozmyślać.
	Pomyślał o~synu wołu, który był jedynakiem, tak zresztą jak jego syn.
	Pomyślał o~synach dzika, których było sześciu.
	Człowiek postanowił zwrócić się ze swą prośbą do dzika, ponieważ jeśli umrze jeden z~jego synów, pozostanie ich 
	jeszcze pięciu.
	\par
	[6]
	Dlatego tak przemówił człowiek:
	,,Mam do ciebie prośbę, którą dyktuje mi \{potrzeba\} mojego ciała:
	powszechnie wiadomo, że mój syn od dawna choruje i~nic mu nie pomaga.
	Lecz dobiegło mych uszu przynaglające wołanie tej istoty, której nie widzimy oczyma:
	«Poproś syna tego, który jest jednym z~twoich bliskich, by zajął miejsce twojego syna».
	Dlatego proszę ciebie, dziku, ponieważ ty masz sześciu synów;
	nawet jeśli jeden z~nich umrze, zostanie ich jeszcze pięciu''.
	Ale dzik nie dał swego syna, mówiąc:
	,,Twój syn jest bliski śmierci, czyż chcesz, aby mój został zabity?''.
	\par
	[7]
	Wół natomiast przystał na prośbę człowieka:
	,,Mimo że jest to moje jedyne dziecko, tak jak twoje, ofiaruję je, aby zostało zabite dla uzdrowienia twojego 
	syna, ponieważ to właśnie ciebie Stwórca ustanowił panem tu, na ziemi''.
	Słysząc tę przychylną odpowiedź, człowiek zakończył rozmowę.
	\par
	[8]
	Kiedy w~nocy człowiek spał, do jego uszu dobiegło jeszcze jedno wezwanie:
	,,Jutro uczynisz tak: Zwiążesz sznurem nogi syna wołu.
	Położysz go na kamieniu ofiarnym.
	Kiedy już wół będzie leżał, odwrócisz go na wschód.
	A~wtedy wypowiesz swą prośbę, wzywając Stwórcę słowami:
	«Stwórco, wzywam Cię, ponieważ jest tu mój chory syn.
	Jest też i~wół.
	Jesteśmy tu, aby Cię błagać».
	Uczyń to, rzekł [Stwórca], a~ja wybawię tego, który choruje''.
	\par
	[9]
	Kiedy zostały ukończone przygotowania, człowiek wezwał Stwórcę.
	I~Stwórca przybył i~stanął przed błagającym go.
	,,Oto Ja sam przybyłem --- powiedział --- Odtąd twój syn będzie się miał coraz lepiej''.
	Powiedział też:
	,,Syn wołu, który dla ciebie zapomniał o~samym sobie, odtąd będzie powracał do zdrowia wraz z~twoim synem''.
	\par
	[10]
	,,Ty zaś dziku nie uszanowałeś przymierza krwi, które wiąże cię z~twymi krewnymi, dlatego syn człowieka zabije 
	twoje potomstwo, kiedy je spotka''.
	,,Proszę --- odparł dzik --- bym mógł zabrać moje dzieci i~uciec z~nimi do lasu;
	będę je karmić i~żywić również tym, co uprawia człowiek''.
	,,Dobrze --- powiedział Stwórca --- zabierz je i~uciekaj z~nimi do lasu, ale jeśli człowiek trafi na twój ślad, 
	zabije cię''.
	\par
	[11]
	O~wole zaś Stwórca rzekł:
	,,Tak w~życiu, jak i~w~śmierci, człowiecze, wół nigdy nie oddali się od ciebie.
	Za twego życia właśnie wołu będziesz hodował.
	Kiedy wół będzie żywy, będziesz miał o~niego staranie we dnie i~w~nocy.
	Nawet gdy zostanie porwany przez powódź, będziesz musiał płynąć wraz z~nim, ponieważ on cię ocalił.
	Kiedy nadejdą deszczowe dni, syn człowieka musi być gotów zająć się wołem.
	I~razem z~wołem wychowasz twe dzieci''.
	To właśnie jest powód, dla którego człowiek i~wół pozostają nierozłączni.
	Przeto podobnie jak nasi przodkowie niektórzy, a~nawet wielu spośród nas, \textit{Malgaszów}, zwłaszcza królowie 
	i~składający ofiary, których obowiązkiem jest szanować pewne tabu i~nie stykać się ze złem, jakiego dopuścił się 
	dzik, nie jadamy mięsa dzika.
	Również ja sam, który teraz do was mówię, nie jadam mięsa dzika, ponieważ złą rzeczą jest pozostawić krewnego, 
	by umarł.
	\par
	[12]
	To właśnie stanowi przyczynę, dla której człowiek i~wół są nierozłączni.
	Za życia, żyjemy wspólnie, gdy umieramy, umieramy razem;
	zaś kiedy chorujemy, powinniśmy prosić o~pomoc wołu, aby uzdrowił nas z~naszej choroby.
	A~Stwórca wysłucha naszej prośby.
}

Komentarz, który teraz chcę zaproponować, ma na celu pomóc w~zrozumieniu teologicznego znaczenia tej pradawnej 
opowieści.
Narrator rozpoczyna ją, prosząc Stwórcę o~pozwolenie na objawienie (słuchaczom) mitu [1].
W~rzeczy samej, religijne mity mówiące o~tak ważnych sprawach, a~w~dodatku całkowicie zależne od tradycji przekazu 
ustnego, nie mogą być opowiadane ot tak, lecz by móc je głosić, trzeba wcześniej otrzymać na to pozwolenie.

Narracja zaczyna się opowieścią o~tym, jak Stwórca stwarza ,,w~owych odległych dniach, których ludzie nie znają'' [2], 
zaś w~centrum owego dzieła stworzenia umieszcza człowieka.
Jednak jedyny syn człowieka jest chory [3].
Aby zaznaczyć, że nie chodzi tu o~żadną pospolitą chorobę, narrator wielokrotnie podkreśla jej nieuleczalność.
Jest to choroba w~sensie teologicznym.
Człowiek, z~powodu przekroczenia jakiegoś nieznanego nam przykazania Stwórcy, zapada na chorobę braku relacji ze 
Stwórcą, skutkiem czego jest poszukiwanie tej utraconej, posiadanej wcześniej kondycji.

Nasza opowieść mitologiczna zbudowana jest w~oparciu o~kompozycję i~dekompozycję\footnote{
	Na temat techniki opartej na kompozycji i dekompozycji, dostrzegalnej również w~\textit{Rdz} 2--3, zob.
	\cite{Giraudo:Eucaristia}, ss.~41\textsuperscript{13}, 63\textsuperscript{57}, 66\textsuperscript{62,64}.}.
Jeśli więc na płaszczyźnie narracyjnej ,,komponuje'', traktując wspomnianą chorobę na równi z~innymi chorobami, to na 
płaszczyźnie teologicznej natychmiast ,,dekomponuje'', mówiąc o~jej nieuleczalności.
W~przeciwnym kierunku analogiczne rozumowanie powinno się przeprowadzić dla pojęć ,,człowiek'' i~,,syn człowieka'', 
,,wół'' i~,,syn wołu''.
Wyrażenia te na płaszczyźnie dosłownego rozumienia ,,dekomponują'', bo tego wymaga budowa opowieści, natomiast na 
płaszczyźnie teologicznej ,,komponują'', ponieważ ,,syn człowieka'' nie jest niczym innym jak projekcją ,,człowieka''.
To samo należy powiedzieć o~świętym zwierzęciu (wół i~odpowiednio jego syn), a~także o~zwierzęciu tabu (dzik 
i~odpowiednio jego synowie).

Za radą Stwórcy człowiek zaczyna szukać jakiegoś życia, które mogłoby zastąpić życie jego własnego dziecka [4].
Po refleksji, którą podsuwa tak zwany zdrowy rozsądek i~która zabarwia opowieść odrobiną niepewności [5], następuje 
drwiąca odpowiedź dzika [6], który nie zgadza się zastąpić człowieka.
Podczas gdy dzik odmawia, wół zgadza się [7], nie będąc nawet o~to proszonym lub raczej wyczuwając złą kondycję i~nędzę 
egzystencjalną człowieka, ofiaruje swojego syna (czyli samego siebie) na ofiarę zastępczą, aby syn człowieka (czyli 
człowiek) mógł wyzdrowieć ze swojej choroby braku relacji ze Stwórcą.
Kolejne objawienie się Stwórcy, będące uzupełnieniem poprzedniego, dokonuje się poprzez \textit{znak profetyczny} [8].
Uroczysty charakter tej teofanii podkreślają wprowadzone do opowieści noc i~sen człowieka.
Wyrażenie ,,jutro uczynisz tak'' oznacza, że między \textit{znakiem profetycznym} (są to słowa Stwórcy i~dany znak) 
a~\textit{wydarzeniem fundującym (inicjującym)} (pojednanie i~powrót do stanu, w~jakim człowiek żył na początku), 
zachodzi związek, jak między wigilią ważnego dnia i~tym dniem.

Podobnie jak w~porządku staro- i~nowotestamentowym, również w~porządku religii Przodków owym ,,pridie quam''\footnote{
	Użycie wyrażenia ,,pridie quam'', typowego dla tekstów ustanowienia w~kanonie rzymskim, jest uzasadnione przez
	analogię sytuacji, która łączy różne ekonomie zbawienia.}
\textit{wydarzenia fundującego} jest \textit{znak profetyczny}.
Dany w~wigilię znak zostaje szczegółowo opisany w~odniesieniu do tego, co ma nastąpić nazajutrz\footnote{
	Obecność stałych elementów wiary pozwala nam usytuować równolegle trzy momenty dynamiki zbawczej, obecne 	
	zarówno w~Starym Testamencie, w~Nowym Testamencie, jak też w~,,starym testamencie'' religii malgaskiej 
	odziedziczonej po Przodkach.
	W~Starym Testamencie (w~powszechnym rozumieniu tego słowa):
	(a)~\textit{znak profetyczny} = pojednanie przez krew baranka paschalnego w~Egipcie;
	(b)~\textit{wydarzenie fundujące} = przejście przez Morze Czerwone;
	(c)~\textit{obrzęd} = coroczne obchody święta Paschy.
	W~Nowym Testamencie:
	(a)~\textit{znak profetyczny} = ustanowienie Eucharystii w~wieczerniku;
	(b)~\textit{wydarzenie fundujące} = śmierć i~zmartwychwstanie \oChrystus[a];
	(c)~\textit{obrzęd} = sprawowanie niedzielnej i~codziennej Mszy św.
	W~,,starym testamencie'' religii Przodków:
	(a)~\textit{znak profetyczny} = pojednanie przez krew wołu zapowiedziane we śnie, w~wigilię tego wydarzenia;
	(b)~\textit{wydarzenie fundujące} = uzdrowienie, jedyne w~swoim rodzaju, ,,w~tych odległych dniach, których my, 
	ludzie, nie znamy'';
	(c)~\textit{obrzęd} = składanie w~ofierze wołu za każdym razem, gdy człowiek choruje na brak relacji ze
	Stwórcą.}.
Stwórca, po dokładnym wyjaśnieniu, jak i~gdzie ma być związany i~złożony w~ofierze wół, sam streszcza krótko prośbę, 
z~którą powinien zwrócić się do niego człowiek.
Następnie uroczyście potwierdza, że dzięki ofierze złożonej przez wołu w~zamian za człowieka On, Stwórca uzdrowi 
człowieka z~jego choroby braku relacji z~Nim.
Jest jednak coś jeszcze.
Polecenie ,,jutro uczynisz tak'', które przy drugim objawieniu się Stwórcy wprowadza szczegółową listę czynności, które 
człowiek ma spełnić, poprzez swoje odniesienie do ściśle określonej najbliższej przyszłości, czyli jutra, dotyczy 
również odległej przyszłości następnych pokoleń.
W~tej ekonomii zbawienia Przodków zauważmy więc \textit{porządek iteracyjny}, który pozostaje w~idealnej analogii ze 
starotestamentowym \textit{porządkiem iteracyjnym}
(zob. \textit{Wj} 12, 14)
oraz \textit{porządkiem iteracyjnym} tekstów ustanowienia
(zob. \textit{1~Kor} 11, 24--25).
Ponieważ \textit{wydarzenie fundujące} ma miejsce tylko jeden raz na zawsze (\textit{ephapax}) i~ponieważ powszechnie 
wiadomo, że ludzie często odczuwać będą skutki owej ,,pierwotnej ułomności, która rodzi dalsze ułomności'', Stwórca, 
objawiając się Przodkom, przewidział, jako sposób zbliżenia się człowieka do zbawczej mocy tego jedynego w~swoim rodzaju 
pojednania, specjalny obrzęd, który jest trzecim etapem dynamiki zbawienia.
Dlatego uzdrowienie człowieka, czyli przywrócenie jego relacji ze Stwórcą, będzie możliwe zawsze i~tylko poprzez 
odwołanie się do \textit{znaku profetycznego} danego przez Stwórcę w~wigilię \textit{wydarzenia fundującego}.

Zgodnie z~tym, co Stwórca objawił w~wigilię, następnego dnia ma miejsce \textit{wydarzenie fundujace}, czyli pojednanie, 
jedyne w~swoim rodzaju [9].
Obie jego postaci, niższa i~wyższa, stoją naprzeciw siebie, ponieważ na wezwanie człowieka Stwórca natychmiast przybywa 
na spotkanie.
Zapowiedź dana przez Stwórcę rzeczywiście się spełnia, ponieważ dzięki ofierze, którą wół składa dobrowolnie w~imieniu 
człowieka, człowiek zostaje wyrwany z~więzów swojej teologicznej choroby i~powraca do stanu doskonałej relacji ze 
Stwórcą.
Wśród słów odnoszących się do świętego zwierzęcia trzeba zwrócić uwagę na wyrażenie ,,zaniedbał samego siebie'', które 
w~języku \textit{malgaskim} ma ten sam wydźwięk i~siłę, jak zdanie św.~Pawła ,,ogołocił samego siebie'' 
(\textgreek{ἑαυτὸν ἐκένωσεν})
(\textit{Fil} 2,~7).
To samo wyrażenie z~języka malgaskiego jest następnie użyte powtórnie, lecz tym razem w~formie przeczącej, aby opisać 
stan przekleństwa, jakie ściąga na siebie dzik [10], który zaniedbał --- czyli pozbawił znaczenia, zniweczył, 
złamał --- ,,przymierze krwi''\footnote{
	Pojęcie \textit{przymierze krwi} oznacza ,,więź pokrewieństwa'', która poprzez specjalny rytuał może zaistnieć 
	między osobami różnego pochodzenia.
	Wspomniane pojęcie pojawia się tu w~odniesieniu do początków czasu i~wyraża związek człowieka ze wszystkimi 
stworzeniami.}
z~człowiekiem, swoim krewnym.

W~sposób opisowy narrator powraca też do tematu błogosławieństwa i~przekleństwa [11], łącząc go z~\textit{praxis} dnia 
dzisiejszego.
I~tak, dobre skutki błogosławieństwa widoczne są w~przywiązaniu, jakie wszyscy Malgasze czują wobec wołu, natomiast 
o~złych skutkach przekleństwa pamiętać musi każdy król, mając też obowiązek uważać dzika za zwierzę nieczyste.

I~wreszcie następuje konkluzja, zakończenie [12], które zawiera w~sobie ,,pointę'' etiologii tej formy kultu 
religijnego: ,,kiedy chorujemy, powinniśmy prosić o~pomoc wołu, aby uzdrowił nas z~naszej choroby''.
Ponieważ uzdrowienie z~pierwotnej choroby, o~którym opowiada mit, jest jedyne w~swoim rodzaju i~nastąpiło ,,w~tych 
odległych dniach, których ludzie nie znają'', i~ponieważ ludzie zawsze będą musieli odczuwać skutki tej pierwotnej 
choroby, Stwórca objawił Przodkom obrzęd pojednania.
Ten obrzęd jest dla nas, którzy znajdujemy się w~takiej właśnie sytuacji.
Jego rytm jest dopasowany do rytmu naszej choroby.
Dlatego za każdym razem, gdy ktoś --- pojedynczo czy zbiorowo --- poczuje się chory, czyli pozbawiony relacji ze 
Stwórcą, powinien poprosić o~pomoc wołu, aby powrócić do stanu pierwotnej relacji.
Innymi słowy: aby poprzez ponowne przyjęcie znaku profetycznego danego przez Stwórcę w~wigilię wydarzenia fundującego 
człowiek na nowo został poddany zbawczemu działaniu, jakie płynie z~tego jedynego w~swoim rodzaju pojednania.

\tytul{Ryt pojednania przedchrześcijańskiego jako ,,tabula scripta'' kultu Przodków}

W~języku malgaskim to, co my rozumiemy przez pojęcie ,,ryt'', wyraża się słowem \textit{fòmba}.
Termin ten, który często jest tłumaczony jako ,,zwyczaj'' lub ,,tradycja'', zawiera w~sobie rdzeń czasownikowy 
\textit{òmba} o~konotacji ,,podążać za kimś, za czymś''.
Ryt zatem jest jednocześnie tym, za czym ludzie podążają, i~tym, co w~konsekwencji podąża za nimi, w~takim sensie, że 
przystaje do ich natury i~to do tego stopnia, że nie mogą się oni bez niego obyć.

Aby zrozumieć ścisły związek i~intensywne wzajemne oddziaływanie na siebie mitu i~rytu, powinniśmy teraz przyjrzeć się 
pewnej modlitwie do Stwórcy, jednej z~tych, które odmawia się w~czasie sprawowania rytu pojednania, dokonującego się 
poprzez krew złożonego na ofiarę zwierzęcia.
Zwróćmy uwagę, że wspomniane teksty zawarte są wyłącznie w~tradycji przekazu ustnego.
I~jedynie z~przyczyn badawczych niektóre z~nich zostały ostatnio zapisane.
W~każdym przypadku zapis dotyczył konkretnych modlitw, o~które prosili badacze, zaś dyktowaniem zajmował się ktoś ze 
starszyzny, kto wcześniej udzielił zgody na dokonanie zapisu.
Bowiem wszystko to, co dotyczy religii i~zwyczajów Przodków, jest zachowywane w~ścisłej tajemnicy, którą z~kolei chroni 
tradycja przekazu ustnego.
Dlatego ten, kto przyzywa Stwórcy, układa zawsze swoją własną modlitwę, w~oparciu o~pewną formułę literacką zapisaną 
w~jego \textit{mens theologica}.

Tekst tej modlitwy został opublikowany w~jednej z~prac uniwersyteckich na temat prawa małżeńskiego obowiązującego 
w~plemieniu \textit{Antanàla} (Ci-z-lasu)\footnote{
	\cite{Rakoto:Parente}, ss.~91--100.
	Szczegółowy komentarz do tej modlitwy zob.
	\cite{Giraudo:Eucaristia}, ss.~374--380;
	\cite{Giraudo:Inculturer}, ss.~353--358.}.

{\raggedright\small\begin{longtable}{rp{.9\hsize}}
  &	Hu! Hu! Hu!\\
* &	Do Ciebie wołam \dyw{Stwórco}{mężczyzno}, \dyw{Stwórco}{kobieto}, \dyw{\dyw{Ty}{który}}{\dyw{jesteś}{prędki}},\\
  &	\dyw{\dyw{Ty}{który}}{zasiadasz} na tronie, \dyw{\dyw{Ty}{o}}{\dyw{czystych}{dłoniach}}, 
  \dyw{\dyw{Ty}{który}}{upominasz},\\
  &	\dyw{\dyw{Ty}{który}}{\dyw{uczyniłeś}{człowieka}} i~umieściłeś go na ziemi,\\
5 &	dałeś mu ducha i~obdarzyłeś go bystrością umysłu.\\
  &	Wzywam Cię, o~Stwórco, przybądź tu,\\
  &	gdyż we wnętrzu ludzi złożyłeś spotkanie i~nakaz.\\
  &	Zaś powód, dla którego Cię wzywam, o~Stwórco, jest ten:\\
  &	według tego, co zostało powiedziane,\\
10&	Ten i~ Ta nie uszanowali siebie nawzajem,\\
  &	a~poza tym są osobami, które nie mogą siebie poślubić;\\
  & 	albowiem [powiedziałeś]:\\[.5ex]
\cline{2-2}
  &	\multicolumn{1}{|p{.9\hsize}|}{\raggedright
		«Jeśli znajdzie się dwoje ludzi, którzy nie szanują siebie nawzajem,}\\
  &	\multicolumn{1}{|p{.9\hsize}|}{wtedy zabijcie wołu,}\\
  &	\multicolumn{1}{|p{.9\hsize}|}{a~ja, Stwórca, będę tam, ponieważ to ja was uczyniłem».}\\
\cline{2-2}\rule{0pt}{13pt}
  &	To więc jest powód, dla którego zostałeś wezwany właśnie tego dnia.\\
  &	Zabicie wołu jest po to, by Ten i~Ta zostali pokropieni,\\
  &	mimo że to pokropienie nie pozwoli im zawrzeć małżeństwa,\\
  &	ponieważ tych dwoje jest blisko spokrewnionych ze sobą;\\
20&	lecz skoro dopuścili się winy\\
  &	i~upadli, i~nie uszanowali siebie nawzajem,\\
  &	pokropiliśmy ich,\\
  &	by ich udziałem stało się to, co piękne, by ich udziałem stało się to, co dobre,\\
  &	i~abyś uczynił to, co jest dobre dla nich samych i~dla nas \dyw{\dyw{ojców}{i}}{matek}, o~Stwórco.\\
**&	I~to już koniec, o~Stwórco: to [co zrobiliśmy] było z~tamtego powodu.\\
26&	Wstąp na swe złote łoże, na \dyw{\dyw{miejsce}{najwyższe}}{\dyw{\dyw{wśród}{dobrych}}{wód}},\\
  &	tam wysoko, na grzbietach chmur,\\
  &	poniewaz Ty jesteś Stwórcą i~przebywasz na wysokości, nawet gdy spoglądasz tu nisko \{na nas\}.\\
  &	Spełniłeś to, po co zostałeś wezwany:\\
30&	przeto pokrop nas wodą czystą,\\
  &	nas, którzy właśnie mamy wezwać naszych Przodków,\\
  &	tych czystych ludzi, których Tyś uczynił.\\
\end{longtable}}

Po ,,wezwaniu'' Stwórcy trzykrotnym nawoływaniem (wers~1)\footnote{
	Trzykrotne wołanie (wers~1) stanowi typowy wstęp formy literackiej, jaką jest modlitwa do Stwórcy.
	Na pytanie ,,Jaki jest cel tego trzykrotnego wołania?'',
	jeden ze starców odpowiedział:
	,,Siła tego trzykrotnego okrzyku ma przywołać Stwórcę, by przybył On na sprawowanie obrzędu, ponieważ według 
	powszechnego przekonania trzykrotne wezwanie sprawia, że przybywa On na to miejsce;
	dlatego też wezwanie to jest zastrzeżone wyłącznie dla tekstów modlitw odmawianych wspólnie''.
	Inny zaś dodał:
	,,Wzywanie Stwórcy oznacza, że dochodzi do Niego nasze wołanie.
	Przebywa On bowiem jednocześnie daleko i~blisko nas.
	Ten zaś, do kogo wołanie nie dochodzi, nawet nie jest przez nas wzywany''.}
przewodniczący modlitwie wspólnoty zwraca się do Niego, nazywając Go różnymi imionami czy określeniami pełniącymi rolę 
imion (wersy 2--5).
Religia bowiem uczy, że Bóg jest nieuchwytny i~że jedno tylko imię nie wystarczyłoby, aby Go opisać.
Określenia ,,\dyw{Stwórca}{mężczyzna}, \dyw{Stwórca}{kobieta}'' należy rozumieć jako wyrażające pełnię i~sławiące Boga 
jako źródło wszelkiej płodności i~życia.
Pozostałe, następujące po nich określenia, które zmieniają się zresztą zależnie od plemienia, sławią Boga przede 
wszystkim za to, kim jest sam w~sobie, a~następnie to za to, kim jest dla nas.
Dlatego te ostatnie określenia należy rozumieć jako imiona wyrażające naszą relację z~Bogiem.

Kiedy kogoś wzywamy, staramy się prędko wyjawić mu przyczynę, dla której prosiliśmy go o~przybycie.
W~tym przypadku wspólnota, przyzywająca Stwórcę, od razu mówi Mu o~pewnym spotkaniu i~o~pewnym nakazie (wers~7).
Obydwa te terminy połączone w~endiadę ,,spotkanie i~nakaz'' mają wyrazić radę w~sytuacji braku relacji, w~której 
znalazło się dwoje młodych ludzi.
Połączeni więzami krwi, które nie pozwalają im na zawarcie małżeństwa, pozostawali w~nieprawym związku (wersy 10--11), 
wchodząc w~ten sposób w~stan braku relacji z~rodzicami, ze wszystkimi krewnymi, z~Przodkami i~ze Stwórcą.
Młodzi są młodzi i~często nie wiedzą, co jest słuszne.
Ale gdy tylko ten stan zaistniał, starszyzna natychmiast oceniając go jako stan braku relacji, przypomniała sobie 
o~spotkaniu i~nakazie, które zostały dane ludziom: ,,Jeśli znajdzie się dwoje ludzi, którzy nie szanują siebie nawzajem, 
wtedy zabijcie wołu, a~ja, Stwórca, będę tam, ponieważ to ja was uczyniłem'' (wersy 13--15).

Słowa, poprzez które wyraża się ten nakaz, są zrozumiałe wyłącznie w~świetle pierwotnej opowieści o~pojednaniu jedynym 
w~swoim rodzaju.
Zawarta w~nich jest odpowiedź, którą religia Przodków znalazła dla wszelkich stanów zaburzonych relacji.
Bo przecież wszystkie najróżniejsze sytuacje braku relacji, w~których znaleźli się pojedynczy ludzie bądź cała 
wspólnota, przez wiarę Przodków były uważane za ową ,,pierwotną'' chorobę pierwszego człowieka, który w~dniu, w~równym 
stopniu ,,pierwotnym'', doświadczył uzdrowienia z~tej choroby, czyli \textit{ephapax}.

Jednakże aby to wydarzenie nie pozostawało zamknięte w~swojej nieprzekazywalności przestrzenno-czasowej, objawienie 
w~religii Przodków wprowadza \textit{znak profetyczny} dany w~wigilię poprzedzającą przede wszystkim najbliższą 
przyszłość, czyli \textit{wydarzenie fundujące}, ale poprzedzającą również odległą przyszłość następnych pokoleń, a~więc 
przyszłość związaną z~\textit{rytem}.
Podczas owej mitycznej wigilii Stwórca rzekł: ,,Jutro uczynisz podwójny znak, którym będzie wół złożony w~ofierze 
i~błaganie, jakie będziesz zanosił do Stwórcy, Ja zaś wyzwolę tego, który choruje!''.

W~chwili, gdy wspólnota dostrzega, że dwoje spośród jej członków dotknęła choroba braku relacji, natychmiast przypomina 
sobie nakaz wypowiedziany przez Stwórcę w~tę niepowtarzalną wigilię i~stwierdza, że właśnie ten nakaz jest potrzebny 
w~zaistniałej sytuacji.
Dlatego powtarzając znak złożonego w~ofierze wołu i~błagania zanoszonego do Stworcy, wspólnota sprawuje ryt\footnote{
	Szczegółówy opis obrzędu pojednania podobnego do tego, który towarzyszy modlitwie zapisanej powyżej, zob.
	\cite{Giraudo:DaChiese}.}.
Nie koniec na tym.
Aby podkreślić bliski i~dynamiczny związek między pojednaniem rytualnym i~pojednaniem jedynym w~swoim rodzaju, modlący 
się, ze skarbca słów wypowiedzianych przez samego Stwórcę, czerpie słowa obietnicy profetycznej.
Następnie, uznając te słowa za najdoskonalsze, umieszcza je w~tekście swojej modlitwy.
Posługuje się zatem słowami samego Stwórcy, aby wesprzeć teologicznie prośbę o~uzdrowienie tych dwojga młodych ludzi.
Pomimo braku studiów teoretycznych, zarówno dawniej, jak też obecnie, modlący się zawsze umieli odwoływać się do tego 
literackiego \textit{embolizmu}\footnote{
	Na temat pojęcia \textit{embolizm}, od greckiego \textgreek{ἔμβολον} (\textit{embolon}), które oznacza
	przeszczepianie roślin, i~na 
	temat \textit{dynamiki embolistycznej}, która rozważa sposób, w~jaki zasadnicza prośba została skierowana do 
	Stwórcy, polegający na wszczepieniu słów boskich w~strukturę modlitwy, zob.
	\cite{Giraudo:InUnum}, ss.~217--219, 653.}
i~jego dynamiki.
A~zatem mówiąc z~punktu widzenia literacko-teologicznego, pojawia się tu \textit{dynamika embolistyczna}, często obecna 
w~modlitwach biblijnych, judaistycznych i~chrześcijańskich.

Wersy 16--22 stanowią --- używając terminologii anaforystycznej --- pewien rodzaj \textit{anamnezy}, ponieważ łączą 
formalnie cytat wyrażający obietnicę profetyczną oraz okoliczność, która w~chwili obecnej wymaga sprawowania obrzędu.

W~\textit{porządku iteracyjnym} po słowach: ,,Jeśli znajdzie się dwoje ludzi, którzy nie szanują siebie nawzajem, wtedy 
zabijcie wołu!'' (wersy 13--14) następuje powrót do tekstu modlitwy wypowiadanej przez człowieka jego własnymi słowami, 
które można sparafrazować następująco:
,,I~to właśnie teraz czynimy: zabicie wołu jest po to, by Ten i~Ta zostali pokropieni'' (wers~17).

Wersy 25--32 stanowią drugą część modlitwy kierowanej do Stwórcy.
Nadaje jej rytm seria imperatywów wyrażających pożegnanie Stwórcy i~prośbę o~błogosławieństwo.
Modlący się prosi Go, aby powrócił tam, wysoko, skąd przybył i~by pozostawił ludziom tu, na niskości, ,,pokropienie wodą 
czystą'', czyli wszelkie dobro, jakiego potrzebują.
Po wezwaniu skierowanym do Stwórcy zawsze następuje równie ważne wezwanie skierowane do Przodków, które jednak 
w~niniejszym opracowaniu pominęliśmy\footnote{
	Pełny tekst zob. \cite{Giraudo:Eucaristia}, ss.~374--380.}.

Stwierdzenie, że \textit{dynamika embolistyczna}, której przyjrzeliśmy się w~powyższym przykładzie, pojawia się dosyć 
często w~modlitwach Przodków na Madagaskarze\footnote{
	Spis modlitw odziedziczonych po Przodkach, w~których odkryłem elementy \textit{dynamiki embolistycznej}, zob.
	\cite{Giraudo:Eucaristia}, s.~379\textsuperscript{196}.},
jak również w~tekstach pochodzących z~obszaru kulturowego szerszego niż starożytny Bliski Wschód.
Sugeruje to hipotezę, iż mamy tu do czynienia z~pewną dynamiką modlitewną powszechnie uznawaną i~sprawdzalną.
Jeśli zaś w~teologii Madagaskaru weźmiemy łącznie pod uwagę: koncepcję wyzwolenia, które daje życie poprzez ofiarowanie 
samego siebie za kogoś, wszystkie trzy momenty dynamiki zbawienia oraz embolistyczną dynamikę modlitewną, wówczas trudno 
nie dostrzec właśnie w~tych tradycyjnych elementach owego ,,Ziarna Słowa'', o~którym wcześniej wspominaliśmy.
W~ten sposób lepiej rozumiemy, że plan zbawienia objawiony w~\oChrystus[ie] nie mógł być inny od tego, który przez 
odwieczne pośrednictwo Słowa Bóg przepowiedział już dawniej pokoleniom naszych ojców, sprawiając, iż wyłaniał się on 
stopniowo z~ich doświadczenia wiary, trwającego wiele tysięcy lat.

Poprzez swoje cielesne wejście w~historię \oChrystus{} nie zmienił logicznej spójności tego planu ani nie wprowadził do 
niego nowych, zupełnie innych treści czy sposobów działania.
Wręcz przeciwnie, przychodząc na świat, w~sposób oczywisty stawia się w~tradycji ,,swojego'' Starego Testamentu 
i~innych ,,starych testamentów'' paralelnych i~przez to uprzywilejowanych.
Wychodząc na spotkanie Mesjasza w~dniu wyznaczonym przed wiekami, aby ,,zasiąść do stołu wraz 
z~Abrahamem\index{Abraham},
Izaakiem\index{Izaak}
i~Jakubem\index{Jakub}''
(\textit{Mt} 8,~11), ci Jego anonimowi Przodkowie przekazują Mu \textit{depositum fidei} nadzwyczaj subtelne 
i~skrupulatne, ponieważ stopione w~tyglu doświadczenia religijnego całych pokoleń wierzących w~Boga i~w~wielu punktach 
pozostające w~zgodzie z~wiarą Izraela, wypowiadając też zasadnicze wymagania przesłania nowotestamentowego.

\tytul{,,In-kulturacja = In-kultuacja'', czyli radość zapisywania wiary chrzescijańskiej na ,,tabula iam scripta''}

Wróćmy do mojego osobistego doświadczenia misyjnego! Słuchając wszystkich nauk, których udzielają mi moi rozmówcy, 
uświadamiam sobie, że im bardziej są to ludzie w~podeszłym wieku, tym więcej wiedzą.
I~podczas gdy ich słucham, pełen podziwu i~wzruszenia, rozpoznaję w~nich tych, którzy są już dla mnie ,,ojcem 
i~matką''\footnote{
	Słowa \textit{Ray aman-dReny} (Ojcowie i~Matki), używane w~tej samej formie w~liczbie pojedynczej i~mnogiej, 
	odnoszące się do wszystkich, którzy stali się rodzicami w~sensie fizycznym lub duchowym, wyrażają wielką godność 
	i~szacunek.}
w~tej wierze, która przecież jest dla nich nowa.
W~sobie zaś widzę neofitę, który pragnie nauczyć się czytać owe niezmienne słowa objawione przez Boga ,,wielokrotnie 
i~na wiele sposobów'' (\textit{Hbr} 1,~1).

Dlatego poszukując tych niezmiennych słów, wciąż sobie powtarzam \textit{podobnie jak} starcy, którzy by wyjaśnić ich 
ryt pojednania, opowiadają własne mity religijne, \textit{podobnie jak} pobożni Żydzi, którzy aby wyjaśnić, dlaczego co 
roku obchodzą Paschę, opowiadają fundujący tekst o~przejściu przez Morze Czerwone, \textit{tak} my, chrześcijanie, aby 
wyjaśnić, dlaczego sprawujemy Eucharystię, opowiadamy i~wspominamy śmierć i~zmartwychwstanie naszego Pana.
I~właśnie z~wzajemnej zgodności tych różnych ,,podobnie jak'' i~,,tak'' wyłania się to, co stałe i~najbardziej 
zasadnicze i~co z~kolei umożliwia nowe spojrzenie zarówno na ,,stary testament'' malgaski, przypieczętowany krwią wołu, 
jak też na Stary Testament (w~jego powszechnym rozumieniu) przypieczętowany krwią baranka paschalnego, jak wreszcie na 
jedyny Nowy Testament przypieczętowany raz na zawsze Krwią Jezusa \oChrystus[a].

Czuję się mile zaskoczony, widząc, że w~tej tryskającej bogactwem tradycji Przodków związek pomiędzy kultem 
a~wydarzeniem fundującym zauważa się natychmiast, że ma on charakter dynamiczny i~że dotyczy życia i~egzystencji 
człowieka.
W~tradycji tej kategorie \dyw{dynamiczno}{rytualne} okazują się w~pełni przystające do tych samych kategorii w~Starym 
Testamencie.
Dlatego możemy powiezieć: \textit{podobnie jak} Stary Testament stanowi wyjaśnienie Nowego Testamentu, \textit{tak} 
ten ,,stary testament'' ich Przodków, zgłębiany w~oparciu o~Stary Testament w~jego powszechnym rozumieniu, przygotowuje 
do głębszego zrozumienia jedynego w~swoim rodzaju Nowego Testamentu.
Podczas moich długich rozmów z~ludźmi w~podeszłym wieku uświadamiam sobie coraz bardziej, jak wielkie bogactwo 
teologiczne od nich otrzymuję.
Oni nauczają, ja zaś się uczę.
Są moimi mistrzami, a~ja pełen uwielbienia dla nich jestem ich uczniem pilnym i~gorliwym w~zdobywaniu wiedzy 
i~niecierpliwym, by odkryć, dlaczego zostaliśmy odkupieni w~\oChrystus[ie].

Później, gdy nadchodzi moja kolej nauczania, role odwracają się: ja staję się mistrzem, oni zaś uczniami. Staram się 
wtedy, by była to mistagogia w~maksymalnym stopniu przeniknięta ich językiem, ich kategoriami i~ich mądrością.
Mówię im o~pierwotnej chorobie człowieka w~sensie teologicznym, którą my nazywamy grzechem pierworodnym.
Mówię o~życiu pozbawionym relacji z~Bogiem, czyli o~życiu człowieka umarłego w~sensie teologicznym, który aby na nowo 
wejść w~relację z~Bogiem i~w~życie, od początku oczekiwał ,,kogoś, kto weźmie na siebie jego winę'' (\textit{sòlo 
hèloka}), czyli ,,kogoś, kto weźmie na siebie jego karę'' (\textit{sòlo vòina}).
Jeśli dotychczas według objawienia w~religii Przodków reprezentował go wół, obecnie według objawienia 
nowotestamentowego, w~którym starotestamentowe prefiguracje znajdują swoje spełnienie, ,,Tym, który wziął na siebie 
winę'' (\textit{Sòlo hèloka}), czyli ,,Tym, który wziął na siebie karę'' (\textit{Sòlo vòina}), jest \oChrystus{}, 
Baranek bez skazy, który dobrowolnie wydał siebie na śmierć, aby całą ludzkość pojednać ze Stwórcą\footnote{
	Zgodnie z~tym, co mówią mity religijne, i~zgodnie z~przekonaniami odnośnie do wiary odziedziczonej po Przodkach, 
	również wół ofiaruje siebie samego dobrowolnie lub przynajmniej poprzez swoją postawę przyzwolenia przystaje na 
	to, by zostać złożonym w~ofierze
	(zob. \cite{Giraudo:Eucaristia}, s.~369\textsuperscript{176}).}.
Nie ma potrzeby, bym zatrzymywał się tu i~wyjaśniał im znaczenie odkupieńczego ofiarowania się i~przelanej za nas Krwi 
\oChrystus[a].
Dla moich słuchaczy wszystko jest jasne, ponieważ natychmiast rozumieją, o~co chodzi.
A~nawet rozumieją to wszytko lepiej ode mnie.

Następnie, posługując się odziedziczonymi po ich Przodkach językiem i~kategoriami odnoszącymi się do ofiary, mówię im 
o~ofierze eucharystycznej, czyli o~sakramentalnej ofierze chleba i~kielicha, której towarzyszy głęboka modlitwa.
Nie muszę podkreślać dynamicznego charakteru modlitwy eucharystycznej.
Dostrzegają go natychmiast, ponieważ modlitwy ich Przodków też są pełne dynamicznego wyrazu.
Nie muszę przypominać wiernym, że w~modlitwie eucharystycznej kapłan mówi do Boga w~imieniu wspólnoty.
Podobnie w~obrzędach ich Przodków składający ofiarę przemawia ustami wspólnoty, zaś na zakończenie również wszyscy 
obecni poprzez aklamację włączają się do rozmowy ze Stwórcą.
Nie muszę też długo rozwodzić się, wyjaśniając potrzebę przyjmowania Ciała i~Krwi Pańskiej.
Czym bowiem innym mogłaby być Komunia święta, jeśli nie spożywaniem ,,kawałka ciała, który wprowadza w~relację'' 
(\textit{nòfon-kèna mitàm-pihavànana}), a~więc czyni nas Kościołem, wprowadzając nas w~relacje w~wymiarze wertykalnym 
z~Bogiem Ojcem, Trójcą Świętą, Aniołami, Świętymi i~naszymi Przodkami, którzy są u~Boga, zaś w~wymiarze horyzontalnym 
z~całą wspolnotą wierzących?

Kiedy przemawiam, widzę, że moja mistagogia urzeka wszystkich moich słuchaczy, poczynając od najstarszych, czyli tych, 
którzy wiedzą najwięcej.
A~urzekają ich nie tyle sprawy, o~których ja osobiście mogę im opowiedzieć, ile fakt, że mówimy o~tych sprawach, 
posługując się ich językiem i~ich kategoriami wiary.

I~jak mam wyrazić tę duchową radość, którą odczuwam jako duszpasterz, odkrywając na nowo sekret tej starej metodologii? 
Niech da jej wyraz pozytywna reakcja pewnego starca, a~ściślej mówiąc króla, który mając za sobą aktywne uczestnictwo 
w~rekolekcjach organizowanych w~celu pogłębienia wiary\footnote{
	Były to rekolekcje na temat Eucharystii organizowane dwukrotnie dla różnych grup uczestników w~ośrodku misyjnym 
	\textit{Andranovòlo} (= \dyw{\dyw{Miejsce}{Trzcin}}{Wodnych}).
	Człowiek ten, czując niedosyt po pierwszym spotkaniu, uczestniczył także w~kolejnej sesji.},
zwracając się po roku do kapłana odpowiedzialnego za terytorium, na którym mieszkał, poprosił o~chrzest i~powiedział: 
,,Izào da tèna mazàva! (Teraz już wszystko jest dla mnie jasne!)''.

Dla nas, którzy metodologię Matteo \oRicci[ego] z~pełnym przekonaniem uczyniliśmy naszą metodologią, było to tak, jakby 
ten wspaniały syn Maceraty dopłynął jednak do Madagaskaru.

\begin{flushright}
\textit{Przekład z języka włoskiego}\footnote{
	Przekład (za pozwoleniem) z:
	\cite{Giraudo:SeMatteo}, ss.~93--119.
}:
Anna \ios{Kownacka}{Kownacka, A.}
\end{flushright}

\newpage

\end{elementlit}