% !TeX root = ../z.tex
%
% = vim: filetype=tex :set fileencoding=utf-8 ======= aącćeęlłnńoósśxźzż

\begin{elementlit}
{Alfred Skorupka}
{\autor{Alfred \nazwisko{S}{korupka}}\afiliacja{Politechnika Śląska}}
{Perspektywy cywilizacji zachodniej w~ujęciu A. Toynbee’ego}
{Perspektywy cywilizacji zachodniej w~ujęciu Arnolda~Toynbee’ego}
{The Prospects for Western Civilization, as Seen by Arnold Toynbee}
\anonim{\index{Skorupka, A.}}

\oDef{\oToynbee}{Toynbee}{Toynbee, A.} % Arnold
\oDef{\oHannibal}{Hannibal}{Hannibal, B.} % Barkas
\ooDef{\ooKarolWielk}{Karol}{Wielk}{Karol Wielki}
\oDef{\oWashington}{Washington}{Washington, G.} % George
\oDef{\oJefferson}{Jefferson}{Jefferson, T.} % Thomas
\oDef{\oLincoln}{Lincoln}{Lincoln, A.} % Abraham
\oDef{\oNapoleon}{Napoleon}{Bonaparte, N.} % Napoleon
\ooDef{\ooLudwikXIV}{Ludwik}{XIV}{Ludwik XIV} % Burbon
\ooDef{\ooGrzegorzWielk}{Grzegorz}{Wielk}{Grzegorz Wielki}
\oDef{\oForster}{Forster}{Forster, W.E.} % William Edward
\oDef{\oWolter}{Wolter}{Voltaire (Wolter); Arouet, F.-M.}
\oDef{\oMarks}{Marks}{Marks, K.} % Karol
\oDef{\oMachiavell}{Machiavell}{Machiavelli, N.} % Niccolò
\oDef{\oHobbes}{Hobbes}{Hobbes, T.} % Thomas
\oDef{\oMussolini}{Mussolini}{Mussolini, B.} % Benito
\oDef{\oHitler}{Hitler}{Hitler, A.} % Adolf
\oDef{\oKartezjusz}{Kartezjusz}{Kartezjusz} % = Descartes René
\ooDef{\ooTiglatpilessarIII}{Tiglatpilessar}{III}{Tiglatpilessar III} % Król Asyrii
\oDef{\oMonroe}{Monroe}{Monroe, J.} % James



\streszczenie{
	Praca ta prezentuje główne poglądy Arnolda \oToynbee[’ego] dotyczące cywilizacji Zachodu\footnote{
		\cite{Toynbee:Studium}.}.
	Angielski uczony opisuje pozytywne zmiany, jakie zaszły na Zachodzie, tj. zniesienie niewolnictwa, rozwój 
	przemysłu, edukacji i~demokracji, co podniosło znacznie materialny byt społeczeństw.
	\oToynbee{} diagnozuje jednak także zagrożenia dla życia cywilizacyjnego, jakimi są perspektywy wojny atomowej, 
	przeludnienie planety czy ubóstwienie państwa parafialnego prowadzące do wojen wewnątrzcywilizacyjnych.
	Dla angielskiego uczonego charakterystyczne jest podkreślanie roli chrześcijaństwa jako fundamentu i~ostoi 
	świata zachodniego.
	Chociaż rozważania autora \textit{Studium historii} kończą się na r.~1955, zawierają wiele cennych analiz 
	i~uwag, które roświetlają nasze rozumienie współczesnej cywilizacji i~problemów ją trapiących.
	Dlatego warto przypomnieć poglądy \oToynbee['ego], również z~tego powodu, że rozwój Unii Europejskiej implikuje 
	myślenie w~kategoriach cywilizacyjnych.
	Sama Wspólnota Europejska może być określana --- w~terminologii angielskiego uczonego --- jako państwo 
	uniwesralne --- (odpowiednik Cesarstwa Rzymskiego).
}{
	Cywilizacja zachodnia --- Historia cywilizacji --- Chrześcijaństwo
}

Rozwój Unii Europejskiej implikuje myślenie w~kategoriach cywilizacyjnych.
Wszystkie bowiem państwa należące do Wspólnoty Europejskiej są (poza paroma wyjątkami, jak Grecja czy Bułgaria) 
częściami zachodniego świata chrześcijańskiego.
Być może, z~tego właśnie powodu muzułmańska Turcja wciąż nie została przyjęta do Unii Europejskiej, pomimo że należy już 
do NATO.

Myślenie w~kategoriach cywilizacyjnych traktuje poszczególne państwa jako niesamowystarczalne jednostki, które dopiero 
wzięte jako całość stanowią jedną, zrozumiałą społeczność.
Dopiero z~perspektywy cywilizacyjnej stają się w~pełni przejrzyste procesy polityczne, gospodarcze i~religijne, które 
działy się i~dzieją się do dziś w~tej części świata.
Żadne państwo wzięte z~osobna, takie jak Wielka Brytania, Francja czy Niemcy, nie może rościć sobie pretensji do 
analizowania własnej historii bez brania pod uwagę kulturowego wpływu sąsiadów.
Z~takiego spojrzenia na dzieje wynika też troska o~tożsamość i~przyszłość cywilizacji Zachodu.
Wojny, których doświadczyliśmy przecież tak wielu w~przeszłości, były zwykle wyrazem nacjonalistycznego spostrzegania 
własnego miejsca na mapie politycznej i~nieliczenia się ze wspólnym dziedzictwem kultury europejskiej.

Warto więc zapoznać się z~poglądami na cywilizację Zachodu, jakie przedstawił klasyk historiozofii --- Arnold 
\oToynbee{} (1889--1975).
Chociaż rozważania tego autora kończą się na r.~1955, zawierają wiele cennych analiz i~uwag, które roświetlają nasze 
rozumienie współczesnej społeczności i~problemów ją trapiących.

Zachodnia cywilizacja jest ,,usynowiona'' przez społeczność uprzednią, helleńską.
Jakie właściwie są oznaki takiego pokrewieństwa?

Pierwszym z~tych zjawisk było państwo uniwersalne (Cesarstwo Rzymskie) scalające całą społeczność helleńską w~jedną 
polityczną wspólnotę w~ostatniej fazie helleńskiej historii.
Wcześniej było wiele państw lokalnych, na które dzieliła się społeczność helleńska przed powstaniem Cesarstwa 
Rzymskiego;
także na wiele państw lokalnych rozpada się nasza społeczność zachodnia.
Cesarstwo Rzymskie zostało bezpośrednio poprzedzone okresem zaburzeń, sięgającym jeszcze przynajmniej czasów wojny 
z~\oHannibal[em], kiedy to społeczność helleńska przestała być twórcza i~popadła wręcz w~jawną niemoc.
Z~kolei po upadku Cesarstwa Rzymskiego nastąpiło pewnego rodzaju \textit{interregnum} między zniknięciem społeczności 
helleńskiej a~wyłonieniem się społeczności zachodniej.
\textit{Interregnum} to jest wypełnione działalnością dwu instytucji: Kościoła chrześcijańskiego oraz pewnej liczby 
efemerycznych państw sukcesyjnych, powstających na byłym terytorium Cesarstwa w~ramach tzw. \textit{Volkerwanderung} 
barbarzyńców z~ziemi niczyjej poza granicami imperium.
Te dwie siły to wewnętrzny i~zewnętrzny proletariat społeczności helleńskiej\footnote{
	Słowa ,,proletariat'' \oToynbee{} używa na oznaczenie jakiegokolwiek społecznego elementu czy grupy, która 
	w~pewnym sensie istnieje w~danej społeczności w~dowolnym okresie jej dziejów, ale w~istocie do niej nie należy.
	Zob. \cite{Toynbee:Studium}, ss.~29--30.}.

Cesarstwo upadło, a~Kościół przetrwał po prostu dlatego, że dawał on przewodnictwo i~zjednywał lojalność, podczas gdy 
Cesarstwo od dawna nie zapewniało ani jednego, ani drugiego.
Kościół stał się więc łonem, z~którego we właściwym czasie narodziła się nowa społeczność.

Jeśli chodzi o~Germanów, Słowian, Sarmatów i~Hunów, to w~porównaniu z~Kościołem ich wkład był negatywny i~nieznaczny.
Państwa barbarzyńskie uległy szybkiej degeneracji, wiodąc następnie próżniaczy żywot, póki nie zostały zdruzgotane przez
nowe siły polityczne.
Przywódcy hord barbarzyńskich byli wojennymi awanturnikami, a~ustrojem państw sukcesyjnych,
podobnie jak samego Cesarstwa Rzymskiego w~owym czasie, był despotyzm temperowany dążnościami rewolu\-cyjnymi.
\cytuj{W rzeczywistości barbarzyńcy nie byli autorami naszego duchowego bytu.
Dali odczuć swą wędrowną obecność, asystując przy śmierci społeczności helleńskiej, ale nie mogą rościć sobie prawa 
nawet do zaszczytu zadania śmiertelnego ciosu.
Jeszcze zanim pojawili się na scenie, społeczność helleńska umierała już od ran zadanych samej sobie w~okresie zaburzeń 
na całe stulecia przedtem.
Byli oni po prostu sępami lub robakami, sycącymi się padliną.
Ich epoka heroiczna stanowi epilog do helleńskiej historii, nie zaś preludium do naszych dziejów\footnote{
	\cite{Toynbee:Studium}, s. 31.}.}

Najazd Arabów na dziecięcą cywilizację zachodnią był epizodem w~ramach finalnej syryjskiej reakcji na długotrwałe
helleńskie wdzieranie się do posiadłości syryjskich;
gdy bowiem Arabowie podjęli z~mocą islamu to zadanie, nie
spoczęli, póki nie odzyskali dla społeczności syryjskiej całej jej dawnej domeny w~najszerszym zakresie.
W~713~r.
przekroczyli nie tylko Cieśninę Giblartarską, lecz także Pireneje;
później zaś zapuścili się z~wojskiem aż nad Loarę.
Klęska Arabów doznana od Franków pod wodzą dziadka \ooKarolWielk{a}{iego} w~bitwie pod Tours w~732~r. była niewątpliwie 
jednym z~najbardziej decydujących wydarzeń dziejowych;
ujawniona tam bowiem zachodnia reakcja na napór syryjski przybierała na sile i~rozmachu na tym froncie, aż jakieś siedem 
czy osiem wieków później jej impet wypchnął portugalską awangardę zachodniego chrześcijaństwa z~Półwysepu Iberyjskiego 
i~poprowadził morską drogą wokół Afryki do Goa, Malakki i~Makau, a~kastylijską awangardę przez Atlantyk do Meksyku 
i~dalej wodami Pacyfiku do Manili.
Ci iberyjscy pionierzy oddali bezprzykładne usługi zachodniemu światu chrześcijańskiemu.
Rozszerzyli oni horyzont --- a~tym samym potencjalnie i~posiadłości --- własnej społeczności tak, że objęła ona 
ostatecznie wszystkie nadające się do zamieszkania lądy i~żeglowne morza kuli ziemskiej\footnote{
	\cite{Toynbee:Studium}, ss. 123--124.}.
\cytuj{
	To właśnie przede wszystkim dzięki tej iberyjskiej przedsiębiorczości zachodni świat chrześcijański rozrósł się, 
	niczym ziarnko gorczycy w~przypowieści, aż stał się ,,wielką społecznoś\-cią'': drzewem, w~którego konarach 
	wszystkie narody ziemi znalazły schronienie\footnote{
		\cite{Toynbee:Studium}, s. 124.}.
}

Toynbee rozważa różne zjawiska społeczne, polityczne i~kulturowe świata zachodniego łącznie z~ich odpowiednikami w~pozostałych cywilizacjach.
Dopiero ostatni tom \textit{Studium historii} poświęca w~całości wyłącznie Zachodowi.
Analizy angielskiego uczonego nie mają chronologicznego charakteru;
Toynbee przeskakuje z~tematu na temat, płynnie przechodząc w~toku narracji od czasów starożytnych do współczesności.

Angielski uczony rozważa między innymi instytucję niewolnictwa, z~którą zderzyły się industrializm i~demokracja.
Począwszy od XVI w., gdy zachodnie chrześcijaństwo rozprzestrzeniło się w~krajach zamorskich, niewolnictwo zaczęło się 
ugruntowywać w~niektórych nowych dominiach zamorskich.
Przez długi jednak czas skala tego odnowionego niewolnictwa plantacyjnego nie była nazbyt wielka.
Chociaż mężowie stanu, którzy sami byli właścicielami niewolników, jak \oWashington{} i~\oJefferson, bolało nad tą 
instytucją i~kreśliło dość optymistyczne perspektywy jego zniesienia w~nadchodzącym stuleciu, to jednak możliwość tę 
przekreślił wybuch rewolucji przemysłowej w~Wielkiej Brytanii, co ogromnie spotęgowało popyt na surowce, wytwarzane 
nakładem pracy niewolniczej na plantacjach.
Wpływ rewolucji przemysłowej przedłużył więc życie anachronicznej i~obumierającej instytucji niewolnictwa\footnote{
	\cite{Toynbee:Studium}, s. 254.}.

W~tej sytuacji w~wielu różnych państwach narodowych świata zachodniego doszedł do głosu ruch abolicjonistyczny, osiągając w~drodze pokojowej pewne sukcesy.
Istniał wszakże jeden ważny region, w~którym ruch ów nie czynił pokojowych postępów --- była to ,,strefa bawełniana'' 
w~południowych stanach Unii Północnoamerykańskiej.
Tu właśnie rzecznicy niewolnictwa pozostali u~władzy jeszcze przez całe pokolenia i~w~krótkim przedziale czasowym 
trzydziestu lat --- między 1833~r., gdy zniesiono niewolnictwo w~imperium brytyjskim, a~1863 r., gdy zniesiono je 
w~Stanach Zjednoczonych --- ta ,,szczególna instytucja'' stanów południowych, pobudzana siłą napędową industrializmu, 
rozrosła się do monstrualnych rozmiarów.
Potem monstrum to zostało osaczone i~zniszczone;
lecz spóźnione wykorzenienie niewolnictwa w~Stanach Zjednoczonych musiało być okupione kosztem rujnującej rewolucji, 
której niszczycielskie efekty są jeszcze dzisiaj widoczne\footnote{
	\cite{Toynbee:Studium}.}.

Za dobrodziejstwem wykorzenienia społecznego zła niewolnictwa z~ostatniej jego zachodniej twierdzy stała nowa siła 
demokracji, która pojawiła się na Zachodzie krótko przed industrializmem.
Nie jest to bowiem przypadkowa zbieżność, że \oLincoln{} --- główny autor wykorzeniania niewolnictwa --- uchodził 
powszechnie i~słusznie za największego z~demokratycznych mężów stanu.
Ponieważ demokracja jest politycznym wyrazem humanitaryzmu i~ponieważ humanitaryzm i~niewolnictwo są ewidentnie 
śmiertelnymi wrogami, nowy ruch demokratyczny tchnął życie w~ruch abolicjonistyczny w~tym właśnie czasie, gdy nowy 
industrializm ożywiał instytucje niewolnictwa.

\oToynbee{} zadaje pytanie: dlaczego nasza społeczność jest aż do dzisiaj w~swych staraniach o~wyeliminowanie wojny 
o~tyle mniej owocna niż w~swych staraniach o~pozbycie się niewolnictwa?
I~odpowiada: w~tym bowiem przypadku, w~odróżnieniu od pozostałych, dwie napędowe siły demokracji i~industrializmu 
oddziaływały jednocześnie w~tym samym kierunku\footnote{
	\cite{Toynbee:Studium}, s. 255.}.

W połowie XVIII~w. wojna zdradzała bardzo podobne oznaki co i~niewolnictwo: była najwyraźniej w~zaniku, przede wszystkim 
dlatego, że prowadzono je z~większym umiarem.
Osiemnastowieczni racjonaliści spoglądali z~niechęcią na niedawną przeszłość, kiedy to wojna uległa strasznej 
intensyfikacji wskutek przemożnego wpływu fanatyzmu religijnego.
Ta era stosunkowo ,,cywilizowanych działań wojennych'' dobiegła kresu u~schyłku XVIII~w., gdy wojna zaczęła znów 
nabierać rozpędu pod wpływem demokracji i~industrializmu.
Z~tych dwóch sił większą rolę w~intensyfikacji działań wojennych należy przypisać demokracji.
Pierwszymi z~nowożytnych wojen w~tym sensie był cykl wojen, zapoczątkowanych przez rewolucję francuską;
wpływ industrializmu był w~tym wypadku nieznaczny, natomiast wpływ francuskiej demokracji rewolucyjnej nader ważny.
\cytuj{
	To nie tyle militarny geniusz Napoleona\index{Bonaparte, N.},
	ile raczej rewolucyjna furia nowych francuskich armii przełamała staromodną osiemnastowieczną obronę nie 
	objętych rewolucją mocarstw kontynentalnych --- tak jak nóż przechodzi przez masło --- i~powiodła armie 
	francuskie po całej Europie.
	Jeśli żądamy dowodu, można go znaleźć w~fakcie, że niewyszkolone francuskie kontyngenty wojsk dokonały wyczynów 
	zbyt trudnych dla zawodowej armii Ludwika~XIV\index{Ludwik XIV},
	nim jeszcze pojawił się na scenie Napoleon\index{Bonaparte, N.}\footnote{
		\cite{Toynbee:Studium}, s. 256.}.
}

Główna przyczyna, dla której wojna była mniej okrutna w~XVIII~w. niż przedtem albo potem, był fakt, iż przestała być 
wtedy orężem religijnego fanatyzmu, a~nie stała się jeszcze narzędziem fanatyzmu nacjonalistycznego.

Tak jak intensyfikacja niewolnictwa pod wpływem industrializmu doprowadziła do rozwoju ruchu abolicjonistycznego, tak 
też intensyfikacja wojny pod wpływem demokracji, a~potem oczywiście także pod wpływem industrializmu, doprowadziła do 
powstania ruchu antywojennego.
Jego pierwsze ucieleśnienie w~postaci Ligi Narodów po zakończeniu I~wojny światowej nie uchroniło świata od popadnięcia 
w~II wojnę światową.

Dlaczego demokracja, która w~oczach swych wielbicieli jest często naturalnym następstwem religii chrześcijańskiej, miała 
tak ujemny wpływ na zło wojny?
Odpowiedź można znaleźć w~fakcie, że demokracja zanim weszła w~kolizję z~instytucją wojny, kolidowała z~instytucją 
suwerenności parafialnej (czy lokalnej);
wprowadzenie nowych sił napędowych demokracji i~industrializmu do starej machiny państwa parafialnego zrodziło 
bliźniacze wynaturzenie politycznego i~gospodarczego nacjonalizmu.
I~tu znowu nasza zachodnia społeczność była w~szczęśliwym położeniu w~przednacjonalistycznej epoce XVIII~w.
Z~jednym czy z~dwoma godnymi uwagi wyjątkami suwerenne państwa parafialne zachodniego świata nie były wtedy narzędziami 
ogólnej woli swych obywateli, lecz stanowiły faktycznie prywatne dobra dynastyczne.
Same nazwy trzech głównych wojen w~pierwszej połowie XVIII~w.: wojny o~sukcesję hiszpańską, polską i~austriacką, 
sugerują, że wybuchały one tylko wtedy, gdy układy matrymonialne splątały się w~nierozerwalny węzeł\footnote{
	\cite{Toynbee:Studium}, s. 257.}.

Gdy zaś państwa parafialne przekształciły się w~nacjonalistyczne demokracje, wojna stała się ,,wojną totalną'' --- przez 
którą rozumiemy taką wojnę, w~której uznaje się, że bojownikami są nie tylko wybrane ,,figury szachowe'', zwane 
żołnierzami i~marynarzami, ale całe populacje zainteresowanych krajów\footnote{
	\cite{Toynbee:Studium}, s. 258.}.

Nacjonalizm gospodarczy, który rozrósł się do wymiarów równie wielkiego zła, jak i~nasz nacjonalizm polityczny, zrodził 
się w~wyniku odpowiedniego wypaczenia industrializmu, funkcjonującego w~tych samych dławiących okowach państwa 
parafialnego.
Ekonomiczne rywalizacje nie były oczywiście nieznane w~międzynarodowej polityce ery preindustrialnej, jednak konflikty 
ekonomiczne XVIII~w. dotyczyły tylko małych grup i~ograniczonych sfer interesów.
W~rolniczej głównie epoce, gdy nie tylko każdy kraj, lecz także każda wiejska wspólnota wytwarzała prawie wszystkie 
artykuły konieczne do życia, angielskie wojny o~rynki można by nazwać ,,rozrywką kupców'' równie zasadnie jak 
kontynentalne wojny o~prowincje zwano ,,rozrywką królów''.

Ten ogólny stan gospodarczej równowagi o~niskim napięciu i~na drobną skalę został gwałtownie zakłócony przez nastanie 
industrializmu;
industrializm bowiem, tak jak demokracja, jest specyficznie kosmopolityczny w~swoim działaniu.
Jeśli prawdziwą istotą demokracji jest --- jak iluzorycznie głosiła rewolucja francuska --- duch braterstwa, to istotnym 
wymogiem industrializmu, jeśli ma on osiągnąć swe pełne potencjalne moce, jest kooperacja w~skali światowej.
Ten system społeczny, którego domaga się industrializm, był lojalnie głoszony przez osiemnastowiecznych pionierów nowej 
techniki w~ich słynnym sloganie \textit{Laissez faire! Laissez passer!} --- wolność dla przemysłu, wolność dla wymiany 
produktów.
Zastawszy świat podzielony na małe ekonomiczne jednostki, industrializm zabrał się do przekształcania ekonomicznej 
struktury świata w~dwojaki sposób, przy czym każdy z~tych sposobów prowadził w~kierunku światowej jedności.
Usiłował mianowicie uczynić te ekonomiczne jednostki mniej licznymi i~pokaźniejszymi, jak również zniwelować dzielące je 
bariery\footnote{
	\cite{Toynbee:Studium}, s. 259.}.

Punkt zwrotny historii tych starań przypada mniej więcej na lata sześćdziesiąte i~siedemdziesiąte XIX w.
Aż do tego czasu industrializm był wspierany przez demokrację w~swych staraniach o~zmniejszenie liczby jednostek 
gospodarczych oraz niwelację dzielących je barier.
Później, zarówno industrializm, jak i~demokracja zmieniły gruntownie swą taktykę i~zaczęły funkcjonować w~sposób 
rozbieżny.

Demokratyczny nacjonalizm, który w~Niemczech i~we Włoszech złączył liczne państewka w~jedną całość, zaczął odtąd 
rozbijać jedność wielonarodowych imperiów: rosyjskiego, osmańskiego i~habsburskiego.
Po zakończeniu I~wojny światowej dawna, oparta na wolnym handlu jednostka naddunajskiej monarchii rozpadła się na pewną 
liczbę państw sukcesyjnych, z~których każde desperacko dążyło do ekonomicznej samowystarczalności, podczas gdy inna 
konstelacja nowych państw, i~w~następstwie nowe gospodarcze przedziały, rozlokowała się pomiędzy okrojonymi Niemcami 
a~okrojoną Rosją.
Tymczasem zaś, mniej więcej pokolenie wcześniej, ruch w~stronę wolnego handlu uległ zahamowaniu najpierw w~jednym kraju, 
a~potem w~drugim, aż wreszcie w~1931~r. powracająca fala ,,merkantylizmu'' dotarła do samej Wielkiej Brytanii\footnote{
	\cite{Toynbee:Studium}, ss. 259--260.}.

Przyczyny tego odejścia od wolnego handlu są łatwo dostrzegalne.
\cytuj{
	Wolny handel służył Wielkiej Brytanii, gdy była ona ,,warsztatem świata'';
	służył też tym eksportującym bawełnę stanom, które w~dużym stopniu kontrolowały rząd amerykański w~latach 
	1832--1860.
	W~tym samym okresie wydawał się też z~różnych przyczyn odpowiadać Francji oraz Niemcom.
	Ale w~miarę, jak narody te po kolei się uprzemysławiały, służył ich parafialnym interesom na krótką metę --- do 
	uprawiania morderczej przemysłowej rywalizacji ze wszystkimi sąsiadami, a~któż w~dominującym systemie 
	parafialnej suwerenności państwowej miał powiedzieć im ,,nie''?\footnote{
		\cite{Toynbee:Studium}, s. 260.}.
}

Demokracja i~industrializm wpłynęły więc na rywalizację między państwami parafialnymi.
Mylili się ci, którzy
utożsamiali demokrację tylko z~braterstwem, a~industrializm ze współpracą gospodarczą.
Zapomniano, że ewangelia
braterstwa, głoszona przez rzeczników rewolucji francuskiej, zaowocowała pierwszą z~wielkich nacjonalistycznych
wojen doby nowożytnej.
Gospodarczego ładu światowego nie sposób zbudować na samych tylko podstawach ekonomicznych, gdyż
,,człowiek żyje nie samym tylko chlebem''.
Tego fatalnego błędu nie popełnili \ooGrzegorzWielk{}{i} ani inni
założyciele zachodniego chrześcijaństwa, od których wywodził się ostatecznie idealizm wiktoriańskiej Anglii.
Ludzie ci,
oddani całym sercem ponadświatowej motywacji, nie próbowali świadomie tworzyć jakiegoś ładu światowego.
Ich
ziemskie cele ograniczały się do skromniejszych materialnych ambicji.
\cytuj{
	Ekonomiczna budowla, wzniesiona --- w~trybie uciążliwej i~niewdzięcznej konieczności --- przez 
	Grzegorza\index{Grzegorz Wielki}
	i~równych mu mężów stanu, była jawnym prowizorium;
	jednakże podczas jej wznoszenia dbano o~to, by budować na skale religii, nie zaś na ruchomych piaskach ekonomii, 
	i~dzięki wysiłkom tych ludzi gmach zachodniej społeczności spoczywał na solidnych, religijnych fundamentach, 
	rozrastając się, od skromnych początków w~jednym odległym zakątku, we wszechobecną wielką społeczność naszych 
	czasów.
	Jeśli bezpretensjonalna budowla ekonomiczna Grzegorza\index{Grzegorz Wielki} wymagała takiej solidnej podstawy 
	religijnej, to wydaje się nieprawdopodobne --- \textit{per analogiam} --- by potężniejszy gmach ładu światowego, 
	który mamy dzisiaj budować, mógł kiedykolwiek bezpiecznie spocząć na spękanych fundamentach zwykłych interesów 
	ekonomicznych\footnote{
		\cite{Toynbee:Studium}, s. 261.}.
}

\oToynbee{} przypomina, że jedną z~największych zmian społecznych wywołanych nastaniem demokracji było upowszechnienie 
edukacji.
W~krajach postępowych system powszechnej, obowiązkowej i~bezpłatnej nauki sprawił, iż edukacja stała się przyrodzonym 
prawem każdego dziecka --- w~przeciwieństwie do roli edukacji w~epoce przeddemokratycznej, gdy była ona monopolem 
uprzywilejowanej mniejszości.

Edukacja jednak --- wbrew nadmiernym optymistom --- nie zapoczątkuje nowej ery szczęścia i~pomyślności w~życiu 
wszystkich ludzi.
Jedną z~przeszkód było nieuchronne zubożenie rezultatów edukacji, pojawiające się wtedy, gdy proces ten staje się 
dostępny dla ,,mas'', kosztem oderwania go od jego tradycyjnego tła kulturowego.
Drugą przeszkodą był duch utylitaryzmu, w~ramach którego można łatwo wykorzystywać owoce edukacji, gdy leżą one 
w~zasięgu każdego człowieka.
Możliwość wykorzystania edukacji jako środka rozrywki dla mas --- oraz zysku dla przedsiębiorczych osób, które 
dostarczają tej rozrywki --- powstała dopiero od chwili wprowadzenia powszechnego wykształcenia podstawowego.
Ta nowa możliwość wyczarowała trzecią, największą ze wszystkich przeszkodę;
w~oświatowej historii Anglii daty mówią same za siebie.
Gmach powszechnej elementarnej eduakcji został zwieńczony ustawą o~oświacie \oForster[a] z~1870~r., a~prasa brukowa 
została wynaleziona jakieś dwadzieścia lat później, tj. skoro tylko pierwsze pokolenie dzieci ze szkół publicznych 
zyskało dostateczną siłę nabywczą.
A~zatem bezinteresowna praca oświatowego filantropa może przynieść w~efekcie krociowe zyski magnatowi 
prasowemu\footnote{
	\cite{Toynbee:Studium}, s. 263.}.

W~krajach, gdzie wprowadzono demokratyczną edukację, ludziom grozi dostanie się pod wpływ intelektualnej tyranii, 
sprawowanej albo przez prywatnych wyzyskiwaczy, albo też przez władze państwowe.
Jeśli ludzkie dusze mają być zbawione, jedynym na to sposobem jest podniesienie standardu masowej edukacji do takiego 
poziomu, na którym jej odbiorcy staną się odporni na prymitywniejsze przynajmniej formy wyzysku i~propagandy;
nie trzeba chyba dodawać --- stwierdza pesymistycznie angielski badacz --- że jest to niełatwe zadanie.

Zachodnia rewolucja przemysłowa zdawała się nieść same korzyści.
Zlikwidowano jej ujemne skutki --- zniesiono pracę dzieci, złagodzono na miarę sił pracę kobiet, skrócono czas samej 
pracy, a~warunki życia i~pracy w~domu i~fabryce zmieniły się na lepsze.
Ale świat przesycony bogactwem, wyczarowanym z~takim trudem przez machinę przemysłu, omroczony jest widmem bezrobocia.
To niektóre z~wielu źródeł, z~których rekrutuje się wewnętrzny proletariat naszej współczesnej społeczności 
zachodniej\footnote{
	\cite{Toynbee:Studium}, s. 349.}.

Natomiast marksistowski komunizm dostarcza nam jawnego przykładu takiej nowożytnej filozofii zachodniej, która 
przemieniła się całkiem nie do poznania w~jednostkowym okresie życia w~religię proletariacką, obierając drogę gwałtu 
i~wyrąbując sobie mieczem Nowe Jeruzalem na rosyjskich równinach.
\oMarks{} zamiast Jahwe obrał sobie za bóstwo boginię o~imieniu ,,konieczność dziejowa'', za swój lud wybrany, zamiast 
Żydów, wewnętrzny proletariat świata zachodniego, zaś swe królestwo mesjańskie pojmował jako dyktaturę proletariatu;
ale znamienne rysy żydowskiej apokaliptyki wyraźnie przebijają przez to wytarte przebranie.
Trzeba orzec, że komunizm utracił swe perspektywy jako rewolucyjna religia proletariacka;
po pierwsze, ulegając degradacji z~wyżyn rewolucyjnego panaceum dla całej ludzkości do poziomu zwykłej lokalnej odmiany 
nacjonalizmu;
po drugie zaś, widząc, jak właśnie to państwo, które tę proletariacką religię zniewoliło, upodabnia się do innych państw 
współczesnego świata, przystając do najnowszych życiowych standardów\footnote{
	\cite{Toynbee:Studium}, ss. 350--351.}.

Chrześcijaństwo tymczasem trzyma się mocno --- ta myśl jest stale obecna w~dziele \oToynbee[’ego].
Gdy
\oKartezjusz, \oWolter, \oMarks, \oMachiavell[i], \oHobbes, \oMussolini{} i~\oHitler{} starali się ze wszystkich sił 
zdechrystianizować nasze zachodnie życie, możemy mimo to podejrzewać, że ich dzieło wykadzania i~odkażania było tylko 
częściowo skuteczne.
Chrześcijański wirus czy eliksir jest wciąż w~naszej zachodniej krwi --- i~trudno przypuścić, by duchowa konstytucja 
społeczności zachodniej uległa kiedykolwiek rafinacji do stanu pogaństwa o~helleńskiej czystości\footnote{
	\cite{Toynbee:Studium}, ss. 351--352.}.

Nawrócenie amerykańskich Murzynów jest tylko jednym spośród wielu triumfów nowożytnej chrześcijańskiej działalności 
misyjnej.
Możemy być świadkami tego, że nasza cywilizacja uratuje się --- wbrew sobie samej --- od fatalnego upadku, wpadając 
w~ramiona rodzimego Kościoła, który usiłowała daremnie zepchnąć na bok i~trzymać na dystans.
\cytuj{[\ldots] apostatyczne zachodnie chrześcijaństwo może dostąpić łaski nowego narodzenia jako \textit{Respublica Christiana}, jej własny wcześniejszy i~lepszy ideał tego, do czego urzeczywistnienia winna dążyć\footnote{
	\cite{Toynbee:Studium}, s. 353.}.}

Angielski uczony ugiął się przed logiką trzech faktów dotyczących cywilizacji zachodniej i~uzasadniających, dlaczego 
należy traktować ją na specjalnych zasadach w~porównaniu z~innymi cywilizacjami.
Po pierwsze, w~drugiej ćwierci XX~w. cywilizacja zachodnia była jedynym istniejącym jeszcze przedstawicielem swego 
gatunku, który nie okazywał niezaprzeczalnych oznak dezintegracji.
Sama tylko społeczność zachodnia była wciąż być może w~fazie wzrostu.
Drugim z~nich był fakt, że ekspansja społeczności zachodniej i~promieniowanie kultury zachodniej przywiodły wszystkie 
inne istniejące cywilizacje i~wszystkie zachowane społeczności pierwotne pod wszechogarniające wpływy światowej 
westernizacji.
Trzecim z~nich był alarmujący fakt, iż po raz pierwszy w~ludzkiej historii ludzkość rzuciła wszystko na jedną drogocenną 
i~niebezpieczną szalę.
Chodzi o~perspektywy III wojny światowej, toczonej z~użyciem broni jądrowej czy bakteriologicznej\footnote{
	\cite{Toynbee:Studium}, s. 731.}.

A~zatem wszechobecna teraz społeczność zachodnia dzierżyła w~swych rękach losy całej ludzkości, w~chwili gdy własny los 
Zachodu spoczywał w~koniuszku palca jednego człowieka w~Moskwie oraz jednego człowieka w~Waszyngtonie, którzy 
przyciskając guzik, mogli zdetonować bombę atomową.
Stąd wypływa właśnie konkluzja, że badawczy wgląd w~perspektywy zachodniej cywilizacji jest koniecznym składnikiem 
dwudziestowiecznych studiów and historią.

Przyczyną załamania cywilizacji jest w~każdym przypadku jakieś fiasko samostanowienia.
Społeczność w~fazie załamania traciła zbawienną wolność wyboru, dostając się pod niewolę jakiegoś idola własnego chowu.
W~połowie XX~w. w~społeczności zachodniej praktykuje się kult państwa parafialnego.
To złowroga zapowiedź z~dwóch powodów.
Po pierwsze, ponieważ to ubóstwienie było prawdziwą, choć wstydliwie tajoną religią znakomitej większości mieszkańców 
westernizującego się świata;
po drugie, ponieważ ta fałszywa religia przyprawiła o~śmierć co najmniej 14, a~być może 16 z~21 odnotowanych 
cywilizacji.
Bratobójcze wojny o~nasilającej się gwałtowności były najpowszechniejszą bezsprzecznie przyczyną śmiertelności pośród 
cywilizacji wszystkich trzech pokoleń\footnote{
	\cite{Toynbee:Studium}, s. 737.}.

Napór demokracji w~formie nacjonalizmu, sprzężonego w~wielu przypadkach z~jakąś nowomodną ideologią, wzmagał zajadłość 
wojen, a~rozpędzony przemysł i~technologia wyposażały walczące strony w~coraz bardziej zabójczą broń.

Jednym ze zniechęcających symptomów w~nowożytnych dziejach Zachodu było wyłonienie się --- najpierw w~Prusach,
potem zaś w~całych Niemczech --- militaryzmu, który okazał się zabójczy w~historii innych cywilizacji.
Oszalały militaryzm nazistowskich Niemiec w~jego końcowej fazie można jedynie porównać z~\textit{furor Assyriacus},
rozwibrowanym do najwyższych granic przez \ooTiglatpilessarIII{a}{} (746--727 przed Chr.).
Wątpliwa wydaje się kwestia, czy bezprecedensowo drastyczne zniszczenie nazistowskiej machiny wojennej zniszczyło wolę 
militaryzmu we wszystkich częściach westernizującego się świata\footnote{
	\cite{Toynbee:Studium}, s. 738.}.

Były także i~pomyślne symptomy.
Zniesienie niewolnictwa to triumf chrześcijańskiego ideału, a~wojna i~niewolnictwo były bliźniaczymi nowotworami 
cywilizacji, odkąd ten rodzaj społeczności się po raz pierwszy wyłonił.
Społeczność zachodnia odpowiedziała także na wyzwanie prezentowane przez wpływ industrializmu na instytucję prywatnej 
własności;
w~tej kwestii w~wielu krajach poczyniła postępy, torując sobie drogę pomiędzy Scyllą nieograniczonego ekonomicznego 
indywidualizmu a~Charybdą totalitarnej kontroli nad sferą działalności gospodarczej ze strony państwa.
Z~niemałym sukcesem uporano się też z~problemem wpływu demokracji na edukację.
Udostępniając wszystkim intelektualną skarbnicę, nowożytny duch zachodni wlał w~ludzkość nową nadzieję, kosztem 
wystawienia jej na nowe niebezpieczeństwo.
Mianowicie, elementarna powszechna edukacja otworzyła szanse przed propagandą, a~także na zręczność i~brak skrupułów, 
z~jakim okazja ta została podchwycona przez reklamujących się kupców, agencje prasowe, grupy nacisku, partie polityczne 
i~totalitarne rządy.
Jednak nadzieja tkwiła w~tym, że ludzie będą się dalej kształcić do punktu, w~którym będą już odporni na taką 
eksploatację\footnote{
	\cite{Toynbee:Studium}, s. 739.}.

W 1955~r. węzłowe kwestie stojące przed zachodnim człowiekiem miały bez wyjątku zabarwienie religijne --- pisze 
\oToynbee{} --- czy chrześcijaństwo ma stoczyć walkę z~marksizmem, który głosi kult Kolektywnej Ludzkości?

Na Zachodzie znajdujemy wyraźne ślady pojawienia się charakterystycznego potrójnego podziału na dominującą mniejszość, wewnętrzny proletariat oraz proletariat zewnętrzny.

Zewnętrzny proletariat świata zachodniego nie musi nas raczej absorbować, dawni bowiem barbarzyńcy byli eliminowani 
w~drodze przeniesienia do szeregów zachodniego proletariatu wewnętrznego, który zaczął obejmować znakomitą większość 
żyjącego pokolenia ludzkości.
Gdziekolwiek zaś istniały ludzkie rzesze, miejskie lub wiejskie, które odczuwały, że zachodni system społeczny nie daje 
im tego, do czego mają prawo, tam był proletariat wewnętrzny.
Definicja proletariatu miała bowiem w~całym \textit{Studium historii} charakter psychologiczny, określała ludzi, którzy 
odczuwali, że nie ,,należą'' już duchowo do społeczności, której fizyczną cząstkę stanowią\footnote{
	\cite{Toynbee:Studium}, s. 740.}.

Reakcja proletariatu na ucisk dominującej mniejszości wyraziła się w~połowie XX~w. potężniej niż kiedykolwiek przedtem, 
i~to na dwu drogach. Tam, gdzie krzywdy miały charakter głównie ekonomiczny, drogą tą był komunizm;
tam, gdzie nosiły zabarwienie polityczne lub rasowe, kanalizowały się w~nacjonalistycznej rewolcie przeciw 
kolonializmowi.

W 1955~r. cywilizacji zachodniej groziło jawne niebezpieczeństwo ze strony rosyjsko-chińskiego bloku komunistycznego.
Gdyby natomiast ktoremuś lub obu z~tych subkontynentów (Chin i~Indii), z~których każdy mieścił w~swych granicach nieomal 
czwartą część ludzkości, udało się doprowadzić proces westernizacji na płaszczyźnie technologicznej i~organizacyjnej do 
punktu, w~którym chińska czy indyjska siła robocza zaczęłaby się liczyć w~politycznym i~militarnym bilansie świata 
stosownie do samej swej liczebności, należałoby oczekiwać, iż taki pokrzepiony Samson będzie nalegał na drastyczną 
rewizję krzycząco dotąd niesprawiedliwego podziału bogactw naturalnych i~terytoriów\footnote{
	\cite{Toynbee:Studium}, s. 741.}.

Jednak wspólnota zachodnia zdołała dojść do porozumienia z~Indonezyjczykami tuż po ich oswobodzeniu z~rąk Japończyków 
i~dobrowolnie zrzekła się panowania nad Filipińczykami, Cejlończykami, Birmańczykami, Hindusami oraz 
Pakistańczykami.
A~zatem, zrodziło to nadzieję, że przynajmniej jakaś część ogromnego azjatyckiego kontyngentu w~ramach światowego 
zachodniego proletariatu wewnętrznego, dążącego uprzednio do oderwania się od zachodniej dominującej mniejszości, może 
zmienić kurs i~zmierzać odtąd do alternatywnego celu równorzędnego partnerstwa z~dawnymi zachodnimi panami.

Angielski uczony stwierdza, że demokracja spowodowała wiele pozytywnych zmian na Zachodzie:
\cytuj{
	[\ldots] W~praktycznie wszystkich krajach zachodnich, zwłaszcza zaś w~tych najbardziej uprzemysłowionych 
	i~z~gruntu zmodernizowanych, uwidocznił się w~minionym półwieczu ogromny praktyczny postęp w~kierunku 
	sprawiedliwości społecznej w~każdej dziedzinie życia.
	Rewolucja polityczna, dzięki której Indie wyemancypowały się spod brytyjskiego radżu, nie była bardziej godna 
	uwagi niż rewolucja społeczna w~Wielkiej Brytanii, wskutek której kraj zachodni, gdzie władza, bogactwo i~szanse 
	życiowe były wciąż --- za ludzkiej pamięci --- zawarowane dla nienawistnie małej i~skandalicznie nadmiernie 
	uprzywilejowanej mniejszości, przeobraził się --- bez widoczniejszej urazy po obu stronach --- we wspólnotę, 
	w~której zapewniono w~wielkiej mierze sprawiedliwość społeczną kosztem minimalnego wyrzeczenia się indywidualnej 
	wolności\footnote{
		\cite{Toynbee:Studium}, s. 742.}.
}

Są dwa elementy na Zachodzie, które nie mają odpowiednika w~dziejach innych społeczności.
Pierwszy to zasięg panowania, jakie człowiek zachodni zyskał nad pozaludzką naturą;
drugi --- nasilające się tempo zmian społecznych, powodowanych przez to panowanie.
Wybuch bomby atomowej w~r.~1945 uwyraźnił fakt, że człowiek zyskał taki poziom kontroli nad pozaludzką naturą, iż musi 
stawić czoła dwóm siłom zła, mianowicie wojnie w~zwykłym rozumieniu oraz wojnie klasowej: innymi słowy, wojnie 
horyzontalnej i~wojnie wertykalnej.
Była to sytuacja, do której rodzaj ludzki był całkiem nieprzygotowany\footnote{
	\cite{Toynbee:Studium}, s. 743.}.

Po drugiej wojnie światowej ostały się dwa mocarstwa: USA i~ZSRR.
Inne państwa znalazły się pod protektoratem tych dwóch.
Ta nowa rola USA w~Starym Świecie była już od dawna dla nich swojska w~Nowym Świecie.
Od czasów Świętego Przymierza do okresu Trzeciej Rzeszy doktryna \oMonroe['go] chroniła państwa sukcesyjne imperiów 
hiszpańskiego i~portugalskiego w~Amerykach od dostania się pod władzę jakiegoś mocarstwa europejskiego za cenę 
zastąpienia kolonialnej administracji hiszpańskiej czy portugalskiej hegemonią USA.

Rosjanie i~Amerykanie byli źle przygotowani do rozumienia siebie nawzajem.
Rosjan cechowała postawa uległej rezygnacji, Amerykanie zaś odznaczali się niesforną niecierpliwością;
ta różnica usposobienia znajdowała odbicie w~różnicy nastawienia do arbitralnych rządów.
Rosjanie przyzwalali na nie jako na coś nieuchronnego, Amerykanie zaś nauczyli się z~własnych dziejów traktować je jako 
złą instytucję, którą każdy naród może dowolnie obalić.
Amerykanie upatrywali swe \textit{summum bonum} w~wolności osobistej, którą dosyć osobliwie utożsamiali z~równością, 
natomiast rosyjska komunistyczna dominująca mniejszość upatrywała swe \textit{summum bonum} w~teoretycznej równości, 
jeszcze osobliwiej utożsamianej z~wolnością.
Te różnice temperamentu i~doktryny utrudniały obu narodom wzajemne zrozumienie i~zaufanie\footnote{
	\cite{Toynbee:Studium}, s. 745.}.

ONZ tymczasem okazała się nieskuteczna i~ewidentnie niezdolna do przeobrażenia się w~zarodek rządu światowego.
Wydawało się mało prawdopodobne, by ONZ stała się instytucjonalnym związkiem, z~którego wyrósłby taki ostatecznie 
nieunikniony rząd światowy.
Według wszelkiego prawdopodobieństwa nastąpiłoby to w~drodze rozwoju nie ONZ, lecz jednej z~dwu starszych i~bardziej 
zwartych politycznych instancji: rządu USA lub rządu ZSRR.

Bieżące odkrycia nauki zachodniej zdają się sugerować, iż wydajność technologiczna jest ogromna;
zarazem jednak współczesne reakcje ze strony ludzkiej natury uwidaczniają, że na planie ludzkim mogą wystąpić praktyczne 
ograniczenia produktywności.
Potencjalna zdolność technologii do zwiększania produkcji szła w~zawody z~naturalną ludzką opornością wieśniaków 
i~robotników fabrycznych.
Chłopska prokreacja podnosi liczbę ludności świata, a~robotnicy fabryczni ograniczali produkcję \textit{pari passu} 
z~każdym kolejnym przyrostem zdolności wytwórczych\footnote{
	\cite{Toynbee:Studium}, s. 754.}.

Postępujący \textit{exodus} klasy średniej z~prywatnej przedsiębiorczości do służby państwowej lub jej psychologicznego 
ekwiwalentu: służby w~wielkich nierządowych korporacjach, niósł ze sobą dla zachodniej społeczności zarówno korzyści, 
jak i~straty.
Główną korzyścią było podporządkowanie egoistycznego motywu zysku altruistycznemu motywowi służby publicznej.
Jednak występuje ambiwalencja etosu służby państwowej, gdzie przeciwwagą najwyższej cnoty prawości okazał się brak 
zapału oraz niechęć do występowania z~inicjatywą czy do podejmowania ryzyka.
Te cechy dwudziestowiecznych zachodnich urzędników z~klasy średniej nie wróżą dobrze planom pomyślnego uporania się 
z~ogromnym zadaniem, przed którym mieli wcześniej czy później stanąć --- zadaniem zorganizowania i~utrzymania rządu 
światowego\footnote{
	\cite{Toynbee:Studium}, s. 757.}.

Właściwy zachodniej klasie średniej zasób przedindustrialnej energii psychicznej był siłą napędową kapitalizmu.
Jeśli potencjał tej energii malał, a~jej strumień przepływał ze sfery prywatnej przedsiębiorczości do sfery służby 
publicznej, proces ten oznaczał zgubę kapitalizmu.
Wygląda na to, że reglamentacja narzucona przez technologię przemysłową może unicestwić przedindustrialnego ducha 
prywatnej przedsiębiorczości.
Widoki na przyszłość są niepokojące;
jeśli mechanizacja oznaczała reglamentację i~jeśli ta reglamentacja odbierała ducha kolejno przemysłowej klasie 
robotniczej oraz klasie średniej, to czy jest możliwe, by jakieś ludzkie ręce obsługiwały tę wszechmocną machinę 
bezkarnie?\footnote{
	\cite{Toynbee:Studium}, s. 758.}.

Stojący przed ludzkością problem społeczny ujmowany był z~różnych punktów widzenia w~różnych krajach.
Jeden sposób podejścia praktykowany był w~USA, inny w~ZSRR.
Podejście północnoamerykańskie czerpało inspirację z~ideału stworzenia ziemskiego raju w~Nowym Świecie;
ten ziemski raj miał się opierać na systemie prywatnej przedsiębiorczości, który Amerykanie (a także anglojęzyczni 
Kanadyjczycy) mogli w~swym przekonaniu utrzymać w~doskonałym zdrowiu --- bez względu na jego losy w~innych krajach.
Była to wiara chyba zbyt prostoduszna, bo przecież ludzka natura łącznie z~grzechem pierworodnym przekroczyła Atlantyk 
wraz z~pierwszymi imigrantami oraz wszystkimi ich spadkobiercami.
Z~upływem XX~w. stawało się coraz bardziej widoczne, że dualność światów Nowego i~Starego jest teorią niezgodną 
z~faktami\footnote{
	\cite{Toynbee:Studium}, s. 759.}.

Podejście rosyjskie do problemu konfliktu klasowego czerpało, tak jak amerykańskie, inspirację z~dzieła stworzenia 
ziemskiego raju i~przybrało --- podobnie jak amerykańskie --- kształt polityki polegającej na wyzbyciu się konfliktów 
klasowych przez eliminację podziałów klasowych;
na tym jednak podobieństwa się kończą.
Poczas gdy Amerykanie próbowali upodobnić przemysłową klasę robotniczą do klasy średniej, Rosjanie zlikwidowali klasę 
średnią i~zabronili wszelkiej wolności w~zakresie prywatnej przedsiębiorczości.

Załóżmy, że technologia wpychając człowiekowi do rąk bombę atomową, wymusi na nim zniesienie wojen, zarazem zaś umożliwi 
mu obniżenie stopy śmiertelności do bezprecedensowo niskiego minimum.
Za tymi zmianami nie nadążą zmiany w~sferze kultury.
A~zatem, chłopskie trzy czwarte ludzkości nie wyzbędzie się jeszcze zwyczaju reprodukowania gatunku aż do granic swych 
środków utrzymania.
Ludzie ci wciąż będą zużywać na rozrastające się populacje wszystkie dodatkowe środki egzystencji.
Dlatego wystąpić może ,,wielki głód'' i~może będzie trzeba odebrać ludzkości ,,wolność płodzenia''.
\oToynbee{} lęka się nadmiernego wzrostu ludności świata, lecz w~latach 50. nie było jeszcze widać, że pod koniec XX~w. 
nastąpił gwałtowny spadek liczby urodzin w~najbogatszych krajach świata.

Angielski uczony wyraźnie podkreśla w~\textit{Studium historii}, że duchowe i~materialne ideały są ze sobą niezgodne 
i~człowiek powinien się jasno opowiedzieć po stronie wyższych wartości, aby zapewnić rzeczywisty rozwój cywilizacyjny.
\cytuj{
	Zachodni człowiek ściągnął na siebie niebezpieczeństwo utraty własnej duszy, koncentrując się na niezwykle 
	owocnych staraniach o~podniesienie swego materialnego dobrobytu.
	Gdyby miał znaleźć zbawienie, znalazłby je tylko, dzieląc się owocami swych materialnych osiągnięć z~biedniejszą 
	materialnie większością rodzaju ludzkiego\footnote{
		\cite{Toynbee:Studium}, s. 763.}.
}

Gdyby ludzkość uporała się z~wojnami i~konfliktami klasowymi oraz z~problemem ludnościowym, kolejne wyzwanie, które by 
stanęło przed nią, to rola wolnego czasu w~życiu zmechanizowanej społeczności.
Reakcja ludzkiej natury na rutynę fabryki i~biura posunęła się już w~połowie XX~w. do tego, by wartość wolności od 
nadmiernego obciążenia pracą stawiać wyżej niż wartość wynagrodzenia, jakie robotnik mógł sobie zapewnić, pracując 
,,jednym ciągiem''.
Może w~przyszłości będzie pełne zatrudnienie i~mało pracy do wykonywania, a~co za tym idzie --- dostęp do dużej ilości 
czasu wolnego.
Jak człowiek zacznie używać ten wolny czas --- oto pytanie.
Faktem pozostaje, że wydźwignięciu klasy robotoniczej do materialnych standardów klasy średniej towarzyszyła 
najwyraźniej proletaryzacja życia znacznej części klasy średniej na planie duchowym\footnote{
	\cite{Toynbee:Studium}, s. 765.}.

Daleka droga zdaje się prowadzić --- i~rzeczywiście prowadzi --- od perspektywy technologicznego bezrobocia do 
oczekiwania jeszcze jednego dnia Pięćdziesiątnicy.

\oToynbee{} kończy swoje dzieło uwagą, że można przypuszczać, iż w~życiu ludzkiego organizmu społecznego religia będzie 
prawdopodobnie zagłodzona dopóty, dopóki myślenie i~wola są zaabsorbowane gospodarką (jak to się dzieje na Zachodzie od 
wybuchu rewolucji przemysłowej) oraz polityką (jak to się dzieje na Zachodzie od czasu zachodniego odrodzenia 
ubóstwionego państwa helleńskiego).
I~na odwrót, można wnioskować, iż reglamentacja, narzucana teraz gospodarczemu i~politycznemu życiu zachodniej 
społeczności, umożliwi prawdopodobnie zachodnim duszom urzeczywistnienie prawdziwego celu człowieka: wychwalania Boga 
i~cieszenia się znowu Jego obecnością\footnote{
	\cite{Toynbee:Studium}, ss. 766--767.}.

Z dzieła angielskiego uczonego przebija obawa o~przyszłość świata zachodniego.
\oToynbee{} diagnozuje zagrożenia dla życia cywilizacyjnego, takie jak wojna atomowa, przeludnienie planety czy 
ubóstwienie państwa parafialnego prowadzące do wojen wewnątrzcywilizacyjnych.
Podaje również pozytywne zmiany, jakie zaszły na Zachodzie, tj. zniesienie niewolnictwa, rozwój przemysłu, edukacji 
i~demokracji, co podniosło znacznie materialny byt społeczeństw.
Niewątpliwie za pozytywną zmianę na Zachodzie angielski uczony uznałby także powstanie Unii Europejskiej.
Wspólnota Europejska stanowi jakby państwo uniwersalne (odpowiednik Cesarstwa Rzymskiego), kiedy to na ogromnych 
obszarach Europy ujednolicono język, system polityczny, komunikację i~sprawy gospodarcze.

Wypada nam pogratulować sobie, że świat zachodni daleki jest dziś od podziałów, które w~nim występowały w~przededniu 
wybuchu I~czy II wojny światowej.
Niemniej jednak, wciąż jest dużo do zrobienia, jeśli chodzi o~bezpieczeństwo, pokój i~rzeczywisty, prawdziwie 
humanistyczny rozwój cywilizacji.
W~tych kwestiach rozważania Arnolda \oToynbee['ego] nie straciły wiele na aktualności.
Dla angielskiego uczonego charakterystyczne jest ponadto podkreślanie roli chrześcijaństwa jako fundamentu i~ostoi 
świata zachodniego.

\newpage

\summary{
	This review presents the main views of Arnold \oToynbee[] regarding Western civilization.
	The English scholar describes the positive changes that have occurred in the West: how, for example, slavery has 
	been abolished and education has developed.
	However, he also notices threats to civilizational life, such as the prospect of nuclear war.
	\oToynbee[] typically stresses the role of Christianity as a foundation for the Western world.
	The European Union can be defined --- in the terminology of this English thinker --- as a universal state 
	(equivalent to the Roman Empire).
}{
	Western Civilization --- History of Civilizations --- Christianity
}

\end{elementlit}

