\begin{elementlit}
{Dorota Kubacka-Jasiecka}
{\autor{Dorota \kapit{Kubacka-Jasiecka}}
    \afiliacja{Krakowska Akademia im.~Andrzeja Frycza Modrzewskiego}}
{Kryzys emocjonalny i~trauma szansą na rozwój}
{Kryzys emocjonalny i~trauma szansą na rozwój i~potęgowanie zdrowia.
Wątpliwości i~pytania}
{Emotional crisis and trauma as opportunities to develop and enhance health: 
    questions and doubts}

\index{Kubacka-Jasiecka, D.}
\index{Heszen-Niejodek, I.|see{Heszen, I.}}

\oDef{\oMaslow}{Maslow}{Maslow, A.H.}
\oDef{\oEpstein}{Epstein}{Epstein, S.}
\oDef{\oSek}{Sęk}{Sęk, H.}
\oDef{\oThomas}{Thomas}{Thomas, C.C.}
\oDef{\oErikson}{Erikson}{Erikson, E.H.}
\oDef{\oLindemann}{Lindemann}{Lindemann, E.}
\oDef{\oKlein}{Klein}{Klein, D.C.}
\oDef{\oLisTurlejska}{Lis-Turlejska}{Lis-Turlejska, M.}
\oDef{\oLifton}{Lifton}{Lifton, R.J.}
\oDef{\oTedeschi}{Tedeschi}{Tedeschi, R.G.}
\oDef{\oCalhoun}{Calhoun}{Calhoun, L.G.}
\oDef{\oTyszkow}{Tyszkow}{Tyszkowa, M.}
\oDef{\oAntonovsky}{Antonovsky}{Antonovsky, A.}
\oDef{\oKobas}{Kobas}{Kobasa, S.C.}
\oDef{\oOginskaBulik}{Ogińska-Bulik}{Ogińska-Bulik, N.}
\oDef{\oBartczak}{Bartczak}{Bartczak, M.}
\oDef{\oLisTurlejsk}{Lis-Turlejsk}{Lis-Turlejska, M.}
\oDef{\oOchberg}{Ochberg}{Ochberg, R.L.}
\oDef{\oViorst}{Viorst}{Viorst, J.}
\oDef{\oPollock}{Pollock}{Pollock, G.H.}
\oDef{\oCzapinski}{Czapiński}{Czapiński, J.}
\oDef{\oLazarus}{Lazarus}{Lazarus, R.S.}
\oDef{\oKahan}{Kahan}{Kahana, M.J.}
\oDef{\oGreen}{Green}{Green, B.L.}
\oDef{\oWilson}{Wilson}{Wilson, J.P.}
\oDef{\oLindy}{Lindy}{Lindy, J.D.}
\oDef{\oWortman}{Wortman}{Wortman, C.B.}
\oDef{\oFrankl}{Frankl}{Frankl, V.E.}
\oDef{\oHorowitz}{Horowitz}{Horowitz, M.J.}
\oDef{\oSilver}{Silver}{Silver, R.L.}
\oDef{\oBoon}{Boon}{Boon, C.}
\oDef{\oStones}{Stones}{Stones, M.H.}
\oDef{\oTaylor}{Taylor}{Taylor, S.E.}
\oDef{\oBerg}{Berg}{Berg, K.J.}
\oDef{\oMiller}{Miller}{Miller, S.D.}
\oDef{\oKovacs}{Kovacs}{Kovacs, A.J.}
\oDef{\oPluzek}{Płużek}{Płużek, Z.}
\oDef{\oSeligman}{Seligman}{Seligman, M.E.P.}
\oDef{\oObuchowski}{Obuchowski}{Obuchowski, K.}
\oDef{\oPraszkier}{Praszkier}{Praszkier, R.}
\oDef{\oPilecka}{Pilecka}{Pilecka, B.}
\oDef{\oAffleck}{Affleck}{Affleck, G.}
\oDef{\oWronaPolanska}{Wrona-Polańska}{Wrona-Polańska, H.}
\oDef{\oJuczynski}{Juczyński}{Juczyński, Z.}
\oDef{\oGellhorn}{Gellhorn}{Gellhorn, E.}
\oDef{\oPost}{Post}{Post, R.}
\oDef{\oRosenblatt}{Rosenblatt}{Rosenblatt, P.C.}
\oDef{\oWilner}{Wilner}{Wilner, N.}
\oDef{\oJanoffBulman}{Janoff-Bulman}{Janoff-Bulman, R.}
\oDef{\oFrieze}{Frieze}{Frieze, I.H.}
\oDef{\oLeary}{Leary}{Leary, J.}
\oDef{\oHelgeson}{Helgeson}{Helgeson, V.S.}
\oDef{\oCampbell}{Campbell}{Campbell, J.D.}
\oDef{\oHerman}{Herman}{Herman, J.}
\oDef{\oPersaud}{Persaud}{Persaud, R.}
\oDef{\oHoff}{Hoff}{Hoff, L.A.}

\streszczenie{
Opracowanie podejmuje problematykę kryzysu emocjonalnego i~traumy
z~perspektywy możliwości rozwoju i~wzrostu.
Artykuł ukazuje złożone psychologiczne uwarunkowania kryzysu 
emocjonalnego, jego konstruktywnego rozwiązania oraz rozwoju i~wzrostu 
dzięki przebyciu kryzysu.
Kwestie te są najczęściej pomijane w~piśmiennictwie kryzysu, stanowią 
jednak podstawę postulowanej przez autorkę konieczności zasadniczego 
różnicowania między kryzysem emocjonalnym a~traumą, między rozwojem 
i~wzrostem poprzez kryzys a~adaptacyjnymi pozytywnymi przemianami 
obserwowanymi w~zaburzeniach potraumatycznych.
Nie zawsze również przemiany te można utożsamiać z~tzw. wzrostem 
potraumatycznym.
Ten ostatni, odnosząc się do teorii \oMaslow[a], autorka opracowania 
określa jako rozwój „wynikający z~braku”, zależny od traumy.
Uwzględnienie dorobku psychologii zdrowia oraz sugerowanych różnicowań 
między kryzysem emocjonalnym a~traumą pozostaje istotne z~punktu 
widzenia praktyki interwencyjnej.
}
{
kryzys emocjonalny
---
dwuwartościowość kryzysu
---
kryzys rozwojowy
---
proces adaptacyjny
---
tożsamość
---
trauma
---
traumatyczne wydarzenie
---
traumatyczna reakcja
---
wzrost potraumatyczny
---
zmaganie się (radzenie sobie) ze stresem
}

Opracowanie podejmuje problematykę kryzysu emocjonalnego i~traumy 
z~perspektywy możliwości rozwoju i~wzrostu.
Analiza piśmiennictwa psychologicznego z~zakresu problematyki podatności 
--- odporności, zasobów radzenia sobie ze stresem, także uwarunkowań 
zmian zachowania oraz zdrowego funkcjonowania psychospołecznego prowadzi 
do wniosku, że możliwości rozwoju skutkiem doświadczenia kryzysu 
i~traumy, ich uwarunkowania i~mechanizmy są złożone oraz indywidualnie 
zróżnicowane.
Uwzględnienie właściwości osobowości przedkryzysowej oraz problematyki 
odporności na stres podważa do pewnego stopnia zasadność ideowych 
założeń psychologii kryzysu i~interwencji kryzysowej dotyczących 
definicyjnej dwuwartościowości zjawisk kryzysowych; nie każdy jest 
zdolny do wykorzystania przyjmowanej w~teorii kryzysów możliwości 
rozwoju, co znajduje potwierdzenie w~doświadczeniu praktyki 
interwencyjnej.

Tekst opracowania przedstawia ponadto rozważania dotyczące innych 
problemów i~wątpliwości wyłaniających się ze współczesnego dorobku 
wiedzy o~rozwoju w~kryzysie i~traumie; sugerują one konieczność 
różnicowania między kryzysem emocjonalnym a~zaburzeniami 
potraumatycznymi oraz między adaptacją a~tzw. wzrostem potraumatycznym.

\tytul{1. Kryzys emocjonalny}
\ttytul{1.1. Charakterystyka kryzysu}

W~piśmiennictwie przedmiotu funkcjonuje wiele modeli, konceptualizacji 
kryzysu akcentujących nieco inne jego elementy czy mechanizmy\footnote{
    Por. \cite{Kubacka:Interwencja}, 2010
    (na życzenie Autorki, podajemy również rok wydania --- przyp. red.).
}.

Najczęściej kryzys bywa ujmowany jako:

\begin{itemize}
\item[●]
Szczególny rodzaj stresu psychologicznego, w~następstwie którego 
dochodzi do utraty (zachwiania) dotychczasowej równowagi emocjonalnej.
\item[●]
Doświadczenie szeroko rozumianej żałoby, żalu po stracie.
\item[●]
Wyczerpanie się, zablokowanie lub brak adekwatnych zasobów zmagania się 
ze stresem i~zagrożeniem; narastające napięcie blokuje dostęp zarówno do 
nawykowych, jak i~potencjalnych strategii zaradczych oraz obronnych.
\item[●]
Moment zwrotny, krytyczny, przełomowy życia jednostki.
Wszechogarniającemu poczuciu bezradności, bezsilności i~utraty kontroli 
nad swoim życiem towarzyszy poczucie konieczności podjęcia 
natychmiastowych istotnych rozstrzygnięć (stan „zawieszenia w~próżni”, 
wyzwania dla dotychczasowego kształtu życia i~koncepcji własnej osoby).
Pojawia się naglące, nieracjonalne pragnienie podjęcia natychmiast 
ważnych decyzji i~rozstrzygnięć, co wyrażają używane przez klientów 
kryzysu zwroty: „balansowanie na krawędzi”, „na ostrzu noża”, „nad 
przepaścią”, „wóz albo przewóz” itp.
\item[●]
Zagrożenie dotychczasowego sensu życia i~systemu wartości oraz koncepcji 
własnego Ja i~poczucia tożsamości.
W~ujęciu \oEpstein[a]\footnote{
    Por. \cite{Epstein:TheSelf}, 1973.
}
narastanie kryzysu jest spowodowane zwiększaniem się rozbieżności 
wewnątrz systemu Ja lub między strukturą Ja a~doświadczeniem wydarzeń 
krytycznych.
\end{itemize}

Kryzys emocjonalny bywa również definiowany jako doświadczenie załamania 
się dotychczasowej adaptacyjnej równowagi pod wpływem wydarzeń 
i~sytuacji krytycznych, zagrażających jednostce.
Powstające napięcie, najczęściej o~charakterze lękowym, prowadzi do 
chaosu psychicznego i~dezorganizacji zachowania skutkiem narastającej 
rozbieżności między wymaganiami sytuacji a~zasobami zmagania 
się\footnote{
    Por. \cite{Aguilera:Crisis}, 1986;
    \cite{Hoff:People}, 1995;
    \cite{James:Strategie}, 2004;
    \cite{Lindemann:Symptomatology}, 1944.
}.

Wydarzenia krytyczne (\textit{life change events}), wstrząsając 
podstawami egzystencji jednostki, wymagają, jak zauważa \oSek\footnote{
    Por. \cite{Sek:Wybrane}, 1991.
},
istotnych zmian w~mechanizmach przystosowania, co odróżnia wydarzenia 
krytyczne od innych wydarzeń stresowych.
Autorka pisze: 

\cytuj{
Sytuację trudną i~stresu psychologicznego można znieść, można ją 
przetrwać bez ingerencji z~zewnątrz, natomiast sytuacja kryzysu wymaga 
dokonania zmian w~układzie funkcjonalnym człowieka --- otoczenie --- 
grupa ---
środowisko\footnote{
    \cite{Sek:Rola}, 1997, s.~144.}.
}

Wydarzenia krytyczne mogą stanowić obciążenie nie tylko ze względu na 
siłę stresu, jego wyczerpującą długotrwałość, ale przede wszystkim 
z~uwagi na ich subiektywne znaczenie dla jednostki.

\ttytul{1.2. Dwuwartościowość kryzysu}

Powszechnie przyjmuje się, że kryzysy emocjonalne mają charakter 
dwuwartościowy, dwoisty --- z~jednej strony zawierają ryzyko, możliwość 
patologizacji jednostki, z~drugiej zaś strony przynoszą szansę dalszego 
rozwoju i~wzrostu, a~w~konsekwencji pozytywnego przejścia kryzysu.
Stanowią połączenie możliwości trwania w~bezsilności i~zastoju oraz 
wyjścia z~kryzysu bogatszym i~silniejszym\footnote{
    Por. \cite{Heszen:Doswiadczenie}, 1995;
    \cite{Hoff:People}, 1995.
}.

Po przejściu ostrego stanu kryzysu występują następujące możliwości jego 
zakończenia:

\begin{itemize}
\item[●]
Powrót do przedkryzysowego poziomu funkcjonowania --- problem, który 
spowodował kryzys, nie zostaje rozwiązany, a~samolimitujący mechanizm 
kryzysu prowadzi do obniżania się poziomu napięcia.
Nierozwiązane konflikty i~problemy pozostają nadal aktualne, stając się 
źródłem przyszłych napięć i~kryzysów.
Pozostawiają one osobę z~obniżonym poczuciem sprawstwa, kontroli i~wiary 
w~siebie (wzór stagnacyjny).
\item[●]
Jednostka może się starać zredukować napięcie i~cierpienie poprzez 
zachowania dysfunkcjonalne --- neurotyczne, nawet psychotyczne.
Mogą się aktywizować tendencje destrukcyjne (przestępcze), 
somatyzacyjne, skłonność do uzależnień czy inne reakcje patologiczne 
(wzór regresyjny).
\item[●]
Może się realizować --- najbardziej interesujący, z~uwagi na tematykę 
opracowania --- wzór progresyjny.
Rozwiązanie problemu kryzysowego dzięki wewnętrznym zasobom i~sile oraz 
wsparciu bliskich, względnie pomocy interwencyjnej otwiera jednostce 
wejście na drogę rozwoju.
Procesy wzrostu mogą obejmować: wzmocnienie psychiczne, podniesienie 
samooceny i~poczucia własnej wartości, konstruktywne zmiany w~systemie 
wartości, zwiększenie odporności psychicznej, poprawę relacji 
z~bliskimi;
można też mówić o~uzyskaniu większych kompetencji społecznych.
Pozytywne przemiany bywają określane jako: „posianie przez kryzys ziarna 
rozwoju” czy wręcz „nowe narodziny”\footnote{
    Por. \cite{Hoff:People}, 1995;
    \cite{Heszen:Doswiadczenie}, 1995;
    \cite{Maslow:Motywacja}, 1990.
}.
\end{itemize}

Doświadczenie silnie stresujących wydarzeń, także traumatycznych, 
będących źródłem cierpienia, może więc prowadzić  do zmian 
psychologicznych o~pozytywnym charakterze\footnote{
    Por. \cite{Caplan:Srodowiskowy}, 1984;
    \cite{Frankl:Homo}, 1984;
    \cite{Popielski:Psychologia}, 2009.
},
nazywanych w~przypadku doświadczeń traumatycznych wzrostem 
potraumatycznym\footnote{
    Por. \cite{Tedeschi:ThePostTraumatic}, 1996.
}.

\oThomas{}\footnote{
    Za: \cite{Rapaport:TheState}, 1965.
}
porównuje kryzys, ze względu na otwarcie na zmiany i~możliwości rozwoju, 
do katalizatora przemian przyspieszającego przyswajanie sobie nowych, 
efektywnych środków zmagania.
Kryzys stanowi zatem wyzwanie uruchomienia nowych form adaptacji --- 
podnoszenia poziomu zdrowia jednostki (stawania się silniejszym).

„Kryzys to czas możliwości, z~jego mobilizacją energii, działa jako 
druga szansa” w~poprawianiu wcześniejszego „wadliwego rozwiązania 
problemów”\footnote{
    \cite{Rapaport:TheState}, 1965, s.~25.
}.
Szansa wzrostu, prawdopodobieństwo funkcjonowania po przejściu kryzysu 
na rozwojowo wyższym od dotychczasowego poziomie jest więc wpisana 
w~naturę zjawisk kryzysowych\footnote{
    Por. \cite{Hoff:People}, 1995.
},
a~występujące przemiany mają zazwyczaj charakter rozwojowy 
i~progresywny\footnote{
    Por. \cite{DeGrace:Kryzysy}, 1985;
    \cite{Hoff:People}, 1995;
    \cite{Rapaport:TheState}, 1965.
}.
Można powiedzieć, że towarzyszący kryzysowi lęk i~dyskomfort stają się 
bodźcem zmian rozwojowych zachodzących w~stosunkowo krótkim czasie.

\ttytul{1.3. Rodzaje kryzysów emocjonalnych}

Z~perspektywy praktycznych oddziaływań interwencyjnych, pomocy 
w~przejściu kryzysu stosunkowo największą popularność oraz użyteczność 
zyskał podział kryzysów wyróżniający ich następujące rodzaje:

\begin{itemize}
\item[●]
Kryzysy rozwojowe, zwane kryzysami przemiany, związane z~naturalnymi 
procesami przemian dokonujących się na przestrzeni biegu życia, mające 
normatywny i~przewidywalny charakter.
Obejmują one zarówno kryzysy dojrzewania, jak i~przekwitania 
biologicznego oraz przemiany wieku dorosłego wynikające z~biegu życia 
i~jego faz rozwojowych.
Czynnikiem ryzyka może być wejście w~każdą nową fazę rozwoju --- 
przejście do jego następnego etapu wymaga zmian adaptacyjnych\footnote{
    Por. \cite{Erikson:Identity}, 1968.
}.
\item[●]
Kryzysy wieku dojrzałego tzw. egzystencjalne wiążą się ze świadomym 
dążeniem do samourzeczywistnienia (samorealizacji) --- poszukiwaniem 
indywidulnej drogi samookreślenia i~przebudowy tożsamości z~biegiem 
czasu życia.
Źródłem kryzysów staje się opór przed przemianami i~koniecznością 
podjęcia ważnych decyzji, nowych ról i~zadań.
Niechęć zmiany systemu wartości i~wysiłku wypracowania nowych 
zaangażowań i~nadania swojemu życiu innego sensu.
Do tej grupy należą kryzysy, w~których stan nierównowagi jest wywoływany 
przez tzw. wydarzenia krytyczne niosące zagrożenie dla koncepcji własnej 
osoby i~poczucia tożsamości (np. śmierć bliskich, poważne choroby 
somatyczne, wypadki, załamanie kariery życiowej)\footnote{
    Por. \cite{Kubacka:Zmiany}, 2002.
}.
Rozwiązanie tych kryzysów wymaga gotowości dokonania zmian, modyfikacji 
koncepcji własnej osoby, tożsamości, a~nawet osobowości.
\item[●]
Kryzysy sytuacyjne oraz tzw. kryzysy traumatyczne, zewnątrzpochodne, 
będące reakcją na wstrząsające wydarzenia krytyczne czy traumatyczne 
„przekraczające zwykle ludzkie doświadczenie”, a~których człowiek nie 
jest w~stanie ani przewidywać, ani kontrolować\footnote{
    Por. \cite{Hoff:People}, 1995.
}.
Wyróżnia je nagły, przypadkowy, niekiedy wręcz katastroficzny charakter, 
z~silnym poczuciem zagrożenia zdrowia czy życia.
Kryzysy te wymagają bezpośredniego, zdecydowanego działania 
zapobiegającego dalszym szkodom, a~niekiedy utracie życia\footnote{
Por. \cite{Slaikeu:Crisis}, 1990.
}.
Do grupy kryzysów o~charakterze sytuacyjnym należą opisane przez 
\oKlein[a] i~\oLindemann[a]\footnote{
    Por. \cite{Pluzek:Psychologia}, 1991.
}
kryzysy występujące w~sytuacjach emocjonalnie ryzykownych (tzw. 
hazardowych) mogące zakończyć się znaczącym sukcesem lub totalną klęską 
(np. kandydowanie w~wyborach, konkursy, zawody itp.).
\item[●]
Kryzysy katastroficzne (środowiskowe).
Katastrofy mogą mieć różne pochodzenie: biologiczne, technologiczne, 
wynikać z~zapaści ekonomiczno-gospodarczej czy przemian 
społeczno-systemowych.
Dotykają one zarówno poszczególnych osób, jak i~całych grup ludności, 
a~nawet całej społeczności.
Kryzysy indywidualne rozgrywają się na tle kryzysu większej populacji, 
a~u~ich ofiar obok typowych dla kryzysu objawów występują stany 
dezintegracji obrazu Ja i~świata, rozpadu systemu podstawowych wartości 
i~sensu życia oraz zerwanie ciągłości więzi społecznych.
\end{itemize}

Rodzaj kryzysu wydaje się mieć podstawowe znaczenie dla możliwości 
rozwoju i~wzrostu jako następstwa kryzysu.
Nie bez znaczenia pozostaje ponadto pośrednio powiązany z~typem kryzysu 
dostęp do wsparcia interwencyjnego i~środowiskowego.

\tytul{2. Zaburzenia potraumatyczne a kryzys}

Zaburzenia potraumatyczne występują w~sytuacjach krytycznych 
zagrażających zdrowiu, psychicznej i~fizycznej integralności czy życiu 
człowieka.
„Zaburzenie po stresie traumatycznym pojawia się w~następstwie przeżycia 
--- jako uczestnik lub świadek zagrażających życiu zachowań”, pisze 
\oLisTurlejska{}\footnote{
    \cite{LisTurlejska:Adaptacja}, 1997, s.~92.
},
na które uczestnicy i~obserwatorzy reagują lękiem i~odczuciem 
grozy\footnote{
    Por. \cite{Briere:Podstawy}, 2010.
}.
Odrębną problematykę niesie tzw. złożony zespół stresu pourazowego --- 
skutek dziecięcych doświadczeń traumatycznych (maltretowania dziecka, 
przemocy rodzinnej, molestowania seksualnego)\footnote{
    Por. \cite{Herman:Przemoc}, 1998.
}.

\oLifton{} mówi o~wyobrażonym, symbolicznym czy realnym „zatopieniu”, 
„pogrążeniu w~śmierci”, które dotyka około 40\% osób po doświadczeniu 
traumatycznym\footnote{
    \cite{Lifton:FromHiroshima}, 1993, s.~12.
}.
Zaburzenia, zespoły potraumatyczne mogą ujawniać się natychmiast po 
doświadczeniu urazowym, bądź też rozwijać się z~odroczeniem (nawet do 
kilku miesięcy).
Nieleczone mogą trwać przez wiele miesięcy czy lat, niekiedy do samej 
śmierci (jak w~zespole stresu pourazowego PTSD).

O~występowaniu potraumatycznych zaburzeń stresowych diagnozowanych jako 
PTSD decyduje obecność wzajemnie powiązanych czynników:

\begin{itemize}
\item[●]
Zniszczenie schematów poznawczych dotyczących koncepcji własnej osoby 
i~świata ukształtowanych przed traumą.
\item[●]
Pamięciowy obraz traumy powracający w~postaci intruzji na jawie lub 
koszmarów sennych; niemożność dopasowania doświadczenia traumy do 
struktury dotychczasowych schematów poznawczych uniemożliwia nadanie 
sensu i~znaczenia obezwładniającemu urazowemu doświadczeniu.
\end{itemize}

Występuje zróżnicowanie poglądów co do hipotetycznych mechanizmów 
zaburzenia.
Współczesne prace akcentują rolę podkorowych struktur systemu 
limbicznego podtrzymujących funkcjonalną nadwrażliwość OUN\footnote{
    Por. \oGellhorn, a także \oPost{} za \cite{Dudek:Zaburzenia}, 2003.
}.
Traumatyczne doświadczenia wczesnodziecięce, powtarzające się chroniczne 
urazy, jak i~zmasowane wydarzenia traumatyczne pociągają za sobą złożoną 
patologię osobowości.
Ofiary borykają się z~problemami granicy Ja, dysfunkcjami tożsamości, 
utratą zaufania do innych ludzi, Boga i~całego świata.
„Tożsamość wykształcona przed traumatycznym wydarzeniem zostaje 
nieodwracalnie zniszczona”, pisze \oHerman{}\footnote{
    \cite{Herman:Przemoc}, 1998, s.~67.
},
pozostawiając lęk, dezorganizację i~chaos.

Część piśmiennictwa przedmiotu utożsamia zaburzenia potraumatyczne ze 
stanami kryzysu emocjonalnego, nazywane wówczas kryzysami 
traumatycznymi\footnote{
Por. \cite{James:Strategie}, 2004;
    \cite{Tedeschi:ThePostTraumatic}, 1996.
}.
\oTedeschi{} i~\oCalhoun{} posługują się zamiennie pojęciami kryzysu 
i~traumy, również w~opracowanym przez siebie kwestionariuszu, jak 
i~w~rozważaniach dotyczących tzw. wzrostu potraumatycznego.

Zaburzenia stresu pourazowego bywają również traktowane jako skutek, 
następstwo kryzysu, ale też jego przyczyna, źródło.
W~tym wypadku, z~uwagi na samolimitujący charakter zjawisk 
kryzysowych\footnote{
    Por. m.in. \cite{Aguilera:Crisis}, 1986;
    \cite{Puryear:Helping}, 1979.
}
wywołanych w~ostrej formie przez wydarzenie traumatyczne, stan kryzysu 
zakończy się po kilku tygodniach, pozostawiając trwające w~czasie 
zaburzenia pourazowe.

\tytul{3. Kryzys, trauma a problematyka podatności --- odporności na 
stres}

W~piśmiennictwie kryzysu panuje w~dużej mierze ideologiczne przekonanie, 
że kryzys emocjonalny jest powszechnym doświadczeniem, normalną reakcją 
na nienormalną sytuację i~okoliczności; może stać się udziałem każdego 
z~nas w~wyjątkowych sytuacjach.
Panuje przekonanie, że kryzys, jak również reakcje potraumatyczne 
stanowią obronno-adaptacyjne reakcje na nieoczekiwane, zagrażające czy 
urazowe doświadczenia.
Poglądy te nie sprzyjają poszukiwaniu, ani też akcentowaniu problematyki 
indywidualnej podatności --- odporności ludzi na stres, kryzys czy 
traumę.
Zagadnienie to wyjątkowo podejmowane w~piśmiennictwie kryzysu wydaje się 
odgrywać istotną rolę w~rozważaniach nad zmaganiem się i~adaptacją do 
sytuacji zagrażających czy ewentualnych możliwości rozwoju pod wpływem 
negatywnych doświadczeń.

Wyniki badań \oTyszkow[ej]\footnote{
    Por. \cite{Tyszkowa:Osobowosciowe}, 1977.
}
nad psychiczną odpornością człowieka pozwalają na wnioskowanie, że 
różnice pomiędzy osobami psychicznie odpornymi a~nieodpornymi można 
sprowadzić do następujących czynników:

\begin{itemize}
\item[●]
poziomu wewnętrznej spójności, stabilności i~adekwatności koncepcji Ja, 
tożsamości i~osobowości,
\item[●]
wysokości samooceny,
\item[●]
ustrukturowania i~realności obrazu świata,
\item[●]
poziomu dojrzałości społeczno-emocjonalnej (równowaga emocjonalna, brak 
lęku, neurotyzmu oraz obecności tendencji transcendentnych).
\end{itemize}

Przywołajmy pojęcie i~koncepcję uogólnionych zasobów odporności 
\oAntonovsky[′ego]\footnote{
    Por. \cite{Antonovsky:Rozwiklanie}, 1995;
    \cite{Antonovsky:Health}, 1979 oraz \oAntonovsky, 1987
    za
    \cite{Heszen:Psychologia}, 2007.
}.
Zgodnie z~nią uogólnione zasoby odpornościowe jednostki obejmują: 

\begin{itemize}
\item[●]
Właściwości jednostki --- biologiczne i~psychologiczne (temperament, 
poziom lękowości) oraz wiedzę, intelekt i~cechy osobowości (poczucie 
tożsamości, kontroli, sprawstwa, zaangażowania, wyuczone strategie 
radzenia sobie).
\item[●]
Cechy społeczno-kulturowe, w~tym cechy grupy, z~którą jednostka się 
identyfikuje, jak: więzi grupowe, wsparcie społeczne, cechy kultury 
i~podkultury --- religia, filozofia i~sztuka.
Wszystkie składowe mogą stanowić rzeczywiste zasoby zmagania się, które 
pozwalają skutecznie stawić czoła wydarzeniom krytycznym\footnote{
    Por. \cite{Hobfoll:Stres}, 2006.
}.
\end{itemize}

\oGreen{}\footnote{
    Por. \cite{Green:Psychosocial}, 1994.
}
definiuje odporność jako umiejętność akceptacji swoich słabości podczas 
realizacji celów i~podejmowania nowych wyzwań, a~\oTedeschi{} 
i~\oCalhoun{}\footnote{
    Por. \cite{Tedeschi:Podejscie}, 2007.
},
powołując się na \oErikson[a], mówią o~„wewnątrzpsychicznej sile”, 
a~także roli wsparcia środowiskowego.
Nowsze prace na oznaczenie odporności używają określenia „wyuczona 
zasobność”\footnote{
    Por. \cite{Cierpialkowska:Zdrowie}, 2006.
}.

Innym czynnikiem decydującym o~tym, jak ludzie radzą sobie ze stresem 
i~wracają do zdrowia, jest poczucie koherencji\footnote{
    Por. \cite{Antonovsky:Rozwiklanie}, 1995.
}.
Koherencja to ogólne nastawienie wyrażające trwałe, dojrzałe, choć 
dynamiczne przekonanie o~przewidywalności i~racjonalności świata oraz 
własnego położenia życiowego.
Na poczucie koherencji składają się: poczucie zrozumiałości, zaradności 
(sterowalności) i~sensowności, które mobilizują do działania 
i~aktywności zaradczej.

W~tym kontekście wymienia się również znaczenie twardości 
(\textit{hardiness}) \oKobas[y] oraz tzw. prężności 
(\textit{resiliency})\footnote{
    Por. \cite{Oginska:Osobowosc}, 2008.
}.
\textit{Hardiness} obejmuje zaangażowanie, wytrwałość i~zdolność do 
kontroli o~charakterze wewnętrznym oraz spostrzeganie wydarzeń 
krytycznych jako wyzwania, a~nie wyłącznie obciążenia.
Prężność natomiast pozwala na dystans, „oderwanie się” od krytycznych 
wydarzeń, elastyczne radzenie sobie ze stresem i~negatywnymi emocjami: 
sprzyja wytrwałości, przystosowaniu do wymagań życiowych.

W~piśmiennictwie przedmiotu można spotkać powoływanie się na inne 
predyspozycje określające podatność, jak również utrudniające zmaganie 
się ze stanami kryzysowymi, np. czynniki osobowościowe tzw. Wielkiej 
Piątki, mające uwarunkowania biologiczne\footnote{
    Por. \cite{McCrae:Osobowosc}, 2005.
}.
Należy tu wspomnieć o~roli introwersji, neurotyczności oraz braku 
otwartości na doświadczenia jako obniżających odporność na stres 
i~zagrożenie.
Podobną rolę odgrywa tzw. pozabezpieczny: unikowy czy ambiwalentny styl 
przywiązania, wytworzony w~okresie wczesnego dzieciństwa\footnote{
    Por. \cite{Oginska:Determinants}, 2012.%
}.
W~kontekście wzrostu potraumatycznego wspomina się również o~negatywnej 
roli zewnętrznego poczucia kontroli\footnote{
    Por. \cite{Calhoun:Trauma}, 1995.
},
braku poczucia własnej skuteczności\footnote{
    Por. \cite{Bandura:SelfEfficacy}, 1982.
},
pewności siebie, optymizmu i~nadziei\footnote{
    Por. \cite{Scheier:Optimism}, 1985.
}
czy wyuczonej bezradności\footnote{
    Por. \cite{Seligman:CoMozesz}, 1995.
}.

\oTyszkow[a]\footnote{
    Por. \cite{Tyszkowa:Osobowosciowe}, 1977.
},
jak również \oCampbell{}\footnote{
Por. \cite{Campbell:Cechy}, 2004.
}
uważają, że w~sytuacjach trudnych i~krytycznych istotne jest posiadanie 
dojrzałego Ja i~zintegrowanej tożsamości.
W~badaniach nad stanami kryzysowymi w~sytuacji egzaminacyjnej 
u~studentów potwierdzono kluczową rolę dojrzałości tożsamości dla 
odporności na powstawanie stanów kryzysowych\footnote{
    Por. \cite{Zajac:Tozsamosc}, 2009.
}.
Wykazano związek między tzw. tożsamością rozproszoną a~podatnością na 
powstawanie i~nasilenie stanu kryzysowego\footnote{
    Osoby o~tzw. tożsamości osiągniętej miały większe szanse na 
    włączenie informacji zagrażających do dotychczasowych struktur 
    poznawczych, a~więc na poradzenie sobie z~zagrożeniem i~uniknięcie 
    kryzysu.
},
jak również negatywną rolę strategii unikowo-dyfuzyjnych dla natężenia 
późniejszych stanów kryzysowych.

W~kontekście kryzysu do wyjątkowych należą rozważania \oHoff{} dotyczące 
roli „podatności na zranienie”\footnote{
    Por. \cite{Hoff:People}, 1995.
}.
Podatność może mieć przy tym charakter emocjonalny, poznawczy lub 
behawioralny;
stanowi jeden z~trzech komponentów ostrego stanu kryzysowego obok 
indywidualnych czynników sytuacyjnych i~społeczno-kulturowych.
Czynniki te stanowią źródła kryzysu, w~razie wystąpienia mogą opóźniać 
jego rozwiązanie.
Nasilenie podatności występuje w~tzw. przejściowych okresach życia 
(między jego stabilnymi fazami) wnoszących szczególne napięcie 
i~obniżających odporność psychofizyczną, co sprzyja wystąpieniu kryzysu.

\tytul{4. Problematyka zmagania się z~kryzysem i~traumą}
\ttytul{4.1. Zmaganie się a~rodzaj kryzysu}

Rozważania dotyczące zmagania się z~zagrożeniem i~konsekwencjami 
wydarzeń krytycznych w~kontekście możliwości rozwoju winny przede 
wszystkim uwzględniać rodzaj kryzysu.
W~kryzysach rozwoju zmaganie się z~wymogami środowiskowymi warunkujące 
dalsze dojrzewanie jest „wpisane” w~ich naturę.
Łatwiej więc dochodzi do podjęcia zachowań zaradczych, a~także 
inicjowania progresywnych przemian.

W~innych rodzajach kryzysów procesy zmagania i~rozwoju wymagają 
większego wysiłku, a~przede wszystkim czasu.
Nie mniej istotne znaczenie ma powiązany z~rodzajem kryzysu charakter 
wydarzeń krytycznych i~stopień wywołanej przez nie dezorganizacji 
osobowości.
Największą dewastację psychiki jednostki obserwuje się w~zaburzeniach 
potraumatycznych, w~których zarówno dojście do równowagi --- efektywna 
adaptacja, a~tym bardziej ewentualny rozwój osobowości nie zawsze są w 
pełni możliwe.
Intensywność przeżytej traumy i~jej charakter, stopień zagrożenia dla 
zdrowia jako istotne w~determinowaniu podatności na rozwój zaburzeń, 
przede wszystkim w~inicjowaniu pozytywnych zmian po urazie, wymieniają 
w~pierwszej kolejności \oOginskaBulik{}\footnote{
    Por. \cite{Oginska:Kiedy}, 2013.
}
oraz \oOginskaBulik{} i~\oBartczak\footnote{
    Por. \cite{Oginska:Determinants}, 2012.%
}.

\ttytul{4.2. Koncepcje zmagania się oraz przeżywania kryzysu i~traumy}

W~ostatnim czasie powstało wiele koncepcji dotyczących psychologicznych 
mechanizmów szeroko rozumianego zmagania się ze stresem kryzysu 
i~traumą.
Spróbujmy je przedstawić, łącząc w~bardziej podstawowe modele: 

\begin{itemize}
\item[●]
przeżywania żalu (żałoby) po stracie,
\item[●]
radzenia sobie ze stresem,
\item[●]
poszukiwania znaczenia i~sensu traumy.
\end{itemize}

Zdaniem \oLisTurlejsk[iej]\footnote{
    Por. \cite{LisTurlejska:Traumatyczny}, 1998.
}
wymienione podejścia „pracy żałoby”, stresu-radzenia sobie czy nadawania 
sensu traumie należy traktować jako komplementarne, ukazują one bowiem 
różne aspekty złożonego procesu potraumatycznej adaptacji.

\ttytul{4.2.1. Koncepcje przeżywania żalu po stracie („pracy żałoby”)}

Kryzysy emocjonalne bywają tu konceptualizowane jako doświadczenie 
możliwie szeroko rozumianej utraty: dotychczasowej równowagi, kształtu 
życia, poczucia bezpieczeństwa fizycznego i~psychicznego, 
dotychczasowego poczucia tożsamości, osób bliskich, ważnych relacji, 
znanego środowiska, ról społecznych, zdrowia, sprawności, urody czy 
ważnych przedmiotów, wartości materialnych i~symbolicznych.

Autorem pierwszej koncepcji przeżywania utraty --- tzw. pracy żałoby --- 
jest
\ios{Freud}{Freud, S.}\footnote{
    \ios{Freud}{Freud, S.}, 1917/1958 za
    \cite{LisTurlejska:Adaptacja}, 1997.
}.
W~pracy z~roku 1917 zawarł on zasadnicze założenie przeżywania utraty 
przejmowane przez koncepcje późniejsze.
Reakcja żałoby jest trwającym w czasie procesem, związanym z 
cierpieniem, bolesnym zaangażowaniem się i rozpamiętywaniem straty, co 
staje się warunkiem, aby proces ten postępował, aż do zakończenia 
żałoby\footnote{
    Pogodzenie się z~utratą obiektu „obsadzonego libidinalnie” wymaga, 
    aby „całe \textit{libido} zostało wycofane ze swoich przywiązań do 
    tego obiektu \kropki{} zadanie realizuje się małymi częściami, 
    z~wielkim wydatkowaniem czasu i~energii katektycznej, z~nieustanną 
    obecnością utraconego obiektu w~umyśle \kropki{} Gdy praca związana 
    z~żałobą (\textit{work of mourning}) jest zakończona, \textit{ego} 
    staje się znowu swobodne i~niezahamowane”
    (\oRosenblatt, 1983, s.~33, za
    \cite{LisTurlejska:Traumatyczny}, 1998, s.~46).
}.

Czas trwania żałoby zależy od powodzenia pracy nad żalem wraz 
z~koniecznym ujawnieniem występujących emocji.
Brak przejawów dystresu lub depresji, jak również ekspresji emocji 
negatywnych po znaczącej stracie traktuje się zgodnie z~\oLindemann[em] 
jako objaw patologicznego przeżywania żałoby czy konfliktu\footnote{
    Por. \cite{Lindemann:Symptomatology}, 1944;
    \cite{LisTurlejska:Traumatyczny}, 1998.
}.

Praca żałoby, zdaniem \oOchberg[a]\footnote{
    Por. \oOchberg, 1988 za
    \cite{LisTurlejska:Traumatyczny}, 1998.
},
stanowić winna podstawowy model prowadzenia terapii potraumatycznej, 
obejmujący wyrażanie afektu, wyjaśnianie ewentualnej ambiwalencji 
w~relacji ze zmarłym oraz zdobycie zaufania i~miłości nowych, znaczących 
obiektów.
Konieczność godzenia się z~naturalnymi stratami stała się przedmiotem 
rozważań \oViorst, która pisze, że doświadczenia utraty „stanowią część 
naszego życia, są powszechne, nieuniknione i~nieubłagane \kropki{} 
straty są konieczne, gdyż tracąc coś, rezygnujemy z~czegoś i~zostawiając 
coś za sobą --- wzrastamy”\footnote{
    \cite{Viorst:ToCoMusimy}, 1996, s.~10.
}.
Przyjęcie takiej postawy staje się warunkiem pójścia do przodu 
i~rozwoju.

Żal po stracie i~sposób domknięcia pracy żałoby zależy od wielu 
czynników: wieku, w~którym doszło do straty, jej rodzaju, przygotowania 
na stratę, znaczenia utraty dla tożsamości i~sensu życia.
Zależy również od przebiegu i~jakości naszego dotychczasowego życia --- 
bilansu doznanych strat i~sposobu uporania się z~nimi w~przeszłości.
\oPollock{} mówi o~żalu po stracie jako o~powszechnym procesie 
przystosowania i~potencjalnego wzrostu\footnote{
    Por. \cite{Viorst:ToCoMusimy}, 1996, s.~274.
}.
Procesy żałoby mogą prowadzić nie tylko do godzenia się z~sytuacją 
utraty, ale także do twórczej zmiany swojego dotychczasowego 
funkcjonowania i~życia.

Istota mechanizmu poradzenia sobie z~dramatem utraty polega w~ujęciu 
\oCzapinski[ego] na wskazaniu konieczności poczynienia zmian w~zakresie 
tożsamości oraz systemu wartości, przyjęciu takich wartości, które 
nadadzą życiu nowy sens.
Jak pisze \oCzapinski, jest to „zazwyczaj trudny i~długotrwały proces 
przystosowawczy \kropki{} do nowego życia”\footnote{
    \cite{Czapinski:Szczescie}, 1991, s.~249.
}.
Warunkiem ponownej adaptacji, przywrócenia zachwianej równowagi 
i~nowego, zdrowego sposobu funkcjonowania staje się zmiana przeżywania 
własnej osoby.
„Rozwój naszego Ja jest zjawiskiem przyjemnym i~fascynującym, daje życiu 
urok, ale jednocześnie wymaga wysiłku i~odwagi” --- stwierdza 
\oPersaud{}\footnote{
    \cite{Persaud:Pozostac}, 1998, s.~259.
}.

\ttytul{4.2.2. Model stresu i~radzenia sobie}

Model ten przyjmuje, że po wystąpieniu krytycznego wydarzenia życiowego, 
stanowiącego specyficzny bodziec stresowy, jego subiektywna ocena oraz 
psychofizyczne konsekwencje zależą od podatności jednostki na stres --- 
poziomu i~źródeł jej odporności.

Jak szybko osoba powróci do równowagi i~jaki poziom zdrowia osiągnie, 
zależy od posiadanych przez jednostkę zasobów zmagania się: 
indywidualnych i~społecznych (np. wsparcie psychospołeczne).
Zasoby, na które zwraca się największą uwagę w~tym podejściu, obejmują 
styl i~strategie procesów zmagania się, radzenia sobie ze stresem.
O~ile styl dotyczy stałych indywidualnych tendencji reagowania na stres, 
strategie podlegają zróżnicowaniu w~zależności od sytuacji\footnote{
    Popularne podziały strategii zaradczych uwzględniają zróżnicowane 
    strategie aktywne -- behawioralne i~strategie poznawcze;
    inny podział różnicuje strategie zmagania się skoncentrowane na 
    zadaniu (problemie), na przeżywanych emocjach, a~także oparte na 
    unikaniu.
}.

Wśród koncepcji zmagania się z~zagrażającymi wydarzeniami wyróżnione 
miejsce zajmują prace \oLazarus[a]\footnote{
    Por. m.in. \cite{Lazarus:Psychological}, 1966 oraz
    \cite{Lazarus:Stress}, 1984.
},
podkreślające rolę oceny wydarzeń krytycznych i~poczucia zagrożenia 
w~kształtowaniu reakcji na stres.
Podstawową funkcją oceny sytuacji i~możliwości poradzenia sobie jest 
aktywizowanie procesów adaptacji, zadowalające funkcjonowanie zawodowe, 
społeczne, moralne oraz zdrowie fizyczne i~satysfakcja z~życia.
Autorzy przyjmują uważane za kontrowersyjne założenie dotyczące 
świadomości przebiegu procesów i~strategii zaradczych\footnote{
    Por. \oHorowitz{} i~\oWilner, 1980 za
    \cite{LisTurlejska:Adaptacja}, 1997.
}.
Zasługą \oLazarus[a] pozostaje uznanie wewnątrz\-psychicznych strategii 
poznawczych o~charakterze mechanizmów obronnych za równorzędną 
adaptacyjnie formę z~innymi strategiami (np. ukierunkowanymi na 
rozwiązanie problemu).

Opisywany model wykorzystywany jest także przez badaczy oraz terapeutów 
podejmujących problematykę traumy.
\oKahan[a] i~inni\footnote{
    Por. \oKahan[a] i~inni, 1988 za
    \cite{LisTurlejska:Adaptacja}, 1997.
}
postulują konieczność wykorzystania w~terapii traumy dorobku psychologii 
stresu i~radzenia sobie.
Niekorzystne jest koncentrowanie się w~badaniach nad traumą na jej 
patologicznych konsekwencjach, zakładaniu, że uraz powoduje wyłącznie 
nieodwracalne szkody, zamiast na adaptacyjnym wysiłku mającym 
kompensować doznane straty lub wewnętrzną pustkę.
Ważne jest, aby uwzględniać przy tym procesy pośredniczące między 
wpływem skrajnego stresu a~jego konsekwencjami.

Proponowana przez \oKahan[ę] i~współpracowników terapia traumy, wśród 
sposobów radzenia sobie i~uwalniania się od doświadczenia urazu, 
wymienia takie strategie, jak: mówienie o~swoich przeżyciach 
(w~przeciwieństwie do unikania i~zaprzeczania traumie), kontaktowanie 
się z~innymi ofiarami, poszukiwanie i~znajdowanie sensu swoich 
doświadczeń, działalność na rzecz innych (tzw. misje ocalałych), 
czujność wobec możliwych zagrożeń (wysiłek na rzecz redukowania 
prawdopodobieństwa przyszłej traumy), stosowanie zróżnicowanych, 
specyficznych strategii zmagania się adekwatnych do urazowych 
doświadczeń.

Zdaniem innych badaczy traumy --- \oGreen[a], \oWilson[a] 
i~\oLindy[′ego]\footnote{
    Por. \cite{Green:Conceptualizing}, 1985.
}
--- przebieg przetwarzania traumy i~późniejsze skutki adaptacyjne zależą 
od dwóch grup czynników: indywidualnych cech jednostki, jak i~środowiska 
zdrowienia (\textit{recovery environment}).
Cechy indywidualne wpływają na spostrzeganie, rozumienie i~radzenie 
sobie z~nimi, a~poziom adaptacji zależy również od społecznego 
otoczenia, w~którym wystąpiło zdarzenie traumatyczne, jak i~tego 
środowiska, w~jakim zachodzi jego przepracowanie.
Ofiary, jak i~świadkowie tych samych wydarzeń traumatycznych mogą 
osiągać odmienne wyniki adaptacyjne, ponieważ ich sposób przeżywania 
doświadczeń traumatycznych jest inny.
Będą się oni również różnić sposobem znoszenia konsekwencji tych 
doświadczeń, a~także charakterem „środowiska leczenia”.
Czynniki te, wpływając na siebie, determinują procesy przetwarzania 
informacji prowadzące albo do przeciążenia poznawczego i~lęku, albo do 
wejścia na drogę stopniowej, adaptacyjnej asymilacji doświadczenia.

\ttytul{4.2.3. Poszukiwanie i~nadawanie sensu traumie}

Odrębny nurt rozważań wywodzący się z~badań nad traumą koncentruje się 
na wysiłku poszukiwania sensu wydarzeń krytycznych/traumatycznych 
i~odpowiedzi na pytanie: dlaczego właśnie mnie dotknęły (pytanie --- 
„dlaczego ja?”)?
Podkreśla się rolę światopoglądu, wartości i~filozofii życiowej 
w~poszukiwaniu sensu doświadczeń urazowych.

Wiele rozważań tego nurtu stanowi uogólnienie osobistych traumatycznych 
doświadczeń badaczy (np. uwięzienia w~obozach koncentracyjnych).
Poszukiwanie i~nadawanie sensu przeżytej traumie stanowi podstawowy 
sposób radzenia sobie ze stresem doświadczeń urazowych\footnote{
    Por. \oJanoffBulman, 1985;
    \oJanoffBulman{} i~\oFrieze, 1983;
    \oKahan[a] i~inni, 1988
    za
    \cite{LisTurlejska:Adaptacja}, 1997.
}.
Jednakże \oWortman{}\footnote{
    Por. \cite{Wortman:Coping}, 1983.
}
czy \oFrankl{}\footnote{
    Por. \cite{Frankl:Homo}, 1984.
},
a~także \oLifton{}\footnote{
    Por. \cite{Lifton:Ludzki}, 1987;
    \cite{Lifton:FromHiroshima}, 1993.
}
uważają, że koncentrowanie się na filozofii życiowej i~światopoglądzie 
osób po przebytej traumie należy uznać za odrębne podejście do tej 
problematyki.
Kontrowersje pomiędzy badaczami dotyczą ponadto wielu szczegółowych 
kwestii:

\begin{itemize}
\item[●]
sposobu definiowania „poszukiwania sensu” czy nadawania go swoim 
przeżyciom,
\item[●]
sposobów, w~jaki osoby nadają sens swoim doświadczeniom,
\item[●]
funkcji zaradczych nadawania sensu,
\item[●]
procentu osób, które są w~stanie nadać sens przeżyciom traumatycznym.
\end{itemize}

Zdaniem \oLifton[a] wszystkie osoby, które doznały urazu, stają wobec 
zadania traumatycznego „polegającego na sformułowaniu wyłaniających się 
wewnętrznych form, które obejmują traumatyczne zdarzenia, co z kolei 
wymaga znalezienia sensu i~znaczenia po to, aby reszta życia nie była 
ich pozbawiona”\footnote{
    \cite{Lifton:FromHiroshima}, 1993, s.~20.
}.

Ważnym elementem procesów adaptacji stają się „misje ocalałych” --- 
podejmowane aktywne działania na rzecz innych ofiar o~podobnych 
doświadczeniach, które zapewniają poczucie znaczenia i~sensu, ułatwiając 
zrozumienie, a~tym samym zasymilowanie traumatycznego zdarzenia.

Do tego nurtu rozważań należą tezy \oHorowitz[a]\footnote{
    Por. \cite{Horowitz:Stress}, 1986;
    \cite{Horowitz:StressResponse}, 1993.
}
dotyczące występowania naturalnej tendencji domykania, dokańczania 
procesów przetwarzania informacji traumatycznych.
Odbudowa zburzonych, zaprzeczonych przez traumę adaptacyjnych założeń 
i~przeświadczeń dotyczących sprawiedliwego i~uporządkowanego świata oraz 
odzyskanie utraconego poczucia kontroli i~pozytywnej samooceny odbywa 
się właśnie poprzez nadanie sensu i~znaczenia traumie.

Człowiek, który stanął w~obliczu zagrożenia zdrowia, życia własnego lub 
innych ludzi (tzw. sytuacje graniczne), kwestii ostatecznych, zaczyna 
doceniać wartość samego faktu życia i~tego, co w~życiu najważniejsze.
Stąd często obok rozwoju w~aspekcie emocjonalnym i~poznawczym 
(psychologicznym) mówi się także o~rozwoju duchowym (religijnym).
Dzięki bardziej refleksyjnemu podejściu osoba zyskuje „cnotę mądrości”.
Pozwala ona na głębsze zrozumienie traumatycznego zdarzenia;
człowiek zmieniając narrację o~własnym życiu, odnajduje poczucie sensu 
i~znaczenia.
Zwraca się uwagę na rolę tzw. nadziei podstawowej wiążącej się 
z~poczuciem wzrostu własnej skuteczności działania oraz z~poziomem 
duchowości przejawiającej się znajdowaniem sensu traumatycznych 
doświadczeń\footnote{
    Por. \cite{Trzebinski:Kwestionariusz}, 2003;
    \cite{Popielski:Psychologia}, 2009.
}.
Dzięki nim osoba po doświadczeniach traumatycznych zaczyna odczuwać 
wewnętrzny spokój --- pogodę ducha, radość z~poczucia własnej 
wewnętrznej siły --- skuteczności konstruktywnego działania.

Badania \oSilver, \oBoon[a] i~\oStones[a]\footnote{
    Por. \oSilver, \oBoon{} i~\oStones, 1983 za
    \cite{LisTurlejska:Adaptacja}, 1997.
},
a~także \oTaylor{}\footnote{
    Por. \cite{Taylor:Przystosowanie}, 1984.
}
potwierdziły, że zdolność znalezienia sensu wydarzeń traumatycznych 
ułatwia skuteczne radzenie sobie z~traumą.
Kobiety, które odnalazły sens, wykazywały niższy poziom psychologicznego 
dystresu, lepsze przystosowanie społeczne, wyższą samoocenę, nastawienie 
na rozwiązywanie problemów, a~mimo to były nadal gorzej przystosowane 
niż kobiety z~ogólnej populacji.
Wyniki te nie mogą być więc traktowane jako jednoznacznie rozstrzygające 
o~pozytywnej adaptacyjnej roli odnajdywania sensu.
Poszukiwanie sensu nie zapewnia odkrycia go, nie zapewnia tego także ani 
możliwość odreagowania emocji, ani posiadanie osób, którym można się 
zwierzać ze swych traumatycznych doświadczeń.
Znajdowanie sensu nie jest związane ze stopniem natężenia traumatycznego 
stresu ani z~czasem trwania poszukiwań sensu czy wiekiem, w~którym osoby 
doznały urazu.
W~wielu wypadkach intensywne poszukiwania sensu wydarzeń traumatycznych 
okazały się daremne.

Stosunkowo niewielka liczba badań empirycznych nie pozwala na 
zadowalającą weryfikację głoszonych tez, między innymi z~powodu 
różnorodnego charakteru doznanych urazów przez niewielkie liczebnie 
grupy badanych.

\tytul{5. Adaptacja i rozwój}

\ttytul{5.1. Perspektywa zmian progresywnych}

Z~pewnością gotowość oraz zdolność dokonania zmian w~swoim życiu, 
a~także koncepcji własnego Ja czy osobowości, stanowić może gwarancję 
konstruktywnego rozwiązania kryzysu.
Czy jest możliwe dokonywanie celowych, prozdrowotnych, progresywnych 
zmian „na lepsze” w~kształcie naszego życia oraz nas samych?
Zmian, których motorem jest własna aktywność wspomagana przez osoby 
niosące pomoc.

Zdaniem \oBerg[a] i~\oMiller[a]\footnote{
    Por. \cite{Berg:Terapia}, 2000.
}
zmiany pozytywne są co najmniej równie, jeśli nie bardziej prawdopodobne 
niż brak jakiejkolwiek zmiany.
Jesteśmy „w stanie ciągłej gotowości, aby znaleźć odpowiednie sposoby 
modyfikowania swojego otoczenia lub własnego zachowania, pozwalające na 
dokonanie u~siebie przemiany” pisze \oKovacs{}\footnote{
    \cite{Kovacs:JakPrzetrwac}, 1986, s.~49.
}.
I~w~innym miejscu zauważa: „zmiana jest tak przynależną w~życiu cechą, 
iż klienci nie mogą zapobiec temu, by się zmienić”\footnote{
    \cite{Kovacs:JakPrzetrwac}, 1986, s.~35.
}.
Życie ludzkie to proces ciągłych przemian, stanowiących jego istotę, 
a~zdolność do zmiany Ja i~życia osobistego, jak również otaczającego nas 
świata, jego obrazu wraz z~biegiem życia staje się warunkiem dobrej 
jakości oraz zdrowia indywidualnego i~społecznego.

„Musisz zmienić swoje życie, aby dostosować je do tego, czym --- jak 
odkryłeś --- w~istocie jesteś” --- czytamy u~\oSeligman[a]\footnote{
    \cite{Seligman:CoMozesz}, 1995, s.~328.
}
wskazującego na powinność samorealizacji jako warunku dobrego 
funkcjonowania.
Motorem tych zmian bywa pragnienie samospełnienia, jak również przesyt 
i~nuda;
przede wszystkim jednak frustracja i~wydarzenia krytyczne, podważające 
dotychczasowy kształt i~sens życia.
Podkreślając trud i~wysiłek związany z~procesami przemian, \oPluzek{} 
zauważa: „Proces przekształcania osobowości, uzyskiwania coraz większej 
głębi, większej jedności, całości bywa okupiony kryzysem”\footnote{
    \cite{Pluzek:Psychologia}, 1991, s.~38.
}.

Najważniejszym źródłem przemian jest zdolność funkcjonowania 
w~rzeczywistości, koncentrowania się na własnej odpowiedzialności za 
siebie i~swoje życie oraz patrzenie w~przyszłość.
\oObuchowski{}\footnote{
    Por. \cite{Obuchowski:Adaptacja}, 1985.
}
wskazuje na wagę zaangażowania się w~zadania o~perspektywie dalekiej 
i~społecznie znaczącej.
Optymizm, przekonanie, że można się zmienić, staje się podstawowym 
warunkiem zmiany.
Równocześnie jesteśmy zmuszeni przyjąć i~godzić się z~tym, że nie 
wszystko możemy zmienić zgodnie z~naszymi pragnieniami i~życzeniami.

Warunkiem wstępnym uruchomienia procesów przemiany jest obecność 
stwarzających dyskomfort uczuć niepokoju i~cierpienia, a~także przeżycie 
własnej bezsilności egzystencjalnej; wytwarzają one impuls do zmiany 
niesatysfakcjonującego stanu aktualnego.
„Jeżeli nauczymy klienta akceptacji dla poczucia bezradności, przeżycia 
go \kropki{} odczuje wtedy niespodziewanie, że wyłania się jakieś 
zupełnie nowe rozwiązanie, otwiera się nowa warstwa problemu” --- 
wypowiada się \oPraszkier{}\footnote{
    \cite{Praszkier:Progi}, 1986, s.~99.
}.

\ttytul{5.2. Rozwój w~kryzysie}

Kwestię możliwości osobistego rozwoju --- „wbrew”, „mimo”, a~przede 
wszystkim „dzięki” doświadczeniu kryzysu czy traumy --- podejmowano 
w~piśmiennictwie psychologicznym wielokrotnie.
W~zależności od cech samego zdarzenia krytycznego, urazowego, oraz 
właściwości podmiotu można mówić o~mniejszych lub większych szansach 
pozytywnego rozwiązania kryzysu, przezwyciężenia trudności, powrotu do 
normalnego funkcjonowania, zainicjowania zmian „na lepsze”.

Nie należy przy tym zapominać, że dążenie do natychmiastowej zmiany, 
zwrotu sytuacji, często o~charakterze nieracjonalnym i~impulsywnym, jest 
wpisane w~naturę zjawisk kryzysowych.
Mówimy o~tzw. zwrotności kryzysu związanej z~charakterystyką wydarzeń 
krytycznych jako zmieniających życie dotkniętych nimi osób (\textit{life 
change events}).
„Kryzys jest punktem zwrotnym, przełomowym, w~którym rozstrzyga się 
dalszy kierunek rozwoju jednostki”, pisze \oPilecka{}\footnote{
    \cite{Pilecka:Kryzys}, 2004, s.~12.
}.

Konstruktywne rozwiązanie kryzysu emocjonalnego wymaga przede wszystkim 
zaistnienia zmiany --- człowiek musi zmodyfikować swoje dotychczasowe 
przekonania i~oczekiwania od świata, a~także poczucie tożsamości.
Przy tym warunkiem dojrzewania i~wzrostu w~kryzysie jest znalezienie 
drogi indywidualnych przemian możliwych i~satysfakcjonujących\footnote{
    Por. \cite{Pluzek:Psychologia}, 1991.
}.

Reasumując, kryzys emocjonalny i~towarzysząca mu dezorganizacja 
zachowania mogą być uznane za katalizator wejścia na drogę rozwoju, 
a~procesy wzrostu mogą obejmować: 

\begin{itemize}
\item[●]
wzmocnienie psychiczne, zwiększenie odporności,
\item[●]
odkrywanie i kształtowanie bardziej adekwatnych zasobów zmagania się,
\item[●]
polepszenie obrazu własnej osoby, wzrost samooceny, umacnianie 
dotychczasowej tożsamości (względnie poczucia tożsamości) lub zmiany 
w~jej obrębie,
\item[●]
odkrycie nowych zasobów i~strategii zmagania się, uzyskanie nowych 
kompetencji,
\item[●]
poprawę relacji interpersonalnych,
\item[●]
odkrycie nowego sensu życia, własnej drogi, misji życiowej.
\end{itemize}

\ttytul{5.3. Pojęcie potraumatycznego wzrostu}

Rozwój --- wzrost potraumatyczny --- pozytywne zmiany po doznanym urazie 
bywają różnie określane: jako wzrost związany ze stresem 
(\textit{stres-related growth}), transformacyjne radzenie sobie 
(\textit{transformative coping}), rozkwitanie (\textit{thriwing, 
flourishing}), rozwój wynikający z~przeciwności czy może tylko 
dostrzeganie korzyści\footnote{
    Por. \cite{Tedeschi:ThePostTraumatic}, 1996;
    \cite{Oginska:Determinants}, 2012.
}.
Wielość terminów akcentujących odmienne aspekty rozwoju wskazuje na brak 
zgodności co do mechanizmów rozwoju potraumatycznego.

Nierozstrzygnięta pozostaje kwestia, czy wzrost jest następstwem 
doznanego wstrząsu --- dezorganizacji dotychczasowej adaptacji, czy też 
mobilizacji zasobów i~wysiłków zaradczych, być może obu tych procesów 
jednocześnie.
Brakuje również kryteriów, czy rzeczywiście w~danym wypadku mamy do 
czynienia z~procesami adaptacji, czy z~rzeczywistym rozwojem.

Syntetyzujące spojrzenie na kwestię wzrostu potraumatycznego wnoszą 
badacze cytowani przez
\ios{Ogińską-Bulik}{Ogińska-Bulik, N.}
i~\oBartczak[a] --- \oLeary{} oraz \oHelgeson{} i~współpracownicy, dla 
których rozwój po traumie to zespół złożonych procesów obejmujących 
aktualne zmiany życiowe, wykorzystywane sposoby radzenia sobie oraz 
poznawcze mechanizmy obronne\footnote{
    Por. \oLeary, 1998 oraz \oHelgeson{} i~inni, 2006
    za
    \cite{Oginska:Determinants}, 2012.
}.

Dla osób ocalałych po traumie tradycyjne wskaźniki statusu, takie jak 
zawód czy osiągnięta pozycja społeczna winny być traktowane jako 
przejawy adaptacji, a~nie wynikające z~traumy osiągnięcia.
Wymienione „skutki adaptacyjne” to: zdrowie fizyczne, funkcjonowanie 
społeczne, kompetentne radzenie sobie, osiągnięcia życiowe czy 
przystosowawcze zmiany osobowości.
Rolę adaptacyjną może też spełniać ochronno-adaptacyjna percepcja 
doświadczenia traumatycznego jako subiektywnie korzystnego, 
przynoszącego zmiany systemu wartości, głębszego przeżywania własnej 
osoby.
Czy te subiektywne przekonania można uznać za wskaźniki rozwoju?

W swojej koncepcji wzrostu \oCalhoun{} i~\oTedeschi{} akcentują rolę 
osobowości jako regulującą pierwszą reakcję jednostki na wydarzenia 
krytyczne, a~także rolę podatności na zmiany prowadzące do 
rozwoju\footnote{
    Por. \cite{Calhoun:Trauma}, 1995.
}.
Na podstawie cech reakcji jednostki na wydarzenie traumatyczne autorzy 
ci wyróżniają cztery etapy procesu wzrostu potraumatycznego: reakcję 
pierwotną, reakcję wtórną, wstępną fazę wzrostu (sukces w~radzeniu 
sobie), dalszy wzrost --- zdobywanie mądrości i~zdrowia.
Początkowe fazy --- szoku, zaprzeczania, bagatelizowania, unikania 
konfrontacji z~traumatycznym doświadczeniem --- cechują się wysokim 
poziomem dystresu, niepokoju oraz brakiem zrozumienia sytuacji.
Reakcja pierwotna na wydarzenia traumatyczne może być rozumiana jako 
część samoregulującego mechanizmu sprzężenia zwrotnego, co implikuje 
złożoność przebiegów radzenia sobie.
Gwarantuje ona możliwość dostrzegania potencjalnych korzyści 
w~sytuacjach, które powodują negatywne emocje, stres i~cierpienie.

Reakcja wtórna --- występowanie ruminacji, perseweracji dzięki 
strategiom opartym na emocjach prowadzi do rewizji schematów 
poznawczych.
Na tym etapie dużą rolę odgrywa wsparcie innych osób, sugerowane przez 
nich sposoby zachowania, zmiany przekonań.
Wzrost na tym etapie przejawia się w~zdobywaniu poczucia wewnętrznej 
siły, zrozumieniu kolei losu, uznaniu pomocności wsparcia innych.
Głębsze, bardziej refleksyjne przepracowanie urazu, w~rezultacie czego 
pojawia się wyciszenie emocjonalne, spokój, być może radość z~uzyskania 
poczucia sensu i~znaczenia doświadczeń traumatycznych, odzyskania 
poczucia własnej skuteczności stanowią osiągnięcia ostatniej fazy.

\oAffleck{} i~współpracownicy mówią o~wzroście potraumatycznym w~trzech 
obszarach funkcjonowania: postrzeganiu siebie, relacjach z~innymi oraz 
filozofii życiowej\footnote{
    Por. \oAffleck{} i~inni, 1985 za
    \cite{Calhoun:Trauma}, 1995.
}.
Ofiary traumy obserwowały u~siebie „emocjonalny wzrost” obejmujący 
poczucie bycia lepszym człowiekiem, mocniejszym, bardziej twórczym, 
podkreślały zdobycie cennego doświadczenia życiowego oraz pewności 
siebie.

Szczególnym potencjałem wzrostu charakteryzują się osoby zdolne do 
rezygnacji z~konwencjonalnego podejścia do problemu i~do ponownej oceny 
sytuacji, w~której się znalazły.
Są to osoby optymistyczne, odporne, wytrwałe, wewnątrzsterowne, 
przekonane o~własnej skuteczności i~zazwyczaj skuteczne w~podejmowanych 
działaniach.

Autorzy koncepcji wzrostu potraumatycznego wiążą rozwój po traumie 
z~aktywizacją procesów poznawczych --- zmianami spostrzegania siebie 
i~świata, jego większym zrozumieniu i~nadawaniu nowych znaczeń.
Odbudowa zaburzonych, często całkowicie unicestwionych schematów 
poznawczych i~poszukiwania sensu wydarzeń traumatycznych stanowi 
kluczowy moment dla dalszego biegu życia i~przystosowawczego 
funkcjonowania.
Zdaniem \oTedeschi[ego] i~\oCalhoun[a] osoby z~doświadczeniem 
krytycznych i~traumatycznych wydarzeń w~ramach tzw. potraumatycznego 
wzrostu nawiązują bliższe relacje z~innymi ludźmi, odkrywają w~sobie 
większe pokłady wrażliwości i~współczucia dla innych, uzyskują większe 
zdolności otwierania się przed innymi osobami\footnote{
    Por. \cite{Tedeschi:ThePostTraumatic}, 1996;
    \cite{Tedeschi:Podejscie}, 2007.
}.

Może dojść również do zmian zmian polegających na bardziej pozytywnej 
filozofii życia.
W~wyniku przeżytego urazu osoby doświadczające potraumatycznego wzrostu 
zdają się przywiązywać większą wagę do drobnych, codziennych wydarzeń, 
a~pomniejszają znaczenie spraw życiowych postrzeganych dawniej jako 
ważne i~pierwszoplanowe\footnote{
    Por. \cite{Oginska:Determinants}, 2012.%
}.

Poradzenie sobie z~krytycznymi/traumatycznymi wydarzeniami może dawać 
zwiększone poczucie własnej skuteczności osobistej, siły, większe 
zaufanie do siebie i~własnych możliwości, również w~przyszłości.
Ofiary stawiają sobie nowe cele, przewartościowują dotychczasowe życie, 
doceniają je i~doświadczają bardziej świadomie.
Filozofia życiowa osób, które uporały się z~kryzysem czy traumą, jest 
bardziej dojrzała, przyzwala też na większą satysfakcję z~życia 
i~podejmowanie zmian „na lepsze”\footnote{
    Por. \cite{Tedeschi:Podejscie}, 2007.
}.

\oOginskaBulik{} i~\oBartczak{} zamieszczają zbiorczy schemat obrazujący 
czynniki determinujące występowanie pozytywnych zmian po traumie, do 
których zaliczają:

\begin{itemize}
\item[●]
rodzaj intensywności przeżytej traumy (stopień zagrożenia dla zdrowia), 
\item[●]
wsparcie społeczne,
\item[●]
czynniki socjodemograficzne --- płeć, wiek,
\item[●]
strategie radzenia sobie ze stresem, jak: pozytywne przewartościowanie, 
aktywne radzenie sobie, strategie oparte na religii,
\item[●]
zasoby osobiste, jak: umiejętność odnajdywania sensu w~kryzysie, 
pozytywny afekt, nadzieja, optymizm, poczucie koherencji, własnej 
skuteczności, prężność\footnote{
    Por. \cite{Oginska:Determinants}, 2012, s.~183.
}.
\end{itemize}

Zauważmy, że rozważania dotyczące rozwoju w~kryzysie i~wzrostu 
potraumatycznego często wiążą się z~rozwijaniem właściwości, które 
zazwyczaj bywają utożsamiane ze zdrowiem tzw. pozytywnym.
Wśród sprzyjających adaptacji i~wzrostowi strategii wymienia się: 
akceptację tego, co nieuniknione, pozytywne przewartościowanie, radzenie 
sobie skoncentrowane na zadaniu, wspomagane przez duchowość i~wiarę 
religijną\footnote{
    Por. \cite{Linley:Psychologia}, 2007.
}.
Ponadto współcześnie podkreśla się pozytywną rolę radzenia sobie 
skoncentrowanego na subiektywnym znaczeniu doświadczeń urazowych, 
poszukiwaniu ich sensu, poznawczemu przetwarzaniu osobistych 
wartości\footnote{
    Por. \cite{Heszen:PsychologiaStresu}, 2013;
    \cite{Kubacka:Interwencja}, 2010;
    \cite{Popielski:Psychologia}, 2009;
    \cite{Heszen:Psychologia}, 2007.
}.

W~kontekście prozdrowotnego charakteru wzrostu potraumatycznego zwrócono 
również uwagę na potencjał kreatywności.
Osoby o~wysokim potencjale twórczym są zdolne do rezygnacji 
z~konwencjonalnego podejścia do problemów, a~także do ponownej oceny 
sytuacji z~nowej perspektywy.
\oWronaPolanska{} pisze: „Twórcze radzenie sobie ze stresem oznacza 
przede wszystkim traktowanie sytuacji stresowej jako wyzwania, będącego 
okazją do rozwoju i~kreowania własnej osobowości”\footnote{
    \cite{Wrona:Zdrowie}, 2003, s.~81.
}.

Ważną rolę odgrywają emocje pozytywne, zdolność do tolerowania emocji 
negatywnych (ich ekspresji i~odreagowania), optymizm, zadowolenie 
z~życia i~nadzieja na przyszłość\footnote{
    Por. \cite{Pennebaker:OtworzSie}, 2001.
}.
Podkreśla się poczucie własnej wartości, samoskuteczność w~działaniu 
dzięki zdolności aktywizowania i~zwiększania zasobów (jako przeciwstawne 
wyuczonej bezradności, pesymizmowi i~utracie nadziei)\footnote{
    Por. \cite{Bandura:SelfEfficacyTowards}, 1977;
    \cite{Seligman:CoMozesz}, 1995.
}.

Wymienione właściwości stanowiące o~osiąganiu pełnego zdrowia, 
pozytywnego dobrostanu we wszystkich dziedzinach funkcjonowania ludzi 
można by uznać za kryterium rzeczywistego wzrostu potraumatycznego.

\tytul{6. Pytania, wątpliwości, rozstrzygnięcia}

Na koniec chciałabym, na podstawie przeprowadzonych rozważań dotyczących 
rozwoju w~kryzysie i~traumie, podzielić się nasuwającymi się 
wątpliwościami i~pytaniami w~kwestiach dotychczas pomijanych czy 
bagatelizowanych w~piśmiennictwie psychologii kryzysu i~interwencji 
kryzysowej.

Fundamentalne dla psychologii kryzysu przekonanie o~„normalności” stanów 
kryzysowych, występowania zjawiska tzw. zwrotności oraz 
dwuwartościowości kryzysu (rozumianego nie tylko jako ryzyko zaburzeń, 
ale przede wszystkim jako szansa rozwoju) wymagają uwzględnienia wielu 
istotnych wątków.
Najważniejszy z~nich to szeroko rozumiana odporność na stres oraz poziom 
dojrzałości emocjonalnej.
Odporność na stres oraz dojrzałość zapewniają podwyższony poziom 
tolerancji na określone wydarzenia krytyczne (próg tolerancji 
specyficznych stresorów), a~także tolerowanie napięcia towarzyszącego 
wydarzeniom krytycznym, bez uciekania się do impulsywnych, nie zawsze 
racjonalnych zachowań (samobójczych, agresywnych i~innych 
nieprzemyślanych czynów)\footnote{
    Por. \cite{Reykowski:Funkcjonowanie}, 1966.
}.

Interwencja, a~przede wszystkim prewencja kryzysu nie może abstrahować 
od przeszłych doświadczeń jednostki i~jej nawykowych zachowań --- wątek 
ten dotychczas w~piśmiennictwie kryzysu i~interwencji kryzysowej bywał 
zasadniczo pomijany.
Zwrócenie uwagi na rolę przedkryzysowych właściwości osobowościowych --- 
zwiększających albo zmniejszających odporność na występowanie, 
intensywność i~przebieg stanów kryzysowych, a~także zdolność 
konstruktywnego zmagania się z~nimi --- pociąga ważne konsekwencje.
Ich diagnoza wymaga wiedzy psychologicznej i~pozostaje poza zasięgiem 
nie tylko możliwości, ale też uprawnień interwentów kryzysowych 
o~zróżnicowanym profesjonalnym przygotowaniu.

Istotną rolę ochronną odporności można sprowadzić do opóźnienia, 
względnie osłabienia intensywności rozwijającego się kryzysu.
Trwałe właściwości osobowości --- genetycznie uwarunkowane, w~tym 
temperamentalne lub ukształtowane skutkiem pozytywnych 
wczesnodziecięcych doświadczeń, decydują w~znacznej mierze nie tylko 
o~zdolności konstruktywnego zmagania się ze stanami kryzysowymi (dobór 
właściwych i~racjonalnych strategii zaradczych), ale także zapewniają 
dostęp do pomocnego wsparcia środowiskowego, przede wszystkim stwarzają 
możliwości rozwoju.
Warto zauważyć, że te same czynniki, które stanowią o~podatności na 
wydarzenia krytyczne/traumatyczne, wpływają na przebieg kryzysu, na 
sposób zmagania się z~kryzysem czy traumą, a~także stanowią o~szansach 
rozwoju i~wzrostu.

Ważna kwestia dotyczy tzw. podejścia kategorialnego, uwzględniającego 
rodzaj kryzysu.
Jest oczywiste, że rozwój i~wzrost zawarte w~pojęciu kryzysu rozwojowego 
dzieci i~młodzieży dokonują się prędzej lub później, nawet kosztem 
pominiętych po drodze problemów czy nie do końca rozwiązanych kryzysów.
Natomiast rozwój dorosłych, uwarunkowany własną aktywnością jednostki, 
wymaga zarówno motywacji, jak i~wysiłku samej jednostki na rzecz 
wzrastania.
Pomijając rolę własnej aktywności osób w~kryzysie na rzecz wykorzystania 
szans rozwojowych, zapomina się również, że owocność tych wysiłków 
wymaga czasu, zdolności do stawiania sobie dalekosiężnych 
i~transcendentnych dążeń oraz celów.

W~bardzo wielu rodzajach kryzysu --- traumatycznych, katastroficznych, 
agresywnej napaści czy gwałtu --- przebieg reakcji 
kryzysowej/traumatycznej pod wieloma względami nie mieści się 
w~typowych, schematowych modelach kryzysu.
Przede wszystkim stany transkryzysowe częstokroć nie kończą się 
w~przewidzianym dla ostrych stanów kryzysowych czasie --- krótkich, 
kilkutygodniowych okresów.
Dotyczy to między innymi także patologicznych stanów reaktywnych 
w~sytuacjach przemocy --- napadu, gwałtu, a~także zaburzeń 
potraumatycznych odroczonych, utrzymujących się po kilka lat, a~niekiedy 
do śmierci jednostki.

W~tych sytuacjach kryzys emocjonalny jako stan o~samolimitującym, 
zasadniczo krótkim przebiegu może występować na początku czy rozwinąć 
się z~czasem skutkiem problemów z~poradzeniem sobie z~zagrażającym 
doświadczeniem przemocy czy traumy.
W~każdym wypadku należy różnicować między występującymi stanami 
kryzysowymi a~przewlekłymi, często chronicznymi stanami stresowymi, 
z~nakładającymi się na nie krótkotrwałymi ostrymi stanami o~charakterze 
kryzysowym.
Brak rozróżnienia nie sprzyja ani zrozumieniu występujących zachowań, 
ani możliwości udzielenia pomocy.

Starając się uporządkować dotychczasowe rozważania dotyczące rozwoju 
w~kryzysach, również potraumatycznych, napotyka się wiele trudności.
Wynikają one z~braku (wspomnianego powyżej) należytego rozróżnienia 
między kryzysem a~traumą, również w~konstruowanych narzędziach badania.
Rozważania oraz wnioski z~przeprowadzonych interwencji, terapii i~badań 
najczęściej omawiają łącznie czynniki ryzyka występowania kryzysu 
i~traumy wraz z~zasobami ułatwiającymi (lub utrudniającymi) zmaganie się 
z~zagrożeniem, a~także z~czynnikami warunkującymi dobre lub 
dysfunkcjonalne późniejsze przystosowanie.
Wydaje się ważne, aby pamiętać, że symptomatologia traumy czasami 
odroczona, zawsze długotrwała, często bywa poprzedzona ostrymi stanami 
reaktywnymi (np. zespołem zaburzeń ostrego stresu ASD trwającym ok. 
jednego miesiąca, zwiastującym niekiedy rozwój PTSD).
Stany te, oporne na terapię, mają zasadniczo charakter patologiczny 
(nawet jeżeli występujące symptomy mają charakter przejściowy), co 
odróżnia je zasadniczo od zjawisk kryzysowych\footnote{
    Por. \cite{Bryant:Zespol}, 2003.
}.

Nierzadko brakuje refleksji dotyczącej różnicowania między procesami 
adaptacji po zaburzeniach traumatycznych a~potraumatycznym wzrostem.
Rozległość i~głębokość dewastacji w~zakresie struktury Ja oraz świata po 
głębokich urazach wymaga aktywnego, świadomego wysiłku osób dla ofiar 
znaczących oraz terapeutów na rzecz ich adaptacji.
Wydaje się istotne, aby nie mylić różnorodnych form adaptacji --- 
osiągnięcia w~miarę normalnego, przeciętnego poziomu przystosowania 
(niekoniecznie tożsamego z~dotychczasowym) ze wzrostem potraumatycznym.

Metaanalizy badań nad wzrostem potraumatycznym\footnote{
    Por. \cite{Oginska:Osobowosc}, 2008.
}
wskazują nie tylko na pozytywne aspekty zdarzeń traumatycznych jako 
czynników rozwoju, ale wnoszą również pewne wątpliwości dotyczące 
rozumienia przez poszczególnych badaczy traumy pojęcia wzrostu 
potraumatycznego.
Nie jest bowiem pewne, czy podawane przez same ofiary traumy osiągnięte 
korzyści i~wartości rzeczywiście odzwierciedlają rozwojowe zmiany w~ich 
życiu zdobyte dzięki wydarzeniom traumatycznym;
nie wiadomo, czy nie mamy tu raczej do czynienia z~kompensacyjnymi 
mechanizmami obronnymi.
Wiele wypowiedzi samych ofiar traumy, terapeutów i~badaczy mówiących 
o~przemianach obrazu Ja, systemie wartości, przekonań, percepcji świata 
przytacza się jako świadczące o~wzroście potraumatycznym;
natomiast brakuje badań opartych na względnie obiektywnych wskaźnikach 
behawioralnych.
Sytuacja taka ani nie sprzyja rozstrzygnięciom teoretycznym, ani też nie 
ułatwia opracowania wskazań dla praktyki interwencyjnej 
i~terapeutycznej.

\oOginskaBulik{} i~\oJuczynski{} piszą: „Prawdopodobnie potraumatyczny 
wzrost jest efektem różnorodnych procesów, z~których część dotyczy 
aktualnych zmian życiowych, część radzenia sobie, a~część poznawczych 
mechanizmów pozwalających na obniżenie poziomu stresu.
Wzrost potraumatyczny wiąże się także z~doświadczeniem emocji 
pozytywnych, optymizmem oraz prężnością (\textit{resilience})”\footnote{
    \cite{Oginska:Osobowosc}, 2008, s.~89.
}.

Równocześnie nie należy zapominać, że istotnie występujące przemiany, 
zainicjonowane przez traumę, najczęściej noszą jej piętno, pozostają 
zależne od doświadczenia traumy, jak np. tzw. misje ocalałych\footnote{
    Pojęcie „ocalałego” nawiązuje do koncepcji psychoformatywnej 
    \oLifton[a]
    (por. \cite{Lifton:FromHiroshima}, 1993 oraz
    \cite{Lifton:Ludzki}, 1987
    za
    \cite{LisTurlejska:Traumatyczny}, 1998).
    Ocalały „może zostać zamknięty w~odrętwieniu lub wykorzystać 
    ocalenie jako źródło wglądu i~rozwoju”
    (\cite{Lifton:FromHiroshima}, 1993, s.~12).
    Jedną z~dróg zdrowienia jest uczestniczenie w~zorganizowanym wysiłku 
    społecznym --- tzw. misje ocalałych realizują przymierze z~innymi 
    ludźmi, oparte na współpracy i~wspólnocie celów.
}.
W~nawiązaniu do dualistycznej koncepcji \oMaslow[a]\footnote{
    Por. \cite{Maslow:Motywacja}, 1990.
},
przeciwstawiającej motywację „zrodzoną z~braku” motywom wyrażającym 
dążenie do samoaktualizacji, rozwoju własnych potencjalności 
i~najwyższych wartości, można powiedzieć, że w~wielu wypadkach rozwój po 
traumie wyrasta raczej z~kompensacyjnych dążeń prozdrowotnych 
i~z~motywacji braku niż z~rzeczywistych pragnień twórczej 
samorealizacji.

\summary{
This study discusses the issue of emotional crisis and trauma in terms 
of opportunities to develop and grow. 
The article seeks to show the complex psychological conditions pertaining 
to emotional crises, a~constructive way of dealing with them, and the possibility 
of growing and developing thanks to having experienced such a~crisis. 
These issues are usually omitted when describing crises; however, as the author 
postulates, they constitute a~foundation for differentiating --- as we surely 
must do --- between emotional crisis and trauma, development and growth 
through crisis, and the positive adaptive changes observed in cases of 
post-traumatic disorder. 
Such changes cannot always be identified as instances of so called 
post-traumatic growth. 
The latter is described by the author, with reference to \oMaslow[’s] theory, 
as development “resulting from the lack of something”, where this in turn 
reflects some trauma or other. 
Moreover, considerations pertaining both to current work in health psychology, 
and to the distinction between emotional crisis and trauma proposed here, 
could well prove relevant where practices of intervention are concerned.
}{
emotional crisis
---
bivalency of crisis
---
developmental crisis
---
adaptation process
---
identity
---
trauma
---
traumatic event
---
traumatic response
---
post-traumatic growth
---
stress coping
}

\end{elementlit}

