\begin{elementlit}
{Barbara Pilecka}
{\autor{Barbara \kapit{Pilecka}}\afiliacja{\wydzf, \aik}}
{Różne strony procesu żałoby}
{Różne strony procesu żałoby}
{Different sides of the grieving process}

\index{Pilecka, B.}

\oDef{\oBaker}{Baker}{Baker, B.L.}
\oDef{\oBowlby}{Bowlby}{Bowlby, J.}
\oDef{\oWorden}{Worden}{Worden, J.W.}
\oDef{\oWeisman}{Weisman}{Weisman, A.D.}
\oDef{\oAlzheimer}{Alzheimer}{Alzheimer, A.}
\oDef{\oOrwid}{Orwid}{Orwid, M.}
\oDef{\oFrankl}{Frankl}{Frankl, V.E.}
\oDef{\oFreud}{Freud}{Freud, S.}
\oDef{\oKennedy}{Kennedy}{Kennedy, A.}
\oDef{\oSochos}{Sochos}{Sochos, A.}
\oDef{\oBone}{Bone}{Bone, A.}


\streszczenie{
W~artykule przedstawiono różne koncepcje procesu żałoby. 
\oFreud{} jako pierwszy wyjaśnił psychodynamiczny proces żałoby, 
podkreślając doznania niepowetowanej straty i~konieczność stopniowego 
odzwyczajenia się od kogoś bliskiego. 
\oBowlby{} stworzył alternatywną teorię procesu żałoby, zaznaczając 
stopniowe wygasanie żalu po stracie, po okresie silnego pragnienia 
odzyskania osoby, która odeszła. 
Interesującą koncepcję żałoby przedstawia \oKennedy, kładąc nacisk 
na wykorzystanie roli wyobraźni w ukojeniu bólu psychicznego po śmierci 
drogiej osoby. 
Również duże znaczenie dla praktyki terapeutycznej ma Teoria Poszukiwania 
Więzi nawiązująca do podtrzymania więzów ze zmarłym przy wykorzystaniu 
wyobraźni (\oSochos, \oBone). 

Funkcją procesu żałoby jest oderwanie myśli i~uczuć od zmarłego 
i~powrót do codziennego życia utrudniony przez niechęć ponownego 
rozstania się z~bliskim. 

Artykuł zawiera również pewne wskazania terapeutyczne dotyczące 
rozwiązania procesu żałoby ze szczególnym uwzględnieniem roli uważności 
w~przekształceniu bólu psychicznego i~wykorzystaniu go do rozwoju 
osobowości.
}{
proces żałoby --- 
kryzys psychiczny --- 
uważność --- 
traumatyczne doświadczenia --- 
świadomość uczuć
}

\tytul{Freudowskie koncepcje żałoby}

Przez całe życie dotykają nas straty; szczególnie bolesne są te, 
spowodowane śmiercią kogoś bliskiego. 
Niektórym osobom starszym życie przedstawia się jako seria strat, 
jako jeden łańcuch rozstań. 
Różne kierunki psychologiczne wskazują odmienne sposoby traktowania żalu 
po stracie. 
Wiele dla zrozumienia procesu żałoby wniósł Zygmunt \ios{Freud}{Freud, S.}, 
który w~1917 roku opublikował krótki artykuł pt. 
„Żałoba i~melancholia”\footnote{
Por. \cite{Freud:Zaloba}, s.~147--159.
}. 
Przedstawił w~nim psychoanalityczne wyjaśnienie straty, żalu i~procesu żałoby. 
To wyjaśnienie okazało się jednym z~najważniejszych przyczynków psychoanalizy 
do zrozumienia cierpienia. 

Angażujemy wiele psychicznej energii w~innych ludzi i~w~związki z~nimi. 
Energia zostaje zainwestowana nie tylko w~związki z~osobami znaczącymi, 
ale również we wspomnienia, powiązania, skojarzenia. 
\textit{Id} przywiera do danego obiektu lub idei; ten związek go zaspokaja, spełnia. 
Patrioci kochają swój kraj, rodzice nie przestają kochać własnego dziecka, 
nawet gdy odejdzie z~domu rodzinnego. 

Im związek jest ważniejszy, tym więcej energii psychicznej jest zaangażowanej. 
Odejście osoby ważnej dla nas zazwyczaj powoduje stratę zainteresowania 
otaczającym światem i~innymi ludźmi. 
Poraża żalem. 
Intensywność żalu jest wyznacznikiem wagi związku. 
Im związek ważniejszy, tym strata jest bardziej bolesna. 

Strata ma charakter uniwersalny; wszyscy ludzie doświadczają strat. 
Właściwie całe życie możemy być w~procesie żałoby, bo straty zdarzają się 
często\footnote{
Por.  \cite{Freud:Zaloba}, s.~147--159.
}. 
Straty dotykają nas już w~okresie wczesnego dzieciństwa. 
Ale wspomnienia z~dzieciństwa są zniekształcone. 
\ios{Freud}{Freud, S.}, twórca psychoanalizy\footnote{
Por. \cite{VonUnwerth:Freud}.
}, 
wierzył, iż ludzie zmieniają historie swojego życia dzięki pamięci i~nawet 
nie wiedzą o~tym. 
Nasze wspomnienia nie są wiarygodnymi archiwami, tak jak nam się wydaje, 
przechowującymi wiernie i~szczegółowo doświadczenia życia. 
Nie są to fotografie lub filmy dokumentalne rzetelnie oddające ówczesną 
rzeczywistość. 
Psychiczne mechanizmy obronne nie dopuszczają do świadomości tego, 
co jest zbyt trudne lub niewygodne, i~dlatego wspomnienia mogą się zniekształcać. 

Powszechna trudność odtwarzania przykrych doświadczeń najwcześniejszego 
dzieciństwa jest skutkiem amnezji, którą przynosi represja. 
Jest to też związane z~chaosem panującym w~pierwszych latach życia dziecka. 
Szczególną rolę odgrywają tutaj doświadczenia związane z~kompleksem 
Edypa\footnote{
Por. \ios{Freud}{Freud, S.} za \cite{Salber:Nieznany}.
}. 
Nieświadomie piszemy jeszcze raz historię naszego życia, mieszając rzeczywistość 
przeszłości z~fantazjami, pragnieniami, żalem. 

Zatem również wspomnienia wczesnych strat są w~pewnym stopniu zniekształcone 
poprzez działanie mechanizmów obronnych. 
Nie ma jednak wątpliwości, iż odejście osoby znaczącej jest bolesne, 
staje się źródłem dotkliwego cierpienia. 
Proces żałoby odnawia się przy wspomnieniach i~skojarzeniach ze zmarłym. 
Ból psychiczny jednak słabnie w~miarę trwania procesu żałoby. 

Zakończenie procesu żałoby wymaga „odwrócenia się plecami do świata realnego” 
i~podjęcia żmudnej pracy, aby uwolnić się od bólu rozstania. 
Testowanie rzeczywistości wskazuje, że ukochany obiekt już nie istnieje. 
Rodzi się pragnienie wycofania całego \textit{libido} z~przywiązania do obiektu. 
To żądanie wywołuje sprzeciw. 
Jak wynika z~ogólnej obserwacji, ludzie nigdy chętnie nie wycofują się 
z~libidalnej pozycji. 
Sprzeciw jest tak silny, że człowiek może odwrócić się od rzeczywistości. 
Przywiera wtedy do obiektu za pośrednictwem marzeń na jawie, a~niekiedy 
halucynacji związanych z~osobą zmarłą, która zza grobu roztacza opiekę nad 
swoim bliskim lub go odwiedza. 
Proces żałoby czy też praca żałoby wymagają czasu i~psychicznej energii. 

Każde pojedyncze wspomnienie i~oczekiwanie, za pomocą których 
\textit{libido} jest związane z~obiektem, musi być wydobyte: 
intensywnie analizowane\footnote{
Por. \ios{Freud}{Freud, S.} za \cite{Kahn:Basic}.
}. 

U~ludzi w~procesie żalu po stracie występuje konflikt pomiędzy pragnieniem 
zatrzymania zmarłego a~chęcią wyrażenia zgody, aby już odszedł. 
Wtedy ujawnia się poczucie winy, gdy chociaż na chwilę odrywają się 
od rozpamiętywania straty. 
Poczucie winy rysuje się również wtedy, gdy podwyższa się nastrój. 
Czują się jakby strażnikami pamięci o~zmarłym i~osłabienie bólu wywołanego 
stratą jest sygnałem dla nich, że już wszyscy pewnie zapomnieli. 

Ból rozstania z~kimś bliskim, ważnym jest uzależniony od siły więzi łączących 
ze zmarłym, jak i~od wieku osoby, która odeszła. 
W~grę wchodzą również okoliczności śmierci. 

Dobrą ilustracją tego zagadnienia jest reakcja \ios{Freuda}{Freud, S.} na śmierć 
własnej matki. 
Na rok przed jej śmiercią napisał: 
„Utrata matki musi być czymś bardzo szczególnym, 
z~niczym nieporównywalnym 
i~poruszać w~sposób, który trudno pojąć”\footnote{
\cite{Salber:Nieznany}, s.~39.
}. 
W~liście do przyjaciela wspomniał również, iż jego matka jeszcze żyje: 
„To ona zagradza mi drogę do wymarzonego odpoczynku, 
do wiecznej pustki”\footnote{
\cite{Salber:Nieznany}, s.~39.
}. 
\ios{Freud}{Freud, S.} obawiał się, że jego odejście sprawiłoby matce wiele bólu. 
Sądził bowiem, 

\cytuj{
iż tylko więź z~synem daje matce nieograniczone zaspokojenie, jest ona 
najdoskonalszym i~najbardziej pierwotnym ze wszystkich ludzkich związków, 
jest wolna od ambiwalencji. 
A~to dlatego, że matka może przenieść na syna stłumioną wcześniej ambicję 
uzyskaną za jego pośrednictwem zaspokojenia tych wszystkich życzeń, 
jakie zrodził w~niej kompleks męskości\footnote{
\cite{Salber:Nieznany}, s.~39.}.
} 

Wbrew oczekiwaniu, po stracie matki nie odczuwał żadnego bólu, żadnego smutku. 
Tłumaczył to okolicznościami śmierci, współczuciem dla jej bezradności. 
Ważne było poczucie wyzwolenia od obowiązku życia: 
„Przecież nie wolno mi było umrzeć, dopóki ona była przy życiu, 
a~teraz mogę”\footnote{
\cite{Salber:Nieznany}, s.~39.
}. 

\ios{Freud}{Freud, S.} uważał, iż strata kogoś jest niepowetowana\footnote{
Por. \cite{Appignanesi:Kobiety}.
}. 
Ból żałoby przygasa, ale jest świadomość, iż odszedł ktoś niezastąpiony. 
Po śmierci córki napisał: 

\cytuj{
chociaż wiemy, iż ten bolesny stan minie, wiemy także, iż pozostaniemy 
niepocieszeni, nikt ani nic nie powetuje nam tej straty. 
Chociażby nie wiadomo co wypełniło tę lukę, chociaż napełniłoby ją kompletnie, 
będzie to zawsze już coś innego\footnote{
\cite{Appignanesi:Kobiety}.}.
} 

Relacje z~innymi wprawdzie układają się według powtarzających się wzorów, 
ale każda z~nich naznaczona jest piętnem indywidualności i~niepowtarzalnej, 
unikatowej osoby oraz specyficznego świata, w~którym żyje. 

Koniec procesu żałoby oznacza tylko koniec dotkliwego bólu, pozostaje jednak 
świadomość pustki, wyrwy spowodowanej odejściem zmarłego. 
Proces żałoby, aby dobiegł do końca, wymaga wycofania energii nasyconej miłością 
z~obrazów utraconej osoby. 
Przywieranie do obrazu zmarłego uniemożliwia pełne zainwestowanie energii 
w~nowy obiekt. 
Jednym ze sposobów rezygnacji z~utraconego obrazu jest introjekcja. 
Stracony obiekt staje się częścią Ja. 
Najczęściej zdarza się to wtedy, gdy związek ze zmarłym miał ambiwalentny 
charakter. 
Wówczas cień straconego obiektu pada na \textit{ego}. 
Introjekcja to ostatnia możliwość wyrażenia gniewu, wiążącego się z~miłością. 
Każda bowiem miłość, każde nawet najczulsze uczucie jest naznaczone 
ambiwalencją uczuć. 
W~każdym naszym uczuciu jest pewna doza podświadomych, wrogich uczuć. 
Wolna od tej niebezpiecznej dawki może być tylko miłość matki do syna\footnote{
Por. \cite{Freud:Poza}.
}.  
W~czasie naznaczonego cierpieniem procesu żałoby ambiwalencja uczuć 
wobec zmarłego wywiera piętno, staje się zarzewiem poczucia winy. 
Ponadto opłakujący mógł mieć bardziej lub mniej nieuświadomione myśli, 
że „dobrze by było”, gdyby dana osoba umarła. 
Myśli te odrzucił jako rażąco niezgodne z~systemem wartości etycznych. 
Po śmierci bliskiego wywołują one poczucie winy. 

Pomyślne zakończenie trudnego okresu żałoby zostawia osobę dotkniętą stratą 
z~łagodnym wewnętrznym obrazem utraconego obiektu\footnote{
Por. \oBaker{} za \cite{Kahn:Basic}.
}. 
Oznacza to, że osoba, która odeszła, jest wprawdzie częścią naszego Ja, 
ale obraz jej nie dominuje, nie jest centralnym punktem życia. 
Łagodny obraz oznacza również, że pogrążony w~procesie żałoby nie ma 
wrażenia, że jest owładnięty wizerunkiem zmarłego i~że może odwołać 
ten obraz, gdy tylko zajdzie taka potrzeba. 
Przy pomyślnym przebiegu procesu żałoby obrazy zmarłego nie ograniczają 
\textit{libido} i~umożliwiają tworzenie nowych związków. 

Introjekcja utraconego obiektu zdarza się często; nie jest patologiczna. 
Czasem jest źródłem poczucia winy maskującego gniew wobec zmarłego. 
To uniwersalny sposób łagodzenia konsekwencji straty osoby 
znaczącej\footnote{
Por. \cite{Kahn:Basic}.
}. 

Już od czasu pierwszych badań procesu żałoby wiadomo, iż wyzwolenie się 
od bólu psychicznego spowodowanego stratą wymaga zakończenia procesu. 
Człowiek musi zaakceptować realność i~implikacje straty dla siebie i~innych ludzi. 
Nie jest to łatwe, gdyż śmierć bliskiego przerywa mechanizm obronny 
zaprzeczenia rzeczywistości, czyli zaprzeczenia możliwości śmierci. 
W~ogóle proces żałoby i~zachowania z~nią związane służą do stopniowego 
odzwyczajania się od kogoś kochanego. 

Jak już wspomniano, próby oderwania się od utraconego obiektu mogą 
wywołać poczucie winy. 
Jest tutaj myśl, iż ktoś drogi odszedł, a~my z~powrotem zwracamy się 
w~stronę życia. 

Jednym z~niebezpieczeństw jest to, że w czasie trwania głębokiego bólu, 
wywołanego stratą, osoba koncentruje się na smutku nawet, gdy jest możliwość 
uwolnienia się od niego. 
Niektórzy nie chcą rozstać się z~cierpieniem, 
kurczowo się go trzymając\footnote{
Por. \cite{Kennedy:TheInfinite}.
}. 
Jest to rodzaj specyficznego hołdu dla zmarłego, realizowanego kosztem 
własnej udręki. 

Tymczasem funkcją procesu żałoby jest oderwanie myśli i~uczuć od zmarłego, 
przeinwestowanie libidalnej energii w~nowy związek i~dalsze życie, 
kontynuowanie życia. 
Stopniowo oddala się zmarłego poprzez refleksję i~konfrontację myśli związanych 
ze stratą\footnote{
Por. \cite{Kouriatis:Therapists}.
}. 

Zmarły zostaje pogrzebany już drugi raz, ale nie tak zupełnie. 
Pozostaje jako cząstka Ja osoby pogrążonej w~żałobie, kochającej. 
Nim jednak dojdzie do zakończenia procesu żałoby, wielu ludzi stara się 
pomniejszyć ból psychiczny towarzyszący stracie lub uciec od niego. 
\ios{Freud}{Freud, S.} podał pewne wytyczne dotyczące możliwości 
osłabienia bólu towarzyszącego stracie: 

\begin{itemize}
\item[1.]
\textit{Pozwól sobie na płacz.}
\end{itemize}

\Cytuj{
Nie jest to łatwe polecenie. 
Wielu ludzi ze względów kulturowych i~presji środowiska skutecznie 
powstrzymuje płacz. 
Niektórzy z~nich nie zdają sobie sprawy z~ulgi, jaką przynosi płacz, 
stanowiąc pewnego rodzaju \textit{katharsis}, wyzwolenie, specyficzny 
rodzaj ulgi. 
}

\begin{itemize}
\item[2.]
\textit{Wyraź chęć rozmawiania o~stracie, o~bólu związanym z~utratą 
kogoś drogiego; konsekwencjach straty i~skutkach przewidywanych strat.}
\end{itemize}

\Cytuj{
Niektórzy ludzie nie potrafią rozmawiać o~swoich bolesnych doświadczeniach. 
Kilkakrotnie spotkałam matki, które ukrywały śmierć swoich dzieci. 
Odczuwały lęk, że ponowne poruszenie tej kwestii wywoła ból nie do opanowania. 

A~oto kolejne zalecenia \ios{Freuda}{Freud, S.}:
}

\begin{itemize}
\item[3.]
\textit{Wyrażać gotowość rozmowy o~utraconej osobie i~doświadczeniach związanych ze stratą.}

\item[4.]
\textit{Być zachęcanym do wyrażania gniewu odczuwanego do utraconego obiektu.}
\end{itemize}

\Cytuj{
Przyczyny gniewu mogą być różne. 
Często spotyka się irracjonalny gniew na zmarłego, jego śmierć traktuje się 
jako porzucenie. 
Ponadto gniew mogą wywołać wszelkie zaniedbania i~uchybienia zmarłego 
dotyczące własnego zdrowia, które mogły przyspieszyć jego śmierć. 
W~przypadku samobójstwa gniew się nasila. 
Dobrowolność tej śmierci oznacza wyraźnie odrzucenie dla jego bliskich. 
Gniew zresztą jest nierozłączną częścią naszych związków z~innymi ludźmi. 
Może uaktywnić się po śmierci osoby znaczącej, a~jest stłumiony z~powodu 
poczucia winy. 
Może być również duszony w~zarodku z~powodu tabu krytykowania zmarłych 
jako już niezdolnych do obrony swoich racji. 
Tłumienie gniewu pogłębia smutek i~koliduje z~harmonijnym przebiegiem żałoby. 
}

\begin{itemize}
\item[5.]
\textit{Być zachęcanym do swobodnego wyrażania poczucia winy, również 
związanej z~przekonaniem, iż nie zrobiło się dostatecznie dużo, aby uchronić 
bliskiego przed śmiercią.}

\item[6.]
\textit{Dostarczyć wsparcia nasyconego współczuciem w~każdej fazie procesu 
żałoby}\footnote{
Por. \cite{Freud:Poza}.
}.
\end{itemize}

Aby proces żałoby przebiegł pomyślnie, wskazana jest zatem komunikacja 
z~kimś empatycznym, gotowym do udzielenia wsparcia na każdym etapie 
bolesnego procesu żałoby, podczas którego musimy rozluźnić więzy emocjonalne 
z~kimś drogim. 

Źródła przebiegu procesu żałoby w~znacznej mierze tkwią w~przeszłości. 
W~pierwszych etapach rozwoju \textit{libido} możliwość kochania kieruje się 
na własne \textit{ego}, potem na inne obiekty. 
Jeżeli są stracone dla nas, miłość zostaje uwolniona jeszcze raz i~może 
skierować się na inne obiekty. 
Wycofanie \textit{libido}, czyli miłości z~obiektu, jest bardzo bolesne i~nie można 
nawet postawić żadnej hipotezy, dlaczego tak się dzieje\footnote{
Por. \ios{Freud}{Freud, S.} za \cite{VonUnwerth:Freud}.
}. 
Prototyp wyboru miłości ustala się już w~zaraniu życia. 
Można wyróżnić dwa rodzaje obiektów: 

a.  analityczny,

b.  narcystyczny.

Pierwszy z~nich nawiązuje do obiektów przypominających te, od których byliśmy 
zależni w~dzieciństwie; również jako dorośli jesteśmy od nich zależni, wprost 
na nich „wisimy”. 
Narcystyczny wybór dotyczy tych obiektów, które nas przypominają, przynoszą 
echa z~wczesnego dzieciństwa, były źródłem przyjemności i~zadowolenia. 
Z~tych dwóch źródeł lub pewnych ich kombinacji bierze się podstawa wyboru 
obiektu. 
Miłość zatem to tylko powtórzenie historii miłości do osób sprawujących 
opiekę we wczesnym okresie życia lub miłości do siebie samego, 
a~najprawdopodobniej mieszanina obu typów miłości. 
Sposób, w~jaki kochamy, odzwierciedla wewnętrzną historię naszego rozwoju. 
Internalizowane obiekty rodziców, nauczycieli, opiekunów, rodzeństwa są podstawą 
wszelkich relacji z~innymi. 
Tak jak człowiek nie może zrozumieć mowy innej osoby bez nauki języka, 
podobnie wewnętrzne obiekty, zinternalizowane obrazy znaczących osób 
tworzą podstawy interakcji z~realnymi ludźmi\footnote{
Por. \cite{VonUnwerth:Freud}.
}. 

Każda strata kogoś bliskiego nawiązuje zatem do wczesnego okresu dzieciństwa. 
W~przebieg procesu żałoby jest wpleciony kontekst dzieciństwa. 
A~żałoba stawia przed doznającym straty trudne zadania. 
Wymaga bowiem uznania, że ukochana osoba naprawdę nie żyje, oraz wycofania 
\textit{libido} ze wszelkich więzi, związków łączących z~obiektem. 
Często relacja z~żyjącą osobą, istniejącą w~świecie zewnętrznym, musi 
przekształcić się w~związek ze zmarłym, obecnym jedynie w~rzeczywistości 
psychicznej\footnote{
Por. \cite{Quinodoz:Starzenie}.
}. 

Po śmierci bliskiego musimy już zadowolić się wewnętrznym obrazem utraconej 
osoby. 
Miłość oznacza, że mimo różnych przywar i~słabości osoby, która odeszła, 
musimy zachować dobrą relację wewnętrzną. 
Podobnie jak w~związku realnie istniejącym trzeba zrezygnować z~idealizowania 
utraconego obiektu. 

Podsumowując, w~świetle wskazań psychoanalizy po stracie bliskiego nie wolno 
zamykać się w~bólu, należy być gotowym do otwarcia się, wyrażenia własnego 
cierpienia, jak i~negatywnych emocji. 
Na osobę utraconą musimy spojrzeć w~prawdzie. 
O~ile jest to możliwe i~w~stopniu, w~którym jest to możliwe, nie należy ukrywać 
przed sobą samym wad i~słabości zmarłego. 
Nie można idealizować jego obrazu. 
Trudno jednak samemu przebrnąć zwycięsko przez skomplikowany proces żalu 
po stracie. 
Na każdym etapie tego procesu potrzebne jest wsparcie empatycznej osoby. 
Tu rodzi się pytanie: 
Czy łatwo uzyskać wsparcie od innych ludzi? 
Większość z~nich jest gotowa nieść pomoc, ale bezpośrednio po stracie. 
Potem również większość z~nich oczekuje mobilizacji wewnętrznej, 
powstrzymywania płaczu i~wyrażania trudnych emocji. 
Nie służy to zwycięskiemu zakończeniu procesu żałoby. 
Optymalne zatem, chociaż również obarczone wadami, jest sięgnięcie 
po profesjonalną pomoc, jak i~uczestnictwo w~grupach wsparcia, 
dla wierzących --- udział w~grupach związanych z~Kościołem. 

\tytul{Alternatywne koncepcje żałoby}

Do najbardziej znanych należy koncepcja \oBowlby[’ego]\footnote{
Por. \cite{Bowlby:Attachment}.
}. 
Większość z~nas jest związana z~wieloma osobami. 
Rozstanie z~nimi wywołuje pragnienie odzyskania bliskości. 
Potrzeba emocjonalnej bliskości jest wdrukowana w~ludzki organizm w~formie 
behawioralnego systemu. 
W~niebezpiecznej sytuacji aktywuje się w~system przywiązania, wymagając 
emocjonalnego oraz fizycznego kontaktu z~osobą znaczącą. 
Najbardziej centralna koncepcja tej teorii przywiązania wyraża się więc 
w~oczekiwaniu, iż osoba, której ufamy, pojawia się w~trudnym okresie 
naszego życia. 
To oczekiwanie jest wbudowane w~umysł ludzki, podobnie jak zespół jego 
mentalnych reprezentacji opartych na podstawie przeżytych doświadczeń 
z~osobami znaczącymi, które sprawowały opiekę w~czasie wczesnego 
dzieciństwa. 
Ważny jest również rodzaj przywiązania wytworzony w~okresie dzieciństwa. 
Jeżeli osoby znaczące właściwie się troszczyły, wówczas kształtuje się obraz innych 
jako troskliwych, godnych zaufania i~obraz siebie jako godnego miłości i~troski. 
Natomiast przywiązanie pozbawione poczucia bezpieczeństwa jest skutkiem 
niewłaściwych relacji interpersonalnych w~dzieciństwie, traktowania siebie jako 
osoby niegodnej miłości i~troski. 
Po stracie pojawia się usiłowanie, aby odzyskać równowagę emocjonalną 
i~rozpaczliwa tęsknota. 

Jeżeli śmierć jest przyczyną rozstania, strata jest permanentna, ale umysł ludzki 
nie potrafi od razu tego przyjąć. 
Nieodwracalność tej straty łączy się z~teorią Poszukiwania Więzi. 
Nawiązuje ona do twierdzenia, że zmarły jest aktywnym, pozytywnym 
członkiem interakcji z~żywymi.

\tytul{Teoria Poszukiwania Więzi}

Teoria Poszukiwania Więzi została oparta na wynikach badań przeprowadzonych 
pod egidą Uniwersytetu w~Harvardzie. 
Tutaj stawia się tezę, że osoba pogrążona w~bolesnym procesie żałoby 
podtrzymuje więzy ze zmarłym. 
Więzy nie są zerwane po śmierci, nadal trwają po stracie. 
W~przeciwieństwie do \ios{Freuda}{Freud, S.}, zaprzeczają konieczności pracy; 
żałoba nie jest czymś, nad czym trzeba pracować. 
Model kontynuacji więzi odzwierciedla pragnienie włączenia kochanej, utraconej 
osoby w~proces życia. 
Nie jest to nowa koncepcja. 
Psychologiczne, antropologiczne i~historyczne badania wskazują, 
iż osoby w~żałobie często zachowują się tak, jakby zmarli wciąż żyli\footnote{
Por. \cite{Sochos:Attitudes}.
}. 
Poczucie obecności zmarłego lub wyobrażenie sobie jego opinii na dany temat 
są wyrazem wciąż trwającej więzi. 
Poczucie, iż zmarły rodzic wciąż obserwuje, daje możliwość przezwyciężenia szoku 
wywołanego jego śmiercią\footnote{
Por. \cite{Sochos:Attitudes}.
}. 
Służy również do uporania się z~uprzednimi konfliktami z~rodzicami oraz 
niedokończonymi sprawami stanowiącymi zarzewie wciąż istniejących konfliktów 
emocjonalnych. 
Osierocone dzieci często wierzą, iż rodzic czuwa nad nimi. 
Poczucie obecności zmarłego, rozmowy z~nim, traktowanie go jako moralnego 
przywódcy, rozmowy ze zmarłym stanowią zdrową część życia osoby opłakującej 
stratę. 

Znaczącą rolę w~modyfikowaniu reakcji na stratę odgrywa tło kulturowe. 
Kultura dostarcza szkieł, poprzez które spogląda się na śmierć rodzica --- 
tak wynika z~badań koreańskiej młodzieży dotkniętej stratą\footnote{
Por. \cite{Yang:AnAutophotography}.
}. 
Na przykład nieobecność przy ostatnim oddechu rodzica jest jednym 
z~najbardziej nagannych zachowań w~Korei. 
Osoby, które nie były świadkami śmierci swoich rodziców, wyrażają swój gniew, 
poczucie, że moje „serce zostało złamane”, i~żal. 
W~Polsce, jak i~w~innych krajach Europy obserwuje się tendencje 
do pozostawienia umierającego samotnie. 
Byłam świadkiem, jak mąż i~matka młodej kobiety czekali w~domu na sygnał 
ze szpitala, że już nie żyje, że właśnie umarła. 

Z~badań empirycznych wynika, że zachowanie więzi po śmierci bliskiego 
jest korzystne, dobrze wpływa na psychologiczne funkcjonowanie. 
Elementy więzi zachowanej ze zmarłym to wyobrażone rozmowy z~nim, 
obieranie go na moralnego przewodnika. 
Ta niesłabnąca więź stanowi zdrową część osobowości opłakującego. 

Wyzwolenie od bólu psychicznego, spowodowanego nieobecnością zmarłego, 
opiera się na znalezieniu drogi podtrzymania bliskiej więzi z~utraconą osobą 
przy jednoczesnym zdaniu sobie sprawy, że nie jest już obecna fizycznie. 
Ale więź psychiczna pozostała. 
Do tego celu wykorzystuje się wyobraźnię, która jest jakby pomostem wiążącym 
świat zewnętrzny i~wewnętrzny. 
W~wielu kulturach wyobraźnia stanowi nieocenione źródło ulgi w~cierpieniu, 
jest najstarszym i~największym źródłem leczenia\footnote{
Por. \cite{Kennedy:TheInfinite}.
}. 
Wykorzystywanie wyobraźni w odniesieniu do procesu żałoby można podzielić na trzy stadia:

\begin{enumerate}
\item W~pierwszym etapie posługiwania się wyobraźnią zazwyczaj napotyka się 
na duże trudności, niełatwo wyobrazić sobie coś wykraczającego poza ramy 
zwykłego, codziennego życia. 
Na tym etapie należy sobie uświadomić, że wyobraźnia jest naturalną umiejętnością, 
jest dostępna i~każdy człowiek jest nią obdarzony.

\item W~następnej fazie można już posługiwać się wyobraźnią bez większego trudu, 
ale powstaje pytanie: czy to jest realne? 
Myśli te zakłócają strumień wyobraźni.

\item W~trzeciej fazie obrazy związane ze zmarłym pojawiają się spontanicznie 
i~bez zahamowania\footnote{
Por. \cite{Kennedy:TheInfinite}.
}.
\end{enumerate}

Zatem wyobraźnia może odegrać poważną rolę w~osłabieniu bólu spowodowanego 
stratą. 
Różne mogą być interpretacje więzi, które trwają mimo śmierci. 
Są one w~znacznej mierze zdeterminowane nie tylko kulturowo, ale również 
światopoglądowo. 
Z~pewnością nie osłabiają  bólu związanego z~procesem żałoby u~osób 
niewierzących w~Boga lub inną wyższą istotę, przekonanych, że po śmierci 
jest już tylko nicość. 

Interesujące są zalecenia terapeutyczne sformułowane na użytek tych, 
którzy dążą do podtrzymania więzi z~utraconymi: 

\begin{itemize}
\item[1.]
Oceń wagę i~znaczenie doświadczenia straty. 
Śmierć kochanej osoby podważa fundamenty naszego istnienia. 
Zamiast opierać się potężnym siłom zawartym w~żalu po stracie, 
należy nauczyć się strategii przechodzenia przez ten trudny okres.

\item[2.]
Każdego dnia przeznacz czas na uhonorowanie, uczczenie twojego żalu. 
Wyznacz w~swoim domu specjalne miejsce, w~którym bez zahamowania 
możesz wyrazić swój smutek. 
Przeznacz na to od 10 do 20 minut każdego dnia.
\end{itemize}

\Cytuj{
Z~moich doświadczeń terapeutycznych wynika, że ludzie odczuwają niechęć 
przed poświęceniem pewnego czasu na koncentrację na osobie utraconej. 
Odczuwają lęk, że intensywne myślenie o~stracie, nawet przez kilka minut, 
może przysporzyć im silnego bólu psychicznego.
} 

\begin{itemize}
\item[3.]
Nawiąż do niedokończonych spraw. 
Emocje, które nie znalazły ujścia w~czasie życia zmarłego, wypływają 
na powierzchnię po jego śmierci, niejednokrotnie wywołując poczucie winy. 
Czas żałoby wymaga pożegnania niezamkniętych spraw, jest ważnym okresem 
leczenia starych ran, pozbycia się dawnych urazów.

\item[4.]
Jeżeli zmarły był członkiem rodziny, utwórz nowe wzory życia rodzinnego. 
Stare już nie funkcjonują. 
Po stracie jest zawsze krótki okres otwartości na zmiany, który może przyczynić się 
do stworzenia nowego, korzystnego modelu życia.

\item[5.]
Eksploruj kierunek i~jakość swojego życia.
\end{itemize}

\Cytuj{
Śmierć osoby znaczącej otwiera drzwi bolesnym pytaniom, np.: 
dokąd zmierza moje życie i~co naprawdę cenię? 
Jakie są moje wartości?
} 

\begin{itemize}
\item[6.]
Żałoba ma własny rytm, naturę i~czas. 
Nie zmuszaj się, aby w~pełni powrócić do normalnego życia. 
Dla większości ludzi pierwsza rocznica śmierci bliskiego oznacza kres 
intensywnego przeżywania żałoby.

\item[7.]
Obdarz siebie troską i~miłością. 
Ponadto należy wyodrębnić oczekiwania, których nigdy nie spełniła osoba zmarła, 
jak i~potrzeby, których nie zaspokoiła. 
Patrząc na ten związek w~świetle prawdy, możesz odczuwać żal z~powodu tego, 
czego nie uzyskałaś od zmarłego, a~doceniać to, co uzyskałaś. 
\end{itemize}

\Cytuj{
Tutaj nasuwają się dwie refleksje. 
Wielu ludziom trudno jest obdarzać siebie pozytywnymi uczuciami, 
zwłaszcza w~procesie żałoby, który wyzwala poczucie winy. 
Ale niewątpliwie krytyczne spojrzenie na zmarłego, z~jednoczesnym podkreśleniem 
jego zasług, pozwala osłabić ból związany ze stratą. 
}

\begin{itemize}
\item[8.]
Udziel przyjaciołom wskazówek, jak mogą ci pomóc.
\end{itemize}

\Cytuj{
Dramat polega na tym, że wiele osób --- przynajmniej w~naszej kulturze --- 
nie ma bliskich przyjaciół. 
Ponadto zdarza się, że jeżeli nawet są, to odchodzą, gdy kogoś spotka nieszczęście. 
}

\begin{itemize}
\item[9.]
Każdego roku celebruj rocznicę śmierci ważnej dla ciebie osoby. 
Trzeba znaleźć czas na refleksje i~coś szczególnego dla zapamiętania tej daty. 
W~tym szczególnym dniu zmniejsz wymagania wobec siebie\footnote{
Por. \cite{Kennedy:TheInfinite}.
}.
\end{itemize}

Niewykluczone, że te zalecenia pomogą w~pomyślnym przebiegu procesu 
nasyconego żalem po stracie. 
Wydają się mieć walor ponadkulturowy. 

Należy pamiętać, że w~żałobie ważne są związki z~okresu dzieciństwa. 
Wówczas ustala się nasz los, kształtują się prototypy reakcji na trudne 
doświadczenia życia. 
Jest to wielka odpowiedzialność sprawujących opiekę nad dzieckiem, decydująca 
nie tylko o~dniu dzisiejszym, ale również o~przyszłości dziecka. 

\tytul{Zadaniowy model procesu żałoby}

Twórcą zadaniowego modelu procesu żałoby jest J.~William \oWorden. 
Pierwszym zadaniem jest zaakceptowanie realności straty, drugim uporanie się 
z~bólem psychicznym. 
Trzecie zadanie to przystosowanie do świata, w~którym nie ma już zmarłego. 
Można wyodrębnić trzy obszary przystosowania: 
sfera codziennego funkcjonowania, 
poczucie Ja 
i~świat własnych wierzeń, przekonań, wartości oraz założeń o~świecie. 
Czwarte i~ostateczne zadanie to znalezienie trwałych więzów ze zmarłym 
już w~nowych okolicznościach. 
Należy zachować więź ze zmarłym, ale jednocześnie kontynuować własne 
życie\footnote{
Por. \cite{Worden:Grief}.
}. 

Istotne jest to, iż przebieg żałoby ma charakter unikatowy. 
Proces ten ma cechy indywidualne, naznaczony jest piętnem unikatowego 
związku pomiędzy opłakującym a~zmarłym. 
Mógł on pełnić szczególną rolę w~życiu pogrążonego w~żałobie. 
To zabarwia indywidualnie odczuwany żal. 
Proces żałoby może przebiegać różnie u~różnych osób. 

Inna kwestia to brak zakończenia żałoby; 
ona nigdy nie może się zakończyć\footnote{
Por. \cite{Worden:Grief}, s.~77.
}. 
Można tutaj nawiązać do tezy \ios{Freuda}{Freud, S.}, że strata jest zawsze 
permanentna, nic nie jest w~stanie wypełnić pustki po zmarłym; ból po stracie 
przycicha, ale miejsce osoby, która odeszła, pozostaje wolne. 

\tytul{Społeczny kontekst procesu żałoby}

Z~perspektywy oczekiwań społecznych wdrukowanych w~kontekst kulturowy 
można dostrzec modyfikacje przebiegu żałoby. 
Są również nierozpoznane procesy ukrywane przed okiem opinii publicznej, 
utajnione. 
Żal nie jest uprawomocniony, otwarcie wyrażany, nie spotyka się z~aprobatą 
społeczną. 
Ten typ żalu pozwala nam lepiej poznać złożoność oraz wagę każdej indywidualnej 
straty, która nieuprawomocniona, niewyrażona otwarcie, stygmatyzowana, 
patologizowana należy do problemów w~znacznej mierze zaniedbanych\footnote{
Por. \cite{Doka:Disenfranchised}.
}. 

Nierozpoznane straty można podzielić na kilka kategorii. 

Pierwszą kategorię stanowią kochankowie, przyjaciele, koledzy, terapeuci 
i~ich klienci, pielęgniarki i~pacjenci, związki pozamałżeńskie, związki partnerów 
o~orientacji homoseksualnej. 
Można tu mówić o~stracie wówczas, gdy związek był ważny i~miał duże znaczenie. 

W~drugiej kategorii mieszczą się: aborcja, rozwód, oddanie dziecka do adopcji, 
zmiana miejsca zamieszkania, strata ulubionego zwierzęcia. 
Wyżej wymienione straty mogą mieć istotny wpływ na osobę, która ich doświadczyła. 
Niektóre z~tych strat wymagają szerszego komentarza. 
Z~moich doświadczeń klinicznych i~terapeutycznych wynika, że u~niektórych 
kobiet proces żałoby po dokonaniu aborcji nigdy nie zostaje zakończony, może 
dlatego, że toczy się pod osłoną tajemnicy. 
Kobiety często opłakują dobrowolnie utracone dziecko, obliczają, ile obecnie 
miałoby lat, i~wyobrażają je sobie w~różnym wieku. 
Ten ból odnawia się szczególnie dotkliwie przy rocznicach aborcji lub ewentualnej 
dacie urodzin dziecka. 
Ból jest ukrywany z~obawy przed dezaprobatą społeczną. 

Osobną interesującą kategorię stanowią ludzie cierpiący po śmierci ulubionego 
zwierzęcia. 
Smutek po śmierci ulubieńca jest poważny i~można go porównać do bólu 
po stracie bliskiego, zbliżona jest intensywność bólu, jak i~czas jego trwania. 
W~rzeczywistości ludzie często opisują się jako bardziej przywiązani do swoich 
zwierząt niż do ludzi, a~emocjonalne związanie ze zwierzęciem często przekracza 
emocjonalne związki z~ludźmi\footnote{
Por. \cite{Packman:Continuing}.
}. 
Niestety reakcja na śmierć ulubionego zwierzęcia może być niezrozumiana 
i~nieakceptowana przez bliskich, jak również przez dalsze otoczenie społeczne. 
Ten proces żałoby nie uzyskuje społecznego rozpoznania lub potwierdzenia, 
iż dotknięty stratą ma prawo smucić się lub uzyskać wsparcie społeczne. 
Pogłębia to ból psychiczny. 
\oWeisman{} wyodrębnia wiele charakterystycznych cech procesu żałoby 
po odejściu faworyzowanego zwierzęcia. 
Należy do nich: antropomorfizm, empatia, koncentracja na zmarłym stworzeniu, 
wtargnięcie wyrazistych obrazów z~życia zwierzęcia napełniające poczuciem winy, 
niepokojem\footnote{
Por. \cite{Packman:Continuing}.
}.  
Pojawia się również tendencja do traktowania zmarłych zwierząt jako podstawowych 
figur przywiązania. 
Podobne objawy żałoby występują po śmierci człowieka. 
Niektórzy dotknięci stratą ukochanego zwierzęcia przyznają, że ból związany 
z~jego odejściem jest większy, silniejszy niż po stracie bliskiego człowieka. 
Ludzie wierzący w~Boga mają nadzieję, że po śmierci bliskiego człowieka istnieje 
jeszcze możliwość spotkania się. 
Przy stracie zwierzęcia nie ma już takiej nadziei, aczkolwiek niektórzy z~nich 
odczuwają bliskość swojego ulubieńca, chociaż nie wiedzą, jak to może się dziać. 

Kolejna kategoria to osoby z~kręgu tak zwanej psychologizowanej śmierci, 
czyli dotknięte chorobą psychiczną lub np. chorobą \oAlzheimer[a]. 
Osoba jest tylko fizycznie dostępna, natomiast w~jej osobowości dokonały się 
dramatyczne zmiany. 

Następną kategorię tworzą osoby traktowane jako niezdolne do doświadczania 
bólu psychicznego, np. terapeuta po stracie klienta, bliscy samobójcy oraz 
skazanego na śmierć czy chorego na AIDS. 

Kategorie osób uprawomocnionych do wyrażania żalu, smutku po stracie świadczą 
dobitnie o~społecznym wymiarze procesu żałoby. 
Żałoba ukrywana jest wyjątkowo bolesnym doświadczeniem. 
Nie zezwala na ujawnienie emocji inspirowanych przez stratę, nie daje możliwości 
ujawnienia gniewu.

\tytul{Proces żałoby w~kontekście traumy psychicznej}

Śmierć bliskiego można traktować jako traumatyczne doświadczenie. 
Niektórzy badacze, na przykład Maria \oOrwid, uznają, że śmierć kogoś kochanego 
jest najwyższym przeżyciem traumatycznym\footnote{
Por. \cite{Orwid:Trauma}.
}. 
Traumę należy jednak umieścić w~ramach pewnego kontekstu --- relacji z~osobą 
utraconą, jej wieku i~okoliczności śmierci. 
Wyraźny przykład tej zależności dostrzegamy w~przypadku --- wspomnianej 
wcześniej --- reakcji \ios{Freuda}{Freud, S.} na śmierć własnej matki. 
Wiek i~okoliczności śmierci oraz bezradność spowodowały, że nie odczuwał 
on smutku. 

Traumatyczne doświadczenia wywierają wpływ na osobowość, ciało i~społeczny 
wymiar funkcjonowania\footnote{
Por. \cite{Kusher:Poruszony}.
}. 
Traumatyczne doświadczenie wywiera również wpływ na duchowość człowieka. 
Strona duchowa może być uwikłana w~spektrum traumatycznych doświadczeń 
i~przynieść pozytywne, jak i~negatywne skutki. 
Tam, gdzie mamy do czynienia z~traumą, odnajdujemy również pierwiastki 
duchowości i~religii. 
Duchowość pojmowana jako wiara w~istnienie wyższej istoty może zmienić 
sposób oceny traumatycznego doświadczenia, może powodować jego pozytywną 
ocenę. 
Może być bowiem odczytana jako sposób testowania przywiązania do Boga, 
jako szansa, by sprostać duchowym wyzwaniom, jako bodziec do rozwoju 
i~transformacji. 
Na poziomie duchowym traumatyczne doświadczenia są pojmowane 
jako służące wyższym celom. 
Mogą zainicjować jakąś pożyteczną działalność, np. pomoc innym ludziom 
dotkniętym podobną stratą, dzielenie się z~nimi doświadczeniami.

Źródłem ulgi i~pocieszenia może być przyjęcie, że traumatyczne doświadczenie 
jest wyrazem woli Boga. 
Jak wskazują badania katolickich studentów, pozytywna ocena trudnego 
doświadczenia, np. straty ukochanej osoby, wiąże się z~lepszym przystosowaniem 
do negatywnych doświadczeń i~pogłębieniem wiary\footnote{
Por. \cite{Kusher:Poruszony}.
}. 
Natomiast w~psychologii Wschodu istnieje ciekawa koncepcja bólu psychicznego 
wynikającego z~traumatycznego doświadczenia. 
Zasadniczo wyodrębnia się dwa źródła cierpienia: 

1. samo doświadczenie i~wywołany przez nie ból, 

2. cierpienie związane z~próbą utrzymania dawnych modeli Ja, innego 
i~podstaw szczęścia w~zetknięciu z~przykrą rzeczywistością. 

Jako metafora służyć może przypowieść o~człowieku przebitym kolejno 
dwiema strzałami. 
Pierwsza strzała to obiektywny ból, np. strata bliskiego człowieka; 
natomiast druga strzała odzwierciedla stopień, w~jakim zadany cios podważa 
nasze nadzieje, oczekiwania, potrzeby, przekonania i~światopogląd, 
prowadząc do bardziej złożonego stanu: cierpienia. 
Żałoba to wynik kolizji trudnej sytuacji (na przykład śmierci kogoś ważnego dla nas) 
z~wrodzoną potrzebą i~miłością do określonych ludzi. 
Miłość w~tym ujęciu może doprowadzić do wielkiego cierpienia, 
ale gra jest warta świeczki. 
Psychologia buddyjska w~tym kontekście pomaga w~przetworzeniu straty, 
odnosząc się do czynników związanych z~drugą „strzałą” --- poczucie winy, 
potrzeba wypierania świadomości cierpienia, nieuznawanie śmiertelności\footnote{
Por. \cite{Germer:Uwaznosc}.
}. 

Większość badań empirycznych z~obszaru religii i~umiejętności radzenia sobie 
podkreśla pozytywne znaczenie wiary w~Boga. 
Pozytywne strategie mogą przybierać różne formy: 
zbliżenie się do Boga, 
szukanie w~Bogu wsparcia, sił i~wskazówek, 
dążenie do odnalezienia duchowego wsparcia we wspólnocie religijnej, 
poszukiwanie duchowego przebudzenia, 
udział w rytuałach przejścia, modlitwy za innych uczestników traumatycznego 
doświadczenia\footnote{
Por. \cite{Kusher:Poruszony}.
}. 

Wiara w~Boga w~największym stopniu łagodzi ból psychiczny wywołany 
rozstaniem, gdyż przynosi nadzieję spotkania z~kimś bliskim, a~utraconym. 
Traumatyczne doświadczenie można również traktować jako lekcję, 
jako rodzaj komunikatu. 

Pewnym rozwiązaniem terapeutycznym bólu psychicznego związanego z~rozstaniem 
jest uważność. 

\tytul{Uważność a~proces żałoby}

Trening uważności, który ostatnio zyskał dużą popularność, jest czerpany 
zarówno z~psychologii Zachodu, jak i~psychologii Wschodu, 
a~także z~osobistych doświadczeń praktyków. 

Ból psychiczny związany z~traumą rozstania ostatecznego z~osobą bliską 
często zdaje się nie do wytrzymania. 
Ludzie stosują różne metody osłabienia trudnego do zniesienia bólu psychicznego. 
Jednak niektóre z~nich wręcz go nasilają. 
Zjawisko to nosi nazwę paradoksu bólu\footnote{
Por. \cite{2:Briere:Podstawy}.
}. 
Ucieczka od bólu psychicznego może mieć charakter skrajny w~postaci 
samobójstwa lub pośrednich form autodestrukcji, takich jak nadużywanie alkoholu 
i~innych środków psychoaktywnych. 
Można również odwracać uwagę od bólu, tłumić go różnymi sposobami. 

Tymczasem bardziej bezpośrednie przeżywanie cierpienia poprzez praktykę 
uważności czy też dzięki psychoterapii powoduje większe prawdopodobieństwo 
jego wygaszenia\footnote{
Por. \cite{Germer:Uwaznosc}.
}. 
W~różnych modelach teoretycznych wskazuje się, że bezpośrednie przeżywanie 
bólu psychologicznego pozwoli na desensytyzację oraz poznawcze opracowanie 
traumatycznych treści, dzięki czemu nie przebijają się do świadomości. 
Paradoks bólu wskazuje, że nie wolno uciekać od cierpienia, należy przyjąć je 
i~przetrawić. 
Konieczne jest uhonorowanie bólu w~pewien sposób; trzeba zwrócić się w~stronę 
odczuwanego bólu, stanąć twarzą w~twarz z~bardzo bolesnymi emocjami\footnote{
Por. \cite{Orsillo:TheMindful}.
}. 
Wymaga to wysiłku i~odwagi, której w~trudnej sytuacji zazwyczaj brakuje. 
Trzeba się na nią zdobyć i~podjąć heroiczny wysiłek konfrontacji z~własnymi 
emocjami. 
Ułatwia to uważność. 

Uważność --- stanowiąca jedną z~form osłabienia cierpienia --- jest definiowana 
jako 
\cytuj{
wyuczona zdolność utrzymania stanu ciągłej świadomości i~otwartości 
na bieżące doświadczenia, w~tym wewnętrzne zjawiska mentalne oraz aspekty 
świata zewnętrznego, bez osądzania i~z~akceptacją\footnote{
\cite{Germer:Uwaznosc}, s.~247.}.
} 

U~podstaw uważności tkwi założenie, że ból emocjonalny też można przeżywać 
z~uważnością. 
Jego energia nie może być zmarnowana, można ją wykorzystać do rozwoju 
i~zdrowienia. 
Należy zagłębić się we własne cierpienie, obserwować je, otworzyć się na nie, 
pracować nad nim tak jak nad objawem. 
Uważność w~momencie doświadczania bólu stanowi niezbędny warunek pracy 
nad emocjami\footnote{
Por. \cite{KabatZinn:Zycie}; 
\cite{KabatZinn:Gdziekolwiek}; 
\cite{Williams:Swiadoma}.
}. 

Ból emocjonalny, podobnie jak fizyczny jest posłańcem, jest sygnałem. 
Wymaga, aby przyznać się do niego, trzeba również zaprosić uczucia, 
które mu towarzyszą. 
Nie wolno ich tłamsić, ignorować, odwracać, lekceważyć. 

Zalążek uzdrowienia stanowi sama świadomość uczuć, gdy dopada nas cierpienie. 
Świadomość owa zawiera niezależną perspektywę przekraczającą ramy doznanego 
cierpienia\footnote{
Por. \cite{KabatZinn:Zycie}.
}. 

Uważne przeżywanie emocji pozwala na mądre obserwowanie własnych uczuć. 
Ponadto uważność pozwala na dokładniejsze zobaczenie natury naszego bólu. 
Pozwala na akceptację doświadczenia, które nie oznacza, że aprobujemy 
doświadczenie traumatyczne albo przyjmujemy je z~rezygnacją. 
Oznacza jedynie, że doświadczenie trudne należy już do przeszłości. 
Można również dostrzec zmienność uczuć i~dojść do konkluzji, iż żadne 
z~przeżyć nie jest stałe\footnote{
Por. \cite{KabatZinn:Zycie}.
}. 
Ten wniosek pozwala na nadzieję, że kiedyś ból ucichnie, 
że przyjdzie czas pogodzenia się z~tym, co nieuniknione. 
Nadzieja na to, że ból psychiczny nie będzie już tak dotkliwy, może nawet 
odegrać znaczącą rolę w~profilaktyce samobójstw. 

Uważność umożliwia również przyjęcie perspektywy metapoznawczej. 
Może wówczas traktować przykre zjawiska jako będące następstwami traumy. 
Umiejętność obserwowania własnych myśli bez identyfikowania się z~nimi 
zwiększa umiejętność regulowania afektu. 
Umiejętność przyjmowania własnych emocji takimi, jakie są, jest również korzystna. 
Wiele rodzajów zaburzeń emocjonalnych wynika z~niezdrowych usiłowań, 
aby uciec od własnych emocji. 
Świadczą o~tym wyniki ponad 100 badań\footnote{
Por. \cite{KabatZinn:Zycie}.
}. 
Negatywne uczucia, jeżeli nawet nie jesteśmy ich świadomi, nadal pozostają 
z~nami i~wyzwalają nawykowe reakcje, które mogą przekształcić przejściową 
przykrość w~długotrwałe cierpienie. 
Nieuświadomienie przykrych uczuć powoduje, że bezpośrednio i~pośrednio 
wpływają one na nasze postawy i~osądy oraz utrwalają poczucie nieszczęścia. 

W~procesie żałoby punktem wyjścia jest medytacja uważności. 
Trzeba jednak pozbyć się złudzenia, że sama doprowadzi do uzdrowienia. 
Jednak bez niej nie da się uzyskać równowagi psychicznej. 
Ponieważ cierpienie jest konstruowane chwila po chwili, w~procesach 
niezbadanych trzeba rzucić na nie światło, obnażając w ten sposób 
sam proces budowania tożsamości i~świata. 
To pomaga w~przekształceniu bólu i~wykorzystaniu go do dalszego rozwoju. 

\tytul{Zakończenie}

Życie ludzkie jest naznaczone stratami. 
Po bolesnym, wypełnionym cierpieniem procesie żałoby może nastąpić 
rozwój osobowości. 
Początkowo utrata poczucia sensu życia może zakończyć się znalezieniem 
nowych, bardziej wartościowych celów. 
Proces żałoby paradoksalnie może prowadzić do większej akceptacji życia. 
Tutaj pomocna okazuje się religia, która ułatwia odnalezienie nowych 
celów życia i~ukształtowanie w~toku żałoby nowego obrazu Boga. 

Z~badań 380 osób pogrążonych w~żałobie wynika, że --- jak można było 
oczekiwać --- rozwiązanie procesu żałoby zależy w~dużej mierze 
od osobowości. 
To od niej zależy to, jak potoczą się dalsze losy jednostki\footnote{
Por. \cite{Boyraz:Finding}.
}. 
Ludzie, którzy potrafią zmagać się z~emocjonalnym bólem, łatwiej znajdą 
pozytywne skutki trudnych doświadczeń. 
Inna kwestia, że pozytywne uczucia w~czasie kryzysu zabezpieczają przed 
depresją i~przyspieszają rozwój nowych źródeł radzenia sobie. 
Pozytywne uczucia wpływają na przystosowanie do trudnych sytuacji, 
wzmagają twórczość, giętkość myślenia, pozytywne korelacje z~poczuciem 
sensu życia. 
Dlaczego ważne jest, aby osobę w~żałobie cechowała giętkość myślenia? 
Pozwala ona bowiem na wyszukiwanie różnych alternatywnych sposobów 
postępowania. 
Zatem w~znacznej mierze obniża ryzyko samobójstwa. 
Dlatego tak istotne jest, aby u~osoby w~żałobie wzmagać pozytywne uczucia, 
a~obniżać negatywne\footnote{
Por. \cite{Boyraz:Finding}.
}. 

Niektóre osoby, u~których dokonał się rozwój pod wpływem traumy rozstania, 
mają poczucie winy, że śmierć bliskiego stała się jakby pomostem do lepszego 
rozwoju, lepszego samopoczucia psychicznego, niekiedy odnalezienia powołania 
życiowego. 
To poczucie winy staje się jakby ceną za pozytywne zakończenie procesu żałoby. 

Pewnym rozwiązaniem procesu żałoby dla wszystkich --- bez względu na wiarę 
religijną --- jest uświadomienie sobie, że po śmierci pozostają „kręgi na wodzie”. 
Są to kręgi jakichś działań czy też myśli, które pomogą innym osiągnąć radość 
lub prawość w~życiu; kręgi, które mogą napełnić dumą i~stanowić pewnego 
rodzaju broń przeciwko patologii. 
Jest to zjawisko tworzenia i~przekazania czegoś po sobie, wzbogacające życie 
innych\footnote{
Por. \cite{Yalom:Patrzac}.
}. 

Włączenie się do działań powiększających, jak i~wzbogacających to dziedzictwo 
stanowi prawdziwe ukojenie dla osoby opłakującej zmarłego. 
Są to jednak kręgi na wodzie, czyli mają charakter przelotny, przemijają jak 
nasze życie. 
Tutaj można przywołać słowa \oFrankl[a], że jeżeli życie ma sens, to również 
cierpienie musi mieć sens. 
Jest ono przecież nieodłączną stroną życia jak przeznaczenie i~śmierć. 
Bez cierpienia życie ludzkie nie byłoby kompletne\footnote{
Por. \cite{Frankl:Czlowiek}.
}. 
Aby osłabić żal po stracie, należy wpatrywać się w~dobro, które dana osoba 
pozostawiła, dbając również o~to, aby nasze życie miało szanse pozostawienia 
kręgów na wodzie.


\summary{
This article presents various conceptions of the grieving process. 
It was \oFreud{} who first explained the psychodynamics of this process, 
highlighting the experience of irreparable loss and the need to gradually 
wean oneself away from the loved one. 
\oBowlby{} developed an alternative theory of the grieving process, 
noting the gradual fading of grief that occurs after a loss, in the wake of 
a~period characterized by a~strong desire to recover the person who 
has passed away. 
Meanwhile, \oKennedy{} presents an interesting conception of mourning, 
emphasizing the useful role that can be played by the imagination in helping 
to alleviate the mental suffering we experience after the death of someone 
dear to us. 
Another approach with important implications for therapeutic practice is 
the searching-for-attachment theory, which refers to the maintaining of ties 
with the deceased through the use of one’s imagination (\oSochos, \oBone). 

The function of the grieving process is to distance one’s thoughts and feelings 
from the deceased, making it possible for one to re-engage with everyday life 
--- something which is otherwise hampered by one’s reluctance to part from 
one’s loved ones. 

The article contains certain therapeutic suggestions for resol\-ving the grieving 
process, with a~particular focus on the role of mindfulness in transforming 
mental suffering, as well as its use in the development of personality.
}{
grieving process --- 
psychological crisis --- 
mindfulness --- 
traumatic experience --- 
awareness of feelings
}

\end{elementlit}

