\begin{elementlit}
{Czesław Cekiera}
{\autor{Czesław \kapit{Cekiera}}
    \afiliacja{Archidiecezjalna Poradnia Katolicka w~Warszawie}}
{Rozwój osoby ku wyższym wartościom}
{Rozwój osoby ku wyższym wartościom profilaktyką i~resocjalizacją 
patologii społecznych}
{Personal development towards higher values as a~form of prevention and 
resocialization in cases of social pathology}

\index{Cekiera, C.}

\ooDef{\ooPawelzTarsu}{Paweł}{z Tarsu}{Paweł z Tarsu, św.}
\ooDef{\ooJanodKrzyza}{Jan}{od Krzyża}{Jan od Krzyża, św.}
\ooDef{\ooMatkaTeresazKalkuty}{Matka Teresa}{z Kalkuty}{Matka Teresa z Kalkuty}

\oDef{\oDabrowski}{Dąbrowski}{Dąbrowski, K.}
\oDef{\oKolbe}{Kolbe}{Kolbe, M.M.}
\oDef{\oOwidiusz}{Owidiusz}{Owidiusz}
\oDef{\oSchweitzer}{Schweitzer}{Schweitzer, A.}
\oDef{\oMaritain}{Maritain}{Maritain, J.}
\oDef{\oCarrel}{Carrel}{Carrel, A.}
\oDef{\oGrzywakKaczyńska}{Grzywak-Kaczyńska}{Grzywak-Kaczyńska, M.}
\oDef{\oMcDougall}{McDougall}{McDougall, W.}
\oDef{\oAdler}{Adler}{Adler, A.}
\oDef{\oGuilford}{Guilford}{Guilford, J.P.}
\oDef{\oAllport}{Allport}{Allport, G.W.}
\oDef{\oMurray}{Murray}{Murray, H.A.}
\oDef{\oMaslow}{Maslow}{Maslow, A.H.}
\oDef{\oCattell}{Cattell}{Cattell, R.B.}
\oDef{\oMazurkiewicz}{Mazurkiewicz}{Mazurkiewicz, J.}
\oDef{\oKonorski}{Konorski}{Konorski, J.}
\oDef{\oGerstmann}{Gerstmann}{Gerstmann, S.}
\oDef{\oObuchowski}{Obuchowski}{Obuchowski, K.}
\oDef{\oKonarski}{Konarski}{Konarski, S.}
\oDef{\oStaszic}{Staszic}{Staszic, S.}
\oDef{\oSklodowskaCurie}{Skłodowska-Curie}{Skłodowska-Curie, M.}
\oDef{\oFunk}{Funk}{Funk, K.}
\oDef{\oKosciuszko}{Kościuszko}{Kościuszko, T.}
\oDef{\oMickiewicz}{Mickiewicz}{Mickiewicz, A.}
\oDef{\oSlowacki}{Słowacki}{Słowacki, J.}
\oDef{\oMoniuszko}{Moniuszko}{Moniuszko, S.}
\oDef{\oKarpinsk}{Karpińsk}{Karpiński, F.}
\oDef{\oChopin}{Chopin}{Chopin, F.}
\oDef{\oPaderewski}{Paderewski}{Paderewski, I.J.}
\oDef{\oTraugutt}{Traugutt}{Traugutt, R.}
\oDef{\oSienkiewicz}{Sienkiewicz}{Sienkiewicz, H.}
\oDef{\oSikorski}{Sikorski}{Sikorski, W.E.}
\oDef{\oWyszynski}{Wyszyński}{Wyszyński, S.}
\oDef{\oKuklinski}{Kukliński}{Kukliński, R.}
\oDef{\oPluzek}{Płużek}{Płużek, Z.}

\streszczenie{
W~artykule przeprowadzona została analiza rozwoju osoby ku wyższym 
wartościom.
Rozwój ten, ujęty w~koncepcji Teorii Dezintegracji Pozytywnej Kazimierza 
\oDabrowski[ego], dokonuje się poprzez dynamizmy integracji 
i~dezintegracji pozytywnej.
Obejmuje on pięć poziomów --- od integracji pierwotnej, niezłożonej, do 
integracji wtórnej, złożonej, zharmonizowanej.
Poszukiwanie i~odkrywanie wartości wyższych w~procesie rozwoju stanowi 
równocześnie najbardziej efektywny środek zapobiegania patologiom 
indywidualnym i~społecznym oraz może stanowić skuteczną pomoc 
w~resocjalizacji tych patologii.
Rozwój ku wyższym wartościom, w~tym promocja godności osoby na 
najwyższym poziomie rozwoju, jest zadaniem i~celem każdej osoby 
i~ostatecznie prowadzi do wolności oraz szczęścia, w~których nie ma 
miejsca na patologie społeczne.
}{
profilaktyka patologii społecznej
---
rozwój osoby
---
proces integracji i~dezintegracji
---
poziomy wartości osobowej
}

\tytul{Wstęp}

W~tak sformułowanym tytule zawarta jest sugestia, iż rozwój osoby 
w~kierunku realizacji wartości wyższych w~życiu osobowym i~społecznym 
jest najbardziej efektywnym i~twórczym sposobem na życie, eliminującym 
patologie społeczne, a~w~konsekwencji także działania profilaktyczne 
i~resocjalizacyjne.
Człowiek jako istota rozumna (\textit{Homo sapiens}) należy do bytów 
rozwijających się, a~więc stale zmieniających się, poszukujących, 
nabywających w~dążeniu do szczęścia.
W~procesie rozwoju odkrywa nowe wartości, asymiluje je, niektóre z~nich 
tworzy, inne traci.
Człowiek, mniej lub bardziej usilnie, dąży do celu i~poszukuje 
szczęścia.
W~tym poszukiwaniu zdolny jest do wielkiego wysiłku, do przekraczania 
własnego ja i~do osiągania różnych celów w~życiu.
W~tych celach zawarte są również określone wartości oraz poczucie sensu 
życia.
Nie wszystkie jednak odkrywane i~przyswajane wartości posiadają 
jednakową wartość i~nie wszystkie świadczą o~dojrzałej osobowości.
W~procesie rozwoju człowiek może kierować się różnorodnymi motywacjami 
--- egoistycznymi i~altruistycznym, przyjemnościowymi i~humanistycznymi 
--- i~może wybierać takie „wartości”, które prowadzą do patologii 
społecznych, zachowań nagannych, przestępczych, kryminalnych, do 
zachowań autodestruktywnych z~samobójstwem włącznie.
Kryminogenne środowiska społeczne mogą sprzyjać, stymulować i~dopingować 
takie zachowania.
Zapobieganie tym patologiom w~procesie rozwoju osoby jest najbardziej 
skutecznym sposobem w~profilaktyce, terapii i~resocjalizacji.
Rozwój osoby ku wyższym wartościom prowadzi do kształtowania osobowości 
dojrzałej, wolnej od patologii społecznych\footnote{
    Por. \cite{Aleksandrowicz:Sumienie};
    \cite{Cekiera:RozwojOsoby};
    \cite{Cekiera:Psychoprofilaktyka};
    \cite{Holyst:Czlowiek};
    \cite{Pierzchala:Czlowiek};
    \cite{Pluzek:Problemy}.
}.

\tytul{1. Dynamizmy i~poziomy rozwoju osoby}

Twórca humanistycznej teorii rozwoju osoby (Teorii Dezintegracji 
Pozytywnej) Kazimierz \oDabrowski{} jako mechanizmy i~dynamizmy tego 
rozwoju przyjmuje istnienie popędu rozwojowego, czyli siły, która zmusza 
człowieka do obserwowania, kontrolowania i~wychowywania samego siebie, 
a~także do autopsychoterapii, opuszczania prymitywnego poziomu rozwoju 
oraz wznoszenia się na poziom wyższy.
Życiem i~rozwojem człowieka wg \oDabrowski[ego] kierują trzy podstawowe 
zasady:
a.~zasada przyjemności, b.~zasada rzeczywistości, c.~zasada rozwoju.
One decydują o~postępowaniu człowieka, o~jakości rozwoju, stanowią 
kryterium rozwoju ku dojrzałości albo ku patologiom społecznym.
Dominacja którejś z~nich stanowi o~jakości przystosowania się osoby do 
samej siebie i~do otoczenia\footnote{
    Por. \cite{Dabrowski:Osobowosc};
    \cite{Dabrowski:Trud}.
}.

\begin{itemize}
\item[Ad a.]
Dynamizm przyjemności kieruje postępowaniem większości istot żywych.
Człowiek często dąży do maksymalnej przyjemności w~zaspokajaniu głodu, 
w~ucztowaniu, w~delektowaniu się jedzeniem i~piciem, aż do ich 
nadużywania.
Dotyczyć to może również zaspokajania potrzeb seksualnych, potrzeby snu, 
odpoczynku, bezpieczeństwa, wolności itp.\footnote{
    \cite{Dabrowski:Pasja}, s.~9.
}.
Z~codziennej obserwacji można stwierdzić, że zachowanie człowieka 
w~dużej mierze determinowane jest dynamizmem przyjemności.
Człowiek uzależniony od środków psychotropowych (palacz, alkoholik, 
narkoman, lekoman, erotoman, pedofil, młodzież subkultur) kieruje się 
wyłącznie zasadą przyjemności.
Zasada przyjemności wydaje się dominującą potrzebą tych osób.
Proces rozwoju osoby u~tych ludzi jest zaburzony\footnote{
    Por. \cite{Cekiera:Ryzyko}.
}.

\item[Ad b.]
Dynamizm rzeczywistości jest drugim ważnym stymulatorem rozwoju osoby;
ogranicza on i~modyfikuje zasadę przyjemności.
Jest to zasada stojąca na straży zachowania jednostki i~jej 
bezpieczeństwa.
U~jej podłoża tkwi instynkt samozachowawczy i~rozsądek (zasada realizmu 
i~zdrowego rozsądku), który zabezpiecza życie człowieka przed 
chaotycznym nadużywaniem przyjemności prowadzącym jednostkę do zagłady 
(samozniszczenia).
Przystosowanie do rzeczywistości, do sytuacji życiowych polega często na 
wyborze pomiędzy tym, co jest, a~tym, co być powinno, co lepsze a~co 
gorsze i~co należy czynić w~danej sytuacji, a~czego unikać jako 
szkodliwe, aby osoba mogła się prawidłowo rozwijać.
W~tym właśnie sensie zasada rzeczywistości stoi na straży życia 
i~rozwoju człowieka.
Pozwala ona bowiem rozsądnie selekcjonować bodźce zewnętrzne 
i~wewnętrzne nie według zasady przyjemności, lecz według realizmu.

\item[Ad c.]
Zasada rozwoju osoby dokonuje się poprzez dynamizmy dezintegracji na 
różnych poziomach.
Rozwój indywidualny zawiera w~sobie elementy urazowe i~szokowe, 
nierównowagi i~nieprzystosowania, objawy nerwicowe wraz z~ich własną 
dynamiką.
Rozwój osoby wg \oDabrowski[ego] dokonuje się poprzez dynamizmy 
dezintegracji pozytywnej.
W~procesie dezintegracji można wyróżnić charakterystyczne jej typy:\\
(1)~dezintegracja jednopoziomowa --- negatywny rozkład --- 
reintegracja;\\
(2)~dezintegracja wielopoziomowa --- wartościowanie własnego 
środowiska;\\
(3)~dezintegracja ze względu na zakres, czas i~skutki --- cząstkowa 
i~globalna, trwała i~nietrwała, pozytywna i~negatywna, patologiczna.\\
W~trzeciej grupie dynamizmów rozwojowych rodzi się potrzeba 
odpowiedzialności za siebie i~za innych, potrzeba autonomii, autentyzmu, 
a~następnie dynamizmy samowychowania i~autopsychoterapii wraz 
z~ośrodkiem dyspozycyjno-kierowniczym na wyższym i~najwyższym poziomie 
--- ideał osobowości\footnote{
    Por. \cite{Dabrowski:Psychoterapia}; \cite{Dabrowski:Pasja}.
}.
\end{itemize}

Rozwój osobowy dokonuje się w~procesach dynamicznych, przebiega przez 
różne fazy (dzieciństwo, młodość, dorosłość, starość), przez różne 
poziomy --- od zaspokajania zwykłych potrzeb psychofizjologicznych do 
rozwoju potrzeb psychicznych, społecznych, religijnych i~duchowych.

Koncepcja rozwoju osobowego, wg \oDabrowski[ego], związana jest ściśle 
z~Teorią Dezintegracji Pozytywnej.
Teorię tę charakteryzuje rozwój człowieka ku wyższym wartościom oraz 
prawa rządzące tym rozwojem.
Nie chodzi tu o~fazy rozwojowe w~okresie od wczesnego dzieciństwa do 
wieku podeszłego, lecz o~rozwój, którego celem jest dojrzała osobowość 
zintegrowana na wszystkich poziomach i~odpowiedzialność za ten rozwój.
Chodzi tu o~świadomy rozwój i~przejście od stadium, w~którym losem 
człowieka kieruje życie („żyje się”, „pracuje się” „śpi się”, „chodzi 
się”), do stadium, w~którym człowiek bierze we własne ręce swój los 
i~nim kieruje.
A~zatem chodzi o~specyficznie ludzki, świadomy rozwój osobowy zgodny 
z~systemem wartości i~wyznaczonego ideału osobowego.
Według teorii dezintegracji pozytywnej \oDabrowski[ego] życie 
konkretnego człowieka może przebiegać na różnych poziomach:

\begin{itemize}
\item[a.]
prymitywnym --- określanym jako integracja pierwotna,
\item[b.]
specyficznie ludzkim --- nazwanym integracją wtórną,
\item[c.]
pośrednim (między ww. poziomami) --- jest to stadium przejściowe zwane 
dezintegracją.
\end{itemize}

Jeżeli kierunek rozwoju zmierza jednak w~górę, do integracji wtórnej, 
wówczas mamy do czynienia z~dezintegracją pozytywną i~dążeniem do 
integracji na wyższym poziomie.
Jeżeli natomiast proces rozwoju zmierza w~dół lub zatrzymuje się, 
wówczas mamy do czynienia z~integracją pierwotną, prymitywną zmierzającą 
w~kierunku patologii społecznych.
Choroba psychiczna czy zaburzenia psychiczne byłyby niezdolnością do 
rozwoju oraz pojawianiem się objawów dysolucji i~inwolucji\footnote{
    Por. \cite{Dabrowski:Psychoterapia}, s.~31.
}.
Punktem wyjścia rozwoju osobowego jest integracja pierwotna.
Jest to stadium rozwoju biologicznego w~życiu człowieka: poczęcie, okres 
płodowy, niemowlęcy, dzieciństwa, młodości, dojrzewania, dojrzałości, 
starości.
Życie i~rozwój w~tych fazach kierowane są prawami biologicznymi --- 
człowiek jest im podporządkowany i~poddany działaniu instynktów, 
popędów.
Z~czasem wyzwala się od nich i~je opanowuje, przekształca je na reakcje 
psychiczne i~zachowania moralne.
Punktem wyjścia w~tych przemianach jest stan niezadowolenia z~integracji 
pierwotnej.
To stadium przezwyciężania i~wyzwalania się ze struktur pierwotnych.

Rozwój osobowy --- wg \oDabrowski[ego] --- przebiega przez pięć 
poziomów: 

\begin{itemize}
\item[]
Poziom I --- integracji pierwotnej.
\item[]
Poziom II --- dezintegracja jednopoziomowa.
\item[]
Poziom III --- dezintegracja niezorganizowana, wielopoziomowa 
spontaniczna, impulsywna.
\item[]
Poziom IV --- dezintegracja wielopoziomowa, zorganizowana 
i~usystematyzowana.
\item[]
Poziom V --- integracja wtórna, złożona, zharmonizowana.
\end{itemize}

\textbf{Poziom I} (integracja pierwotna).
Osoby na tym poziomie rozwoju wykazują prymitywną reakcję popędową 
z~inteligencją podporządkowaną tym popędom.
Osobę taką charakteryzuje jednostronny rozwój intelektualny 
z~niedorozwojem uczuć.
Brak im empatii, wrażliwości na cierpienie, krzywdę, śmierć innych, mają 
tendencję do poniżania innych, nie liczą się z~własną śmiercią.
Do tej grupy należą psychopaci, osoby z~pogranicza patologii i~normy 
oraz większość tzw. ludzi przeciętnych\footnote{
    Por. \cite{Dabrowski:Osobowosc}; \cite{Dabrowski:Trud}.
}.

\textbf{Poziom II} (dezintegracja jednopoziomowa).
Osoby na tym poziomie przejawiają pewne zdolności do rozwoju, chociaż 
nie są one wyraźnie ukierunkowane z~powodu braku jednoznacznej 
hierarchii wartości.
Występują u nich ambiwalencje i~ambitendencje, sprzeczność poglądów 
i~działań, zmienność nastrojów.
Przejawiają one zarazem poczucie niższości i~wyższości, syntonii 
i~opozycji.
Brak im wyraźnie określonego celu w~życiu, co prowadzi je niekiedy do 
tendencji samobójczych.

\textbf{Poziom III} (dezintegracja wielopoziomowa).
\oDabrowski{} uważa ten poziom za istotny i~bardzo ważny etap rozwoju.
Jest to okres wewnętrznych licznych przekształceń i~zmian.
Osoby na tym poziomie przejawiają psychiczne rozbicie, mają poczucie 
zagubienia, okresowej depresji, wzmożoną nadwrażliwość, objawy 
rozdrażnienia psychofizycznego, nieokreślone bliżej tęsknoty, 
niezadowolenie z~siebie i~innych.
Rozwój osobowy w~tym okresie charakteryzują: niepokoje, lęki, wzmożone 
poczucie winy i~wznoszenie się na poziom specyficznie ludzki.
Jest to okres powolnego, lecz świadomego kształtowania swej osobowości, 
a~więc proces rozwoju ku wyższym wartościom.
W~procesie dezintegracji dochodzi do rozbicia struktur pierwotnych 
w~sferze intelektualnej, uczuciowej i~drążeniowej oraz motywacyjnej.
Występują skrajnie odmienne sądy i~oceny (ambisentencje) --- np. coś 
jest dobre i~zarazem złe; ktoś jest mądry i~zarazem głupi; obecna jest 
postawa niedowartościowania i~przeceniania.
W~sferze uczuciowej przejawiają się krańcowo różne stany uczuć 
(ambiwalencje) --- np. śmiech i~płacz; smutek i~radość; zadowolenie 
i~niezadowolenie; bunt, wybuchy agresji, nieufność i~podejrzliwość oraz 
ogólnie gwałtowna zmiana nastrojów.
W~sferze dążeń występują ambitendencje --- brak zrównoważenia i~podwójne 
dążenia, np. równocześnie chcenie i~niechcenie (zahamowanie dążeń), duża 
zmienność w~dążeniach, w~motywacji, w~wyborze i~w~podejmowaniu decyzji.
W~procesie rozwojowym powyższe stany dezintegracji występują niekiedy 
w~ostrych zespołach objawów patologicznych kończących się czasem pobytem 
w~zakładach psychiatrycznych lub w~więzieniach.
W~niektórych przypadkach rozbicie psychiczne i~proces dezintegracji jest 
tak silny, że człowiek nie wytrzymuje wewnętrznych napięć i~popada 
w~chorobę psychiczną, a~nawet odbiera sobie życie.
W~większości jednak przypadków okres dezintegracji kończy się scaleniem 
psychiki na wyższym poziomie i~to jest właśnie rozwój osobowy jednostki, 
czyli dezintegracja pozytywna.
„Rozwój to droga w~kierunku coraz wyższych wartości uczuciowych, 
wyobraźni, intelektu, postaw społecznych i~moralnych”\footnote{
    \cite{Dabrowski:Psychoterapia}, s.~236.
}.
Rozwój indywidualny zawiera w~sobie elementy urazowe, szokowe, stresowe, 
nieprzystosowania, objawy nerwicowe wraz z~ich dynamiką.
Rozwój osobowy stanowi swoistą dynamikę konfliktów między „wyższym” a 
„niższym”, „lepszym” a „gorszym”, pomiędzy tym, co „jest”, a tym, co 
„być powinno”.
Taki rozwój jest manifestacją instynktu rozwojowego, instynktem 
twórczości i~doskonalenia się.
Pojawia się on szczególnie w~procesie dezintegracji wielopoziomowej.

Celem rozwoju człowieka jest dojrzała osobowość obejmująca historię 
własnego rozwoju i~jej projekcję w~przyszłość, a~w~wymiarach społecznych 
przejawiająca się w~empatii, odpowiedzialności, świadomości społecznej.
Według \oDabrowski[ego] rozwój osoby dokonuje się poprzez dynamizmy 
dezintegracji pozytywnej.
Twórcze dynamizmy rozwoju osobowego to świadomość i~kontrola samego 
siebie --- dynamizmy autonomii i~autopsychoterapii.

\textbf{Poziom IV} charakteryzuje się zorganizowaną dezintegracją 
wielopoziomową z~udziałem elementów refleksyjnych i~syntetyzujących 
rozwój.
Najważniejszym dynamizmem rozwoju jest tu zróżnicowanie na przedmiot -- 
podmiot w~sobie, czyli moment zróżnicowania wielopoziomowego.
Według \oDabrowski[ego] tworzą się tu dynamizmy oraz poziomy sympatii 
i~samoświadomości, samowychowania i~autopsychoterapii, dokonuje się 
przejście do zachowań autonomicznych i~autentycznych oraz uwalnianie się 
od automatyzmów\footnote{
    Por. \cite{Dabrowski:Psychoterapia}, s.~53.
}.
Na tym poziomie w~osobowości nie pojawiają się cechy patologiczne.
Przeciwnie, motywy postępowania odpowiedzialnego, kontrolowanego są 
bardzo silne i~rokowanie w~procesach terapii czy resocjalizacji są 
wyraźnie zdecydowane i~pewne.

\textbf{Poziom V} to etap rozwoju, na którym występuje wtórne 
zharmonizowanie po trudnych doświadczeniach i~dezintegracji psychicznej.
Na tym poziomie kształtują się i~utrwalają takie dynamizmy jak: 
autonomia, autentyzm, odpowiedzialność, najwyższy poziom samoświadomości 
i~empatii.
Na tym poziomie wyodrębniają się wyraźnie dwie esencje --- indywidualna 
i~społeczna.
Pierwszą tworzą uzdolnienia, świadomość własnej historii życia, 
prospektywne cele oraz trwałe, niepowtarzalne związki miłości.
Druga esencja wyraża autentyczny i~autonomiczny stosunek do innych ludzi 
oraz wysoki poziom świadomości społecznej i~odpowiedzialności.
Na tym poziomie rozwoju osobowego nie spotyka się objawów patologii 
społecznej (przestępczości, uzależnień psychotropowych, hazardowych czy 
dewiacji seksualnych ani przemocy czy agresji)\footnote{
    Por. \cite{Pierzchala:Czlowiek}.
}.

Przedstawione w~dużym skrócie poziomy i~dynamizmy rozwoju osobowego 
wiążą się ściśle z~rolą wartości i~systemem wartości w~rozwoju.
\oDabrowski{} przywiązywał dużą wagę do hierarchii wartości.
To właśnie wartości kierują naszym rozwojem i~z~nich tworzy się centrum 
zainteresowań oraz uzdolnień.
Stanowią one hierarchię, która pozwala coraz jaśniej i~wyraźniej widzieć 
nasz ideał konkretny, indywidualny i~społeczny.
Wartości hierarchizują środowisko wewnętrzne i~społeczne (zewnętrzne).
Życie człowieka nabiera wówczas poczucia sensu, rzutuje swoje cele 
w~przyszłość.
Kształtuje się ostateczny ideał wyczuwalny intuicyjnie.
Instynkt życia bywa przezwyciężony, opanowany i~zastąpiony przez śmierć.
To właśnie ta pasja rozwoju kazała
\ios{Sokratesowi}{Sokrates}
wypić cykutę i~nie przeciwstawiać się losowi oraz werdyktowi sędziów.
Jego ostatnie słowa skierowane do nich brzmiały: „Wy idziecie do życia, 
a~ja do śmierci, a~co z~tych dwóch najlepsze --- tego nikt na pewno nie 
wie, chyba sam Bóg”\footnote{
    Cyt. za: \cite{Dabrowski:Trud}, s.~62.
}.
To był ostatni krok w~pasji rozwoju
\ios{Sokratesa}{Sokrates}
--- niechrześcijanina.
A~w~naszych czasach?
Czasach niewoli i~podeptania wszelkiej wartości i~godności ludzkiej?
W~okresie terroru i~masowego ludobójstwa w~obozach koncentracyjnych, 
inny człowiek, chrześcijanin, kapłan, Polak, Ojciec Maksymilian 
M.~\oKolbe{} w~imię najwyższej wartości, jaką jest miłość, dobrowolnie 
wybiera śmierć za drugiego człowieka.
Jego poziom i~pasja rozwoju pozwoliły mu opanować instynkt życia 
i~strachu oraz przekroczyć próg śmierci.
\ios{Sokrates}{Sokrates} i~\oKolbe{} wznieśli się w swoim rozwoju 
osobowym na poziom wartości najwyższych (miłość) i~najwyższy poziom 
motywacji --- altruistycznej.
To były ich ideały indywidualne i~społeczne.

\tytul{2. Aksjologiczne aspekty rozwoju osoby}

W~kontekście refleksji nad rozwojem osobowym opartym na systemie 
wartości rodzi się pytanie, jak Teoria Dezintegracji Pozytywnej sprawdza 
się w~życiu codziennym.
Psychologiczna analiza życiorysów wielu ludzi wybitnych i~przeciętnych, 
a~także osób patologicznych wskazuje, że TDP sprawdza się, chociaż jej 
objawy nie zawsze są wyraźnie dostrzegalne i~manifestujące się.
Można je zaobserwować w~sytuacjach kryzysowych i~skrajnych.
Gdy wnikliwie prześledzimy życiorysy i~postawy ludzi wybitnych czy 
zbrodniarzy, łatwo możemy zauważyć procesy integracji i~dezintegracji 
--- np. znane powiedzenie \oOwidiusz[a] \textit{video meliora proboque 
deteriora sequor} („widzę rzeczy lepsze, a~podążam za gorszymi”).
Albo przykład
\ios{Pawła z~Tarsu}{Paweł z Tarsu, św.},
który z~takim trudem „podbijał” w~niewolę prymitywne instynkty 
i~wyzwalał ducha.
Bardzo ciekawe obserwacje pozostawił nam św.
\ios{Augustyn}{Augustyn, św.}
w~\textit{Wyznaniach} i~\textit{Solilokwiach} czy św.
\ios{Jan od Krzyża}{Jan od Krzyża, św.},
który przeżywał ciemną noc (\textit{nox obscura}) oraz wielu innych
(np. Jacques \oMaritain, Albert \oSchweitzer, Edyta
\ios{Stein}{Stein, E.},
\ios{Matka Teresa z~Kalkuty}{Matka Teresa z Kalkuty}).
Gdy czytamy ich historie życia, możemy prześledzić poszczególne etapy 
i~poziomy rozwoju oraz hierarchię wartości, której się dorabiali.
Ich trud istnienia i~zmaganie się w~rozwoju oraz walce o~wznoszenie się 
w~realizowaniu wartości na coraz wyższym i~najwyższym poziomie są godne 
podziwu i~naśladowania.
Model rozwoju osoby zaproponowany w~TDP daje szanse na rozwój ku wyższym 
wartościom (miłość, prawda, dobro, piękno, wolność, sprawiedliwość, 
odpowiedzialność, powinność, miłosierdzie, pokój, przebaczenie, 
wierność, zaufanie, przyjaźń, empatia, abstynencja itp.).
Wartości te chronią osobę i~społeczeństwo przed patologiami społecznymi, 
a~zarazem stanowią istotną, integralną część profilaktyki, terapii 
i~resocjalizacji\footnote{
    Por. \cite{Dabrowski:Trud};
    \cite{Grzywak:Trud};
    \cite{Cekiera:Rozwoj}.
}.

W~swoim rozwoju i~dojrzewaniu człowiek współczesny bardzo często 
przechodzi przez szeroki świat konfliktów oraz kryzysów osobowych 
i~społecznych.
Do najczęściej spotykanych obecnie należą: 

\begin{itemize}
\item[●]
Kryzys wartości moralnych i~wiary (religijnych).

\item[●]
Kryzys wartości życia i~godności człowieka.

\item[●]
Kryzys tożsamości kobiety i~mężczyzny (płci, gender).

\item[●]
Kryzys wartości dziecka, daru życia i~zdrowia.

\item[●]
Kryzys wartości rodziny i~jej trwałości.

\item[●]
Kryzys bezrobocia i~pracy zawodowej.

\item[●]
Brak poczucia bezpieczeństwa --- wzrost agresji i~terroryzmu.

\item[●]
Kryzys wartości patriotycznych i~społecznych.

\item[●]
Kryzys uczciwości w~życiu prywatnym i~publicznym.

\item[●]
Brak poczucia sensu życia i~perspektyw u~młodzieży.
\end{itemize}

Do powyższych konflikto- i kryzysogennych czynników należy doliczyć 
liczne zagrożenia, zniewolenia, uzależnienia od środków psychotropowych, 
układów mafijnych, gangów przestępczych oraz innych patologii 
społecznych utrudniających rozwój psychofizyczny i~moralny osoby (np.
nikotynizm, alkoholizm, narkomanię, hazard, subkultury młodzieżowe).

Rozwój osobowy ku wyższym wartościom jest zatem najlepszym sposobem 
zapobiegania tym patologiom społecznym.
Jest też profilaktyką, terapią i~resocjalizacją.
Wartości te mają swoje uwarunkowania w~procesach rozwojowych 
w~środowisku rodzinnym, społecznym, religijnym, ekonomicznym, moralnym.
Na ogół w~rozwoju osoby największe znaczenie mają cechy wrodzone, 
środowisko i~dynamizm rozwojowy.
Osoba i~osobowość bywają pojmowane przeważnie jako źródło lub jako 
skutek rozwoju i~działania ludzkiego.

We współczesnej psychologii humanistycznej osobowość pojmowana jest 
między innymi jako zdolność do rozwoju w~kierunku rozumienia, 
przeżywania i~odkrywania coraz wyższej hierarchii wartości, aż do 
tworzenia konkretnego ideału indywidualnego i~społecznego\footnote{
    Por. \cite{Dabrowski:Elementy}, s.~36.
}.
Ten ideał osobowy w~miarę dojrzewania jednostki nadaje rozwojowi 
kierunek i~sens życia.
Poczucie sensu w~życiu jest tym, co mobilizuje do działania oraz to 
działanie integruje.
Procesy poznawcze, emocjonalne, uczuciowe i~motywacyjne oraz decyzyjne 
jako elementy składowe osoby nie występują w~człowieku oddzielnie, lecz 
stanowią syntezę przeżyć, postaw, zachowań i~życia psychicznego oraz 
moralnego.
Podmiotem tego życia jest świadome ludzkie „ja” osoby.
W~strukturze osoby można wyodrębnić sferę biologiczną, psychologiczną, 
społeczną oraz wymiar duchowy (moralny).
Pośród istot żyjących na tym świecie człowiek jest najbardziej 
paradoksalną i~zagadkową rzeczywistością.
Pomimo tak wielu badań i~opracowań naukowych o~człowieku nadal aktualne 
są stwierdzenia, że człowiek jest „istotą nieznaną” (Alexis \oCarrel), 
że jest stale „pytaniem otwartym”\footnote{
    Por. \cite{Popielski:Czlowiek}; \cite{Popielski:Noetyczny}.
}.

W~dążeniu do rozwoju samorealizacja i~samoaktualizacja są 
najsilniejszymi dążeniami człowieka dającym najwyższe poczucie 
szczęścia, a~ich brak prowadzi do autodestrukcji i~zaniku chęci do 
życia.
Według Marii
\ios{Grzywak-Kaczyńskiej}{Grzywak-Kaczyńska, M.}
model rozwoju osoby zaproponowany przez \oDabrowski[ego] jest 
najsilniejszym dążeniem człowieka nadającym mu poczucie sensu życia, 
a~także sensu cierpienia i~bywa często opłacane trudem i~ogromnym 
wysiłkiem\footnote{
    Por. \cite{Grzywak:Trud}, s.~38.
}.
Poczucie sensu życia wiąże się ściśle z~poszukiwaniem i~realizowaniem 
w~życiu przyjmowanych wartości, względnie z~ich negowaniem.
Jakość przyjmowanych wartości stanowi też o~jakości i~wartości życia.
Odkrywanie i~realizowanie w~życiu poszczególnych wartości oraz tworzenie 
systemów wartości jest procesem trudnym, żmudnym i~wymaga wysiłku.
Nie wszyscy są chętni i~gotowi podejmować ten wysiłek w~dobie ogólnej 
tendencji do ludycznego i~przyjemnościowego stylu życia.
Jeżeli jednak człowiek współczesny pragnie przeżyć swoje życie sensownie 
i~dorobić się trwałego szczęścia, to powinien zaangażować się 
w~poszukiwanie takich wartości, które nadają prawdziwy, nieprzemijający 
sens życia.

\tytul{3. Hierarchia wartości profilaktyką i~resocjalizacją
patologii~społecznych}

Rozwój osoby stanowił zawsze centralny punkt zainteresowań i~badań wielu 
nauk antropologicznych, medycznych, psychologicznych, pedagogicznych, 
socjologicznych i~psychiatrycznych.
W~literaturze przedmiotu badań znane są różne koncepcje rozwoju osoby 
akcentujące takie dynamizmy rozwoju osoby, jak: popędy, instynkty, 
potrzeby biologiczne, psychologiczne, duchowe, moralne, dążenia, 
motywacje oraz sposoby ich zaspokajania.
Stanowisko takie z~dawnych autorów reprezentują:
William \oMcDougall,
Sigmund
\ios{Freud}{Freud, S.},
Alfred \oAdler, Joy P. \oGuilford.
Kontynuatorami ich badań byli następnie:
Gordon W. \oAllport, Henry A.
\oMurray, Abraham H. \oMaslow, Raymond B. \oCattell{} oraz inni.
W~Polsce rozwojem osoby zajmowali się:
Jan \oMazurkiewicz, Jan \oKonorski, Stanisław \oGerstmann,
Kazimierz \oObuchowski, Kazimierz \oDabrowski,
Maria
\ios{Grzywak-Kaczyńska}{Grzywak-Kaczyńska, M.}
i~wielu innych.
Każdy z~tych autorów podkreślał jakiś aspekt dynamizmów rozwojowych.
\oDabrowski{} jako punkt centralny rozwoju osoby przyjął wartości, 
hierarchię wartości i~różne jej poziomy rozwoju.

Model rozwoju osoby zaproponowany w~Teorii Dezintegracji Pozytywnej daje 
szanse na rozwój ku wyższym wartościom.
Wartości te chronią osobę przed różnymi patologiami społecznymi.
Stanowią też integralną część profilaktyki oraz resocjalizacji.
Współczesna bowiem kultura i~cywilizacja w~przyspieszonym tempie życia 
i~rozwoju stale „produkuje” coraz więcej ludzi nieprzystosowanych, 
nieodpowiedzialnych, niedojrzałych, patologicznych, agresywnych, co 
w~konsekwencji pociąga za sobą nasilenie lęków, niepokój egzystencjalny, 
poczucie zagrożenia, „bojaźń i~drżenie”, „nerwice cywilizacyjne”, 
seryjne samobójstwa i~seryjne morderstwa\footnote{
    Por. \cite{Horney:Neurotyczna};
    \cite{Cekiera:WObronie};
    \cite{Cekiera:Papierosy}.
}.
Obecnie wśród licznych patologii społecznych w~wielu krajach nasilają 
się różnego typu uzależnienia i~zniewolenia --- od alkoholu, narkotyków, 
nikotyny, do hazardu.
Rozwój tych patologii jest biegiem ku śmierci (\textit{Lauf zum Todt}, 
jak podkreślał
\ios{Heidegger}{Heidegger, M.}).
Brak poszanowania wartości życia i~godności osoby ludzkiej prowadzi do 
cywilizacji śmierci tak często obecnie promowanej.
Wyzwolenie się z~tej patologii może się dokonać na drodze rozwoju ku 
wyższym wartościom.
Takimi wartościami są: życie, zdrowie, wolność, miłość, sprawiedliwość, 
pokój, zaufanie, wierność, przyjaźń i~wiele innych.

Patologizacja życia społecznego wskazuje na to, że obecnie człowiek 
czuje się coraz bardziej zagrożony, znerwicowany, zmęczony życiem, 
pracą, środowiskiem.
W~różny sposób próbuje ochronić swój układ nerwowy od nadmiernych dawek 
bodźców wielokrotnie przekraczających normę; bodźców niesprzyjających 
rozwojowi osoby, nadmiernych bitów informacji, nadmiernych decybeli 
hałasu, napromieniowania, skażenia ekologicznego i~uzależnienia od 
różnych środków toksycznych.
Ogólne poczucie zagrożenia płynie ze środowisk przestępczych, mafijnych, 
patologicznych układów w~środowisku pracy, bezrobocia, co prowadzi do 
wyczerpania psychofizycznego i~poczucia bezsensu, pustki 
egzystencjalnej, nerwicy noogennej.
To tu właśnie tkwi źródło narastających tendencji destrukcyjnych 
i~autodestrukcyjnych wśród młodzieży.
Wielu tę pustkę próbuje wypełnić narkotykiem lub alkoholem, aby chociaż 
przez chwilę zapomnieć o~niej i~poczuć się lepiej.

Problem różnego rodzaju uzależnień nadal stanowi poważny dylemat do 
rozwiązania dla wielu ludzi, zwłaszcza tych, którzy zagubili chęć 
i~umiejętność życia, tracą sens i~radość życia oraz możliwość 
odnalezienia się jako ludzie dojrzali, wolni, zintegrowani na najwyższym 
poziomie rozwoju, szczęśliwi chociaż borykający się z~trudem istnienia 
i~pasją rozwoju\footnote{
    Por. \cite{Dabrowski:Pasja}; \cite{Dabrowski:Trud}.
}.
Tak jak nerwice mogą sprzyjać rozwojowi osoby, tak uzależnienia ten 
rozwój hamują.
Człowiek uzależniony przestaje „dorabiać się” osobowości, przestaje się 
rozwijać i~dojrzewać, przestaje być samoświadomy, samowybierający, 
samo-potwierdzający się.
Intencjonalnie nie jest zorientowany na cele, wartości i~ideały.
Jest natomiast przypisany, podporządkowany i~uzależniony od narkotyku 
--- jest zniewolony.
Podobnie ma się rzecz z~innymi patologiami społecznymi, np.
przestępczością, uzależnieniem od seksu, pornografią, pedofilią, 
molestowaniem, mobbingiem, hazardem, patologiczną zazdrością itp.

Teoria Dezintegracji Pozytywnej jest humanistycznym modelem rozwoju 
osoby zaproponowanym przez \oDabrowski[ego], a~opartym na hierarchii 
wartości.
Jego stanowisko należy do orientacji zwanej w~psychologii „trzecią 
siłą”.
To kierunek psychologii humanistycznej przeciwstawiający się zarówno 
poglądom szkoły behawioralnej, jak i~psychoanalitycznej bazujących na 
odruchach, naśladowaniu, uczeniu się, na popędach i~instynktach 
w~procesach rozwoju osoby.
Teoria Dezintegracji Pozytywnej ma za zadanie eksplikację dynamizmów 
całościowego rozwoju człowieka poprzez odkrywanie wartości, ich 
systematyzowanie, hierarchizowanie na różnych poziomach rozwoju.
Teoria ta zajmuje się rozwojem osoby i~prawami rządzącymi tym rozwojem.
Celem tego rozwoju jest osobowość dojrzała, harmonijna, zintegrowana, 
stanowiąca pełnię człowieczeństwa\footnote{
    Por. \cite{Dabrowski:Osobowosc};
    \cite{Dabrowski:Elementy}.
}.

Rozwój osobowy ukierunkowany na realizację odkrywanych wartości wyższych 
w~życiu osobistym i~społecznym okazuje się najbardziej efektywną metodą 
profilaktyczną w~środowisku rodzinnym, szkolnym, w~różnych grupach 
zawodowych i~w~życiu społecznym.
Działania wychowawcze i~prewencyjno-profilaktyczne w~środowisku 
rodzinnym i~szkolnym można sprowadzić do kilku podstawowych zasad:

\begin{itemize}
\item[●]
W~okresie dzieciństwa w~procesie wychowania główną rolę pełnią rodzice 
i~środowisko rodzinne.
Optymalne warunki zapewnia dziecku pełna i~harmonijna rodzina.
Rodzina zastępcza oraz instytucje wspomagające nie są w~pełni zdolne 
zastąpić naturalnego środowiska rodzinnego.
W~takiej sytuacji pomocne mogą być działania profilaktyczne.
Profilaktyka powinna być uniwersalna oraz interdyscyplinarna, tzn.
powinna obejmować wszystkie dziedziny życia od urodzenia, aż do późnej 
starości.
W~zapobieganie patologicznemu rozwojowi powinny być zaangażowane 
różnorodne dziedziny nauki, wychowania oraz właściwe resorty 
ministerialne.
Prace tych resortów powinny być skoordynowane i~powinny ze sobą 
współpracować w~procesie rozwoju osoby.
W~szczególności współpraca ta winna dotyczyć resortów edukacji, oświaty, 
służby zdrowia i~administracji.
Oddziaływaniem resocjalizacyjnym należy objąć młodzież ze środowisk 
zagrożonych, z~tendencjami przestępczymi, agresywnymi oraz z~rodzin 
rozbitych, niepełnych.
Do tej akcji należy włączyć organizacje społeczne, sportowe, 
stowarzyszenia, związki, kluby, organizacje porządkowe, harcerstwo 
organizacje religijne i~grupy oazowe\footnote{
    Por. \cite{Cekiera:Ryzyko};
    \cite{Cekiera:WObronie};
    \cite{Cekiera:Papierosy};
    \cite{Cekiera:Czlowiek}.
}.
\item[●]
Dziecko w~rodzinie przede wszystkim powinno być chciane, oczekiwane 
i~przekonane o~tym, że jest kochane, a~w~trudnych sytuacjach dorastania 
może liczyć na pomoc rodziny.
Pomoc ma być rozumna i~nie powinna ograniczać się tylko do zaspokajania 
zachcianek dziecka.
Nie należy unikać trudnych pytań, trzeba mieć czas dla dziecka --- dużo 
czasu, aby widzieć i~wiedzieć, z~jakimi trudnościami się ono boryka.
Jeżeli ten czas nie będzie dziecku poświęcony dobrowolnie, to o~wiele 
więcej trzeba go będzie poświęcić na leczenie lub resocjalizację, 
a~i~tak może się okazać, że jest już za późno.
Kiedy dziecko ucieka z~domu lub zamyka się wewnętrznie, a~niekiedy 
i~zewnętrznie we własnym pokoju, to jest to sygnał, że dzieje się w~nim 
coś ważnego, że ma problemy, z~którymi sobie nie radzi.
Trzeba mu pomóc.
Mimo wszystko trzeba z~nim być, wspierać je duchowo życzliwością i~radą.
Należy tak pokierować wychowaniem dziecka, aby w~żadnej sytuacji nie 
sięgało po papierosa, po alkohol czy narkotyk, aby nie potrzebowało 
przystawać do subkultur młodzieżowych, do sekt lub do grup 
przestępczych.
Poprzez systematyczne uwrażliwianie i~kształtowanie wartości pozytywnych 
--- poczucie bezpieczeństwa, miłość, altruizm, odpowiedzialność, 
powinność --- należy budzić u~dziecka wszechstronne zainteresowania 
humanistyczne, społeczne i~religijne, a nie tylko zaspokajać jego 
potrzeby biologiczne, konsumpcyjne, przyjemnościowe.
Należy u~dziecka wyrabiać siłę woli, szlachetne motywacje wyboru 
wartości oraz umiejętność pokonywania trudności.
\item[●]
W~okresie szkolnym --- czasie intensywnego rozwoju organicznego, 
psychofizycznego, moralnego i~związanych z~nim napięć --- u~dziecka 
występują takie objawy, jak: drażliwość, agresja, poczucie chaosu, 
dezintegracji, nasilone lęki, poczucie zagubienia i~bezsensu.
W~tej sytuacji pojawiają się samobójstwa, tendencje do autodestrukcji, 
samookaleczeń, ucieczek z~domu, przystawania do grup przestępczych.
W~procesie rozwoju, w~wychowaniu i~w~profilaktyce wśród młodzieży należy 
budzić zainteresowania wiedzą, nauką, pracą zawodową, poprzez kółka 
samokształceniowe, uczenie się etosu nauki, studiów i~pracy zawodowej.
Szczególną uwagę należy zwrócić na rozwój uczuć i~postaw moralnych.
W procesie wychowania należy akcentować wrażliwość, szlachetne uczucia, 
ufność, optymizm, uspołecznienie, empatię, altruizm,
\textsc{patriotyzm, poczucie własnej wartości i~godności, chęć tworzenia 
wartości społecznych}.
W~szkolnych programach wychowania powinny być dokonane istotne zmiany, 
tak by szkoły znowu stały się kuźniami wielkich charakterów i~osobowości 
na miarę sławnych Polaków --- w~różnych dziedzinach nauki, kultury, 
sztuki, wartości duchowych, patriotycznych
(\ios{Kopernik}{Kopernik, M.},
\oKonarski, \oStaszic, \oSklodowskaCurie, \oFunk, \oKosciuszko, 
\oMickiewicz, \oSlowacki,
\ios{Norwid}{Norwid, C.K.},
\oMoniuszko, \oKarpinsk[i], \oChopin, \oPaderewski, \oTraugutt, 
\oSienkiewicz, \oSikorski, \oWyszynski, \oKuklinski,
\ios{Jan Paweł II}{Jan Paweł II}
i~wielu innych).
Polska ma wielu wspaniałych bohaterów godnych naśladowania.
Promocja wartości oraz ideałów, które oni wypracowali i~realizowali 
w~swoim życiu w~bardzo trudnych warunkach, może być dla nas wspaniałym 
wzorem dla kierowania rozwojem własnej osoby, a~także programem dla 
profilaktyki i~resocjalizacji\footnote{
    Por. \cite{Slipko:Godnosc};
    \cite{Granat:Personalizm};
    \cite{Lubanski:Czlowiek}.
}.
\end{itemize}

\tytul{4. Rozwój ku dojrzałej osobowości profilaktyką 
patologii~społecznych}

Osoba ludzka rozwija się dzięki wartościom ponadczasowym, metafizycznym, 
transcendentalnym.
Człowiek żyjąc w~rzeczywistości materialnej, ograniczonej w~czasie 
i~przestrzeni, może jednocześnie wzrastać w~świat wyższych wartości, 
może odkrywać wartości i~tworzyć ideały życiowe, dążyć do nich, 
realizować je, może kierować się zasadami moralnymi.
Człowiek w~swojej egzystencji czuje się związany z~Bogiem.
Mając świadomość popełnianych czynów (dobrych lub złych), czuje się za 
nie odpowiedzialny i~ma też świadomość swego rozwoju lub zastoju, upadku 
i~cofania się.
Osoba wie, że może wpływać na swój rozwój i~jego jakość, włączając swoje 
życie w~wyższy porządek moralny\footnote{
    Por. \cite{Jedrzejko:Czlowiek}.
}.
Wartości najwyższe --- Dobro, Prawda, Piękno, Miłość --- człowiek uznaje 
i~podporządkowuje się im, lecz ich nie tworzy.
Może w~nich jednak partycypować i~wzbogacać nimi swoje życie.
Jeżeli człowiek pragnie rozwijać się ku dojrzałości osobowej i~osiągnąć 
cel ostateczny --- szczęście, to musi afirmować ten system wartości 
absolutnych.
System wartości filozoficznych i~moralnych obliguje każdego człowieka 
niezależnie od stopnia i~poziomu rozwoju.
Wskazuje również na kierunek i~cel rozwoju.
Każdy człowiek jako byt rozumny zawiera w~sobie potencjalną 
nieskończoność i~tendencje do łączności, do relacji z~Bytem Absolutnym.
W~kontekście tych naturalnych dążeń do poszukiwania wartości 
metafizycznych człowiek stawiał sobie zawsze filozoficzne pytania 
o~naturę tych dążeń: dlaczego i~skąd powstają? i~po co? w~jakim celu?
itp.
Uznanie celowości istnienia i~działania człowieka daje pożyteczną 
odpowiedź na pytanie o~sens jego życia i~dążeń\footnote{
    Por. \cite{JanPawel:Redemptor};
    \cite{3:Frankl:Homo}.
}.

Problem sensowności życia ludzkiego jest głęboko metafizyczny i~wchodzi 
w~krąg zainteresowań każdej religii.
Filozofie i~religie w~różny sposób próbowały określić cel człowieka, ale 
zawsze starały się ubogacić rozwój człowieka odwołując się do pełnego 
systemu wartości religijnych.
System wartości oraz ostateczny cel były na ogół zgodne z~kierunkiem 
dążeń natury ludzkiej.
Trud istnienia wpisany jest w~egzystencję ludzką, a~jej rozwój wiąże się 
z~wysiłkiem, cierpieniem, samoudręczeniem, z~dążeniem jednak do celu.
Pomimo cierpienia i~trudu, gdy rozwój ma cechy twórcze i~znamiona 
zdrowia psychicznego, staje się źródłem radości, zadowolenia, sukcesu 
i~sensu życia.

Jeśli natomiast z~trudem istnienia wiąże się daremny wysiłek, 
niepotrzebna nikomu praca, niszcząca krzywda, szkodliwe działanie (np.
zażywanie narkotyków zawsze ma taki charakter), wówczas działanie to 
staje się źródłem cierpienia i~udręką dla człowieka.
Taki antyrozwój staje się hamulcem w~rozwoju, a~nawet źródłem 
tragicznych cierpień i~wielu nieszczęśliwych wypadków --- zniewolenia, 
rozpaczy, samobójstwa\footnote{
    Por. \cite{Osinska:Zdrowie}.
}.
W~celu zapobiegania tej patologii społecznej należy każdego człowieka, 
całe młode pokolenie wychowywać do wyższych wartości.
Należy promować wartości filozoficzne i~moralne w~rozwoju osoby jako te, 
które najbardziej chronią przed dewiacjami indywidualnymi i~społecznymi.
Rozwój postaw etycznych i~moralnych oraz systemu wartości metafizycznych 
stanowi również o~godności człowieka i~o~poziomie jego rozwoju\footnote{
    Por. \cite{Cekiera:Rozwoj}.
}.

Godność osoby ludzkiej jest darem nadprzyrodzonym (por. Dz~8, 16--20).
Dar godności otrzymany od Stwórcy darmo, w~zalążku, jest darem 
niezbywalnym, jest zarazem zadaniem, powołaniem i~celem rozwoju 
człowieka.
Człowiek może być również współsprawcą swej godności, wzbogacając ją 
o~wartości etyczne i~moralne.
Człowiek może jednak nie rozwijać w~sobie tych wartości, może obniżać 
ich poziom, może stanąć w~połowie drogi i~nie osiągnąć pełnej godności 
lub w~pewnym sensie nawet ją utracić.
Może też nie wykorzystać danych mu talentów, zakopać je i~zasłużyć na 
naganę za lenistwo, jak ten sługa ewangeliczny (por. Mt~25, 26--30).

Godność osoby ludzkiej rzadko podejmowana jest w~dyskusjach i~pracach 
naukowych, a~przecież rozwój człowieka, jeżeli ma być ukierunkowany na 
cel, powinien szeroko uwzględniać ten ważny aspekt osobowości i~jej 
ogólnoludzką wartość.
Jednym z~kryteriów rozwoju cywilizacji i~kultury danego społeczeństwa 
jest szacunek dla godności osoby ludzkiej.
Godność osoby jest wymiarem osobowości i~może być rozpatrywana w~wielu 
aspektach: filozoficznym, teologicznym, psychologicznym, prawnym.
W~sensie ontologicznym i~personalistycznym fakt bycia człowiekiem 
sprawia, że godność osoby przysługuje każdemu człowiekowi niezależnie od 
wieku, wykształcenia, rasy, płci, grupy społecznej czy religii;
niezależnie od stanu posiadania, a~nawet niezależnie od poziomu 
moralnego.
Ta godność osoby ludzkiej jest niezbywalna, wywodzi się z~posiadania 
rozumu i~wolnej woli.
Papież
\ios{Jan~XXIII}{Jan XXIII}
wiąże godność człowieka z~jego naturą rozumną\footnote{
    Por. \cite{JanXXIII:Pacem}, nr 9--10.
}.
Podobnie uzasadnia ją Powszechna Deklaracja Praw Człowieka (1948).
W~Artykule~1 czytamy: 

\cytuj{
    Wszyscy ludzie rodzą się wolni i~równi pod względem swej godności 
    i~swych praw.
    Są oni obdarzeni rozumem i~sumieniem i~powinni postępować wobec 
    innych w~duchu braterstwa\footnote{
        Por. www: 
        \url{http://www.ptpa.org.pl/public/files/akty_prawne/Powszechna_Deklaracja_Praw_Czlowieka.pdf}.
}.
}

Ta godność polega na równości praw wszystkich ludzi, na zakazie 
niewolnictwa, zakazie tortur i~nieludzkiego traktowania, na posiadaniu 
odpowiedniej ochrony prawnej, na wolności myśli, sumienia i~religii, na 
ochronie życia prywatnego, prawie do pracy, odpowiedniej stopy życiowej.
Macierzyństwo i~dzieciństwo mają prawo do specjalnej opieki\footnote{
    Por. \cite{Granat:Personalizm}.
}.

Poczucie godności w~sensie psychologicznym spełnia funkcje motywacyjne 
oraz integracyjne.
Pobudza ono osobę do działania oraz integruje jej funkcje niezależnie od 
jej doświadczeń przykrych czy przyjemnych, pozytywnych lub negatywnych, 
pomaga w~afirmacji życia niezależnie od warunków, w~jakich jednostka się 
znajduje.
Poczucie godności spełnia rolę stymulatora rozwojowego w~kierunku 
powinności i~wartości etycznych oraz poczucia sensu życia.
Psychologiczne aspekty godności wiążą się z~potrzebami uznania, 
szacunku, wartości osobowych, samorealizacji itp.

Godność ludzka --- w~ujęciu filozoficzno-teologicznym --- jest cechą 
osoby, najdoskonalszego bytu w~całej naturze rozumnej, obdarzonego 
intelektem i~wolną wolą, partycypującego w~bycie swego Stwórcy 
i~w~dziele odkupienia.
Osobowość człowieka według doktryny katolickiej jest najwyższym celem 
działania ludzkiego, jest wzbogacana przez swego Stwórcę.
Gdy człowiek zwraca się do swego Stwórcy osiąga pełnię człowieczeństwa 
i~uczestniczy w~Jego życiu.
Wówczas staje się wolny od ograniczeń, uwalnia się od uzależnień i~od 
patologii\footnote{
    Por. \cite{JanPawel:Centesimus}.
}.

Kościół umieścił godność człowieka w~centrum swych wypowiedzi 
społecznych.
Opowiada się za ustanowieniem porządku społecznego, w~którym nie ma 
ucisku, w~którym panuje duch solidarności.
Godność człowieka była przedmiotem szerokiej dyskusji na Soborze 
Watykańskim~II.
Problem ten znalazł odbicie w~wielu dokumentach soborowych i~w~nauczaniu 
kilku ostatnich papieży.
Dokumenty soborowe i~encykliki papieskie wskazują na źródło godności 
osoby ludzkiej, ze względu na jej pochodzenie, strukturę oraz 
przeznaczenie (powołanie).
Ze względu na rozwój osoby i~jej przeznaczenie godność osoby może być 
rozważana w~aspekcie filozoficznym i~teologicznym.
Uznanie celowej działalności człowieka daje odpowiedź na pytanie o~cel 
i~przeznaczenie --- przeznaczenie do życia wiecznego.
Odkrycie w~sobie sfery moralnej (sumienia) i~porządku moralnego 
w~świecie stanowi o~kryteriach wartości.
Wspólne dla wszystkich ludzi jest myślenie refleksyjne, filozoficzne.
Wspólne są postawy moralne.
Człowiek normalny i~zdrowy psychicznie ma świadomość moralną, czyli jest 
przekonany, że jego czyny podlegają ocenie z~punktu widzenia dobra 
i~zła.
Człowiek w~swojej świadomości ma zakodowane poczucie odpowiedzialności 
za swoje czyny.
Im bardziej moralnie człowiek postępuje w~sytuacjach konkretnych, tym 
bardziej staje się moralnie wartościowy.
A~zatem wartość człowieka i~jego godność bierze się również 
z~moralności, która opiera się na uniwersalnych zasadach i~na sumieniu.
Taką uniwersalną zasadą jest to, że należy czynić dobro, a~zła należy 
unikać.
Innymi takimi zasadami są: obowiązek sprawiedliwości, mówienia prawdy, 
dotrzymywania danego słowa, niesienie pomocy potrzebującym 
itp.\footnote{
    Por. \cite{Lubanski:Czlowiek}, s.~44.
}.

Istotnym wymiarem godności osoby --- jako w~pełni moralnej świadomości 
człowieka --- jest sumienie.
Sumienie jest podstawą rozwoju osobowości i~podstawowym prawem moralnym 
nakazującym miłowanie i~czynienie dobra, a~unikanie zła.
Dojrzałe sumienie umożliwia rozwój ku pełnej godności ludzkiej.
Godność człowieka i~jego wolność wymagają, aby działał on z~motywów 
świadomego wyboru --- od wewnątrz poruszany i~naprowadzany ku 
rzeczywistemu dobru, poznanemu przez prawe sumienie, a~nie pod wpływem 
popędu wewnętrznego lub przymusu zewnętrznego.
W~kontekście refleksji o~sumieniu prawym kard. Stefan \oWyszynski{} 
wyodrębnił kilka aspektów tego sumienia, np. sumienie osoby ludzkiej, 
sumienie rodzinne, sumienie narodowe, sumienie zawodowe, sumienie 
obywatelsko-polityczne\footnote{
    Por. \cite{Wyszynski:Sumienie}.
}.
Każde z~nich ma ważne zadania i~funkcje do spełnienia, a~wszystkie stoją 
na straży ocalenia jednostki, rodziny i~ładu społecznego.
Narażone są one na ostrą krytykę i~zwalczanie przez kręgi 
ateistyczno-liberalne.
Ważnym dokumentem kościelnym broniącym tych najwyższych wartości 
humanistycznych --- sumienia i~godności osoby ludzkiej --- jest Karta 
Praw Rodziny Stolicy Apostolskiej obejmująca kilkanaście zwięzłych 
artykułów dotyczących rozwoju i~życia jednostki w~kontekście małżeństwa, 
rodziny, wychowania, pracy zawodowej i~funkcjonowania w~życiu 
społecznym\footnote{
    Por. www: \url{http://www.srk.opoka.org.pl/srk/srk_pliki/karta.htm}.
}.
Warto się z nimi zapoznać, aby je wykorzystać w~procesie własnego 
rozwoju osobowego w~kształtowaniu wyższych wartości humanistycznych.
Wobec zagrożonych obecnie wartości, w~obliczu wojen i~zmagania się 
z~nędzą i~głodem
\ios{Jan Paweł~II}{Jan Paweł II}
dramatycznie wołał: 

\cytuj{
Nie zabijajcie, nie gotujcie ludziom zniszczeń i~zagłady.
Pomyślcie o~cierpiących głód i~niedolę waszych braciach!
Szanujcie godność i~wolność każdego człowieka\footnote{
    \cite{JanPawel:Redemptor}, nr 16.
}.
}

\tytul{Konkluzja}

Rozwój osoby ludzkiej ku wyższym wartościom, ujęty w~Teorii 
Dezintegracji Pozytywnej \oDabrowski[ego], oparty jest na humanistycznej 
koncepcji człowieka, na wartościach etycznych i~moralnych.
Rozwój ten dokonuje się poprzez wysiłek i~trud istnienia, integrację 
i~dezintegrację, poprzez dynamizmy rozwojowe biopsychiczne i~moralne na 
różnych poziomach rozwoju.
Odkrywanie i~przyswajane wartości, względnie ich odrzucanie, pomijanie, 
stanowią o~kryteriach jakości rozwoju danej osoby, a~także 
społeczeństwa, w~którym jednostka rozwija się i~pełni w~nim różne 
funkcje.
Rozwój ku wyższym wartościom i~godności ludzkiej na najwyższym poziomie 
rozwojowym jest zadaniem i~celem człowieka, prowadzi do szczęścia.

PS 	Zmarłej Zenomenie \oPluzek{} w~10. rocznicę śmierci dedykuję te 
refleksje nad rozwojem osoby jako bliski świadek Jej wysiłku i~zmagań 
wznoszenia się na najwyższy, piąty poziom rozwoju w~TDP.
Wierzę, że osiągnęła stan pełnej szczęśliwości, bo wielu cierpiących 
obdarzała najwyższym poziomem empatii w~momentach najmniej 
spodziewanych.
Z~gorącymi wyrazami wdzięczności, podziękowaniem za bycie razem i... do 
zobaczenia!


\summary{
This article examines the topic of approaches to personal development 
that aim at achieving the highest possible level. 
Such approaches are considered here in the context of Kazimierz \oDabrowski[’s] 
“Theory of Positive Disintegration” (TPD). 
The shaping of the personality is accomplished by the dynamic integration 
and disintegration of the individual, and also by considering his/her five levels 
of development. 
The first level is called the stage of primary integration, whilst harmonious 
secondary integration refers to the highest level of development itself. 
The discovery of the highest level of personal value in one’s progress is one 
of the most effective stages in protecting the individual from any unacceptable 
moral or ethical standards present in society. 
It is also effective in the re-socialisation of cases involving social pathology. 
Each person has the task of promoting their personal values to the highest level 
of development. 
When the individual conclusively fulfils this task, he/she reaches an optimal stage 
of harmoniousness and peacefulness.
}{
social pathology prevention
---
person development
---
processes of integration and disintegration
---
levels of personal values
}

\end{elementlit}
