% !TeX root = ../z.tex
% vim: set filetype=tex fileencoding=utf-8: modelines aącćeęlłnńoósśxźzż
% vim: set spell formatoptions=aw spelllang=pl:

\begin{elementlit}
{Marek Tomczyk}
{\autor{Marek \kapit{Tomczyk}}
\afiliacja{Wyższe Seminarium Duchowne Zakonu Paulinów}}
{Od osobowości do świętości}
{Od osobowości do świętości}
{From personality to sainthood}


\index{Tomczyk, M.}
\index{Płużek, Z.}

\ooDef{\ooJanodKrzyza}{Jan}{od Krzyża}{Jan od Krzyża, św.}
\ooDef{\ooMatkaTeresazKalkuty}{Matka Teresa}{z Kalkuty}{Matka Teresa z Kalkuty, św.}
\ooDef{\ooTeresaBenedykta}{Teresa}{Benedykta}{Teresa Benedykta, św.}
\ooDef{\ooBratAlbert}{Brat}{Albert}{Brat Albert, św.}

\oDef{\oTomczyk}{Tomczyk}{Tomczyk, M.}
\oDef{\oPluzek}{Płużek}{Płużek, Z.}
\oDef{\oBenedykt}{Benedykt}{Benedykt, św.}
\oDef{\oStein}{Stein}{Stein, E.}
\oDef{\oMerton}{Merton}{Merton, T.} %Thomas
\oDef{\oTischner}{Tischner}{Tischner, J.}
\oDef{\oJung}{Jung}{Jung, C.G.} %Carl Gustav
\oDef{\oHorney}{Horney}{Horney, K.} %Karen
\oDef{\oAllport}{Allport}{Allport, G.W.} %Gordon Willard
\oDef{\oMaslow}{Maslow}{Maslow, A.H.} %Abraham Harold
\oDef{\oMurrey}{Murrey}{Murrey, H.A.} %Henry Alexander
\oDef{\oRogers}{Rogers}{Rogers, C.R.} %Carl Ransom
\oDef{\oFromm}{Fromm}{Fromm, E.} %Erich
\oDef{\oRull}{Rull}{Rulla, L.M.} %Luigi Maria
\oDef{\oMaritain}{Maritain}{Maritain, J} %Jacques.





\tytul{Wstęp}

Wspominając śp. Profesor Zenomenę \oPluzek{}, chciałbym przypomnieć 
najważniejsze wątki religijne i~duchowe, które rozwijała w~swoich 
pracach naukowych\footnote{
	Poniższy tekst został zaprezentowany podczas Konferencji 
	dla uczczenia pamięci profesor Zenomeny Płużek w~dziesiątą 
    rocznicę śmierci pt. „Konteksty rozwoju osobowości” (Akademia 
    Ignatianum w~Krakowie, 18--19 maja 2015 r.).
    O.~Marek \oTomczyk{} SSPPE jest psychologiem i~teologiem.
    Psychoterapeuta ISTDP.
    W~Wyższym Seminarium Duchownym Zakonu Paulinów i~Wyższym Seminarium 
    Duchownym Diecezji Kaliskiej prowadzi wykłady z~psychologii 
    pastoralnej.
    Wykładowca Psychologii wartości UKSW.
    Ukończył Papieską Akademię Teologiczną w~Krakowie.
    Jest absolwentem psychologii Uniwersytetu Kardynała Stefana 
    Wyszyńskiego w~Warszawie.
    Doktoryzował się na Uniwersytecie Marii Curie Skłodowskiej 
    w~Lublinie.
    Był stypendystą Uniwersytetu we Fryburgu w~Szwajcarii.
    Jest m.in. autorem artykułu: \cite{Tomczyk:Curriculum}.
}. 
W~swojej spuściźnie Pani Profesor zostawiła nam wiele cennych inspiracji 
i~sugestii dotyczących związków życia duchowego i~rozwoju osobowości. 
Jedną z~Jej dewiz życiowych było stwierdzenie: 
„uprawiać taką psychologię, na fundamencie której będzie możliwość 
budowania głębokiego życia wewnętrznego”. 

Panią prof. \oPluzek{} interesował człowiek jako istota religijna. 
W~swoich poszukiwaniach inspirowała się wielkimi postaciami świętych, 
takich jak: 
św.~\ios{Benedykt}{Benedykt, św.}, 
św.~\ios{Jan od Krzyża}{Jan od Krzyża, św.}, 
św.~\ios{Ignacy Loyola}{Ignacy Loyola, św.}, 
św.~\ios{Teresa Benedykta}{Teresa Benedykta, św.} (Edyta \oStein), 
św.~\ios{Matka Teresa z~Kalkuty}{Matka Teresa z Kalkuty, św.} 
czy mnich-eremita Tomasz \oMerton. 
Wielokrotnie zajmowała się psychologiczną analizą doświadczenia 
religijnego\footnote{
	Por. \cite{Pluzek:Bog}. 
}, 
mistycznego\footnote{
	Por. \cite{Pluzek:Psychologiczna}. 
}, 
rolą uczuć wyższych w~życiu ludzkim\footnote{
	Por. \cite{Pluzek:Rola}. 
}, 
miłosierdziem wobec innych\footnote{
	Por. \cite{Pluzek:Milosierdzie}. 
}, 
godnością człowieka\footnote{
    Por. \cite{Pluzek:Psychologia}.
},
kryzysem religijnym\footnote{
	Por. \cite{Jacyniak:Swiat}. 
}. 

Gdybyśmy zadali komuś nagle pytanie: 
„Kim Pan/Pani jest?”, 
uzyskalibyśmy wiele odpowiedzi. 
Zazwyczaj odpowiedzi można byłoby uszeregować w~następującej 
kolejności: 
imię, nazwisko, płeć, narodowość, zawód, status społeczny, wyznanie, 
rasa, prestiż, sukcesy. 
Kolejność ta odpowiada sile poszczególnych przekonań, stanowiących 
psychiczne \textit{continuum} sięgające od powierzchni osobowości 
aż do głębi duszy\footnote{
	Por. \cite{Seligman:CoMozesz}, s.~357. 
}. 

Według prof. \oPluzek{} wybieramy to, co jest nam najbliższe. 
Ostatecznie wybór potwierdza, kim jestem. 
„Na jakie walory kieruje swoją uważność? 
Ku czemu ukierunkowana jest predylekcja? 
Jakie wartości są najważniejsze?” 


\tytul{1. Pojęcie osoby w~ujęciu prof. Z.~Płużek}

Profesor Zenomena \oPluzek{} uważała, że 
„nie ma osobowości bez osoby. 
Najpierw jest osoba”. 
Aby ukazać wielkość i~godność osoby ludzkiej, odwoływała się do Księgi 
Psalmów, szczególnie do \mbox{Psalmu 8}:

	\cytuj{
		Gdy patrzę na Twe niebo, dzieło Twych palców,\\
		księżyc i~gwiazdy, któreś Ty utwierdził:\\
		czym jest człowiek, że o~nim pamiętasz,\\
		i~czym --- syn człowieczy, że się nim zajmujesz?\\
		Uczyniłeś go niewiele mniejszym od istot niebieskich,\\
		chwałą i~czcią go uwieńczyłeś.\\
		Obdarzyłeś go władzą nad dziełami rąk Twoich;\\
		złożyłeś wszystko pod jego stopy\footnote{
            Ps~8: 4--7; cyt. za \textit{Biblia Tysiąclecia}.
			}.
	}

Pani Profesor często zadawała sobie i~studentom pytania: 
„Kim jest człowiek? 
Jaki jest sens życia? 
Jakie wartości są najważniejsze? 
Co jest w~człowieku takiego, że Bóg otoczył go czcią i~chwałą?”. 

W~jej opinii bardzo cennym tekstem w~odkrywaniu fenomenu osoby 
były słowa \ios{Jana Pawła II}{Jan Paweł II} wygłoszone w~1978~r.: 

	\cytuj{
		Człowiek jest istotą poszukującą. 
		Całe dzieje o~tym świadczą. 
		I~życie każdego o~tym świadczy. 
		Wśród tych wszystkich dziedzin, w~których człowiek ujawnia się 
		jako istota poszukująca --- jest jednym z~najgłębszych. 
		Najgłębiej sięgająca w~sedno człowieczeństwa. 
		Człowiek jest istotą szukającą Boga\footnote{
            Katecheza środowa wygłoszona na audiencji ogólnej, Watykan 
            27 grudnia 1978.%
            }.
	}

Pani Profesor odwoływała się także do tekstu 
\ios{Jana Pawła~II}{Jan Paweł II} o~duchowości 
św. \ios{Jana od Krzyża}{Jan od Krzyża, św.}. 

	\cytuj{
		Święty Jan od Krzyża\index{Jan od Krzyża, św.} wskazuje 
		na życie nadprzyrodzone, 
		które będąc prawdziwym życiem duszy, posiada jednak właściwą 
		odrębność od kręgu psychiki. 
		Św. Jan od Krzyża\index{Jan od Krzyża, św.} nieustannie stawia 
		nas wobec konieczności stwierdzenia, jak dalece przeżycia te 
		i~doświadczenia przerastają 
		właściwą miarę człowieka, jak w~pewnym znaczeniu rozsadzają 
		przyrodzony rytm jego psychiki i~jak wobec tego nie da się 
		przyczynowo sprowadzić do jej sił i uzdolnień, ale domagają się 
		jakieś innej sfery, innego podłoża, które niemniej będąc 
		podmiotowe, są również ponadpsychologiczne, ponadnaturalne. 
		Wprawdzie we wszystkich opisanych przez 
		św. Jana od Krzyża\index{Jan od Krzyża, św.} przejawach życia 
		nadprzyrodzonego cały człowiek bierze intensywny udział, 
		zwłaszcza jego wnętrze, ale w ostatecznej analizie okazuje się, 
		że wszystkie władze i sprawności ludzkiego wnętrza 	pracują tutaj 
		nie o~sile własnej dynamiki, że źródło działań znajduje się 
		poza nim, znajduje się po prostu u~Boga\footnote{
            \cite{JanPawel:OSwietych}, s.~50--51.
            Por. też \cite{Wojtyla:OHumanizmie}.
			}. 
	}

Powyższe cytaty sugerują, że Pani Profesor inspirowała się wizją 
człowieka przedstawioną przez \ios{Jana Pawła II}{Jan Paweł II}. 
W~osobie bowiem zawiera się element materialny oraz duchowy. 
Można powiedzieć, że człowiek to \textit{compositum} ciała i~ducha. 

W~swoich rozważaniach nawiązywała również do ks. Józefa \oTischner[a]: 

	\cytuj{
		[...] o~człowieku nie można powiedzieć, że jest. 
		Człowiek staje się, rozwija się, aby stawał się osobowością. 
		Im bardziej człowiek jest osobowością, tym bardziej jest 
		człowiekiem\footnote{
            \cite{Tischner:Jak}, s.~9.
        }.
    }

\tytul{2. Pojęcie osobowości i~jej rozwój według prof. Z.~Płużek}

„Osobowość” według prof. \oPluzek{} jest pojęciem używanym w~różnych 
naukach, takich jak: psychologia, filozofia, teologia. 
Jednoznaczne ustalenie zakresu pojęcia osobowości jest niemożliwe 
do ustalenia w~zakresie jednej dyscypliny naukowej. 
Na różnorodność sposobów interpretacji pojęć „osoba” i~„osobowość” 
składają się bowiem odmienne ujęcia teoretyczne porządkujące prawa 
rządzące rozwojem, poznaniem i~rozumieniem człowieka\footnote{
    Por. \cite{Pluzek:Rozwoj}.
}.
Prof. \oPluzek{} uwzględniała zawsze wielopoziomowość procesów 
zachodzących w~człowieku. 

Uważała osobowość za poznawalną tylko w~pewnym, choć może dużym 
stopniu. 
Pasjonowała się takimi teoriami, które odpowiadały jej osobistemu 
przekonaniu o~granicach poznawalności człowieka, posiadającego 
przebogatą sferę psychiczną i~tajemniczą sferę duchową. 
Stąd też światopoglądowe przekonania teoretyków osobowości nie były 
dla niej obojętne\footnote{
	Por. \cite{Oles:Psychologia}, s.~29.
}. 

Odwoływała się także do tych koncepcji, w~których ważne miejsce 
w~kształtowaniu osobowości dojrzałej zajmowała religia. 
Dla człowieka dojrzałego musi ona stanowić wartość najważniejszą. 

Prof. Płużek pojmowała człowieka jako istotę dynamiczną\footnote{
    \cite{Pluzek:Perspektywy}.
}.
Odwoływała się do wybitnych psychologów (\oJung, \oHorney, \oAllport, 
\oMaslow, \oMurrey, \oRogers, \oFromm), którzy podkreślali, że człowiek 
całe życie rozwija się, poszerza swoją osobowość, dąży do dojrzałości 
i~doskonałości. Na tej drodze ciągle się czegoś uczymy. Mamy bogactwo 
nowych doświadczeń. Korzystamy także z~osiągnięć innych. Rozwój 
osobowości jest osobistym przeżyciem każdego człowieka. Ponadto proces 
rozwoju angażuje wszystkie wewnętrzne siły człowieka i~jest trudem, 
który każdy podejmuje w~swoim imieniu i~jest za ten rozwój 
odpowiedzialny. 

Prof. \oPluzek{} ceniła C.~G. \oJung[a], który uważał, że 
	\cytuj{
		osobowość jest najwyższym urzeczywistnieniem wrodzonych 
		właściwości określonej żyjącej istoty. 
		Jest dziełem najwyższej życiowej odwagi. 
		Ponadto rozwój osobowości jest niekończącym się procesem przemian, 
		wymagającym wiele trosk i~starań\footnote{
			\cite{Pluzek:Proces}, s.~27--29.
			}. 
	}  
Ponadto \oJung{} przywiązywał dużą uwagę do zagadnień religijnych 
w~rozwoju osobowości\footnote{
	Por. \cite{Jung:Modern}, s.~197.
}. 

Inspiracją dla Pani Profesor były także poglądy E.~\oFromm[a], 
który zwracał uwagę na zdolność człowieka do przekraczania swego 
istnienia. 
Człowiek bowiem nie jest zadowolony ze swojej pasywności i~bierności. 
Istota ludzka ma możliwość przekraczania siebie, ponieważ ma wrodzoną 
potencjalność. 
\oFromm{} stwierdza, że rozwoju każdego człowieka nie determinują 
wcześniejsze wydarzenia z~jego życia, ale je ukierunkowują. 
Znaczy to tyle, iż nic, co się wcześniej zdarzyło, nie determinuje 
człowieka w~sposób konieczny. 
Oczywiście rodzice i~środowisko wywierali pierwszy i~najważniejszy wpływ 
na osobę, ale jednocześnie należy postawić pytanie: 

	\cytuj{
		Co ja zrobiłem takiego, aby tym wpływom całkowicie nie ulec? 
		Czy byłem tylko podatną grudą wosku? 
		Ważniejsze jest zatem pytanie, kim ja jestem, aniżeli 
		co spowodowało, że takim jestem?\footnote{
			\cite{Fromm:OSztuce}, s.~50.
			}. 
	}

Ważną rolę w~badaniach naukowych Pani Profesor pełnił także 
G.~W.~\oAllport, który uważał, że 

	\cytuj{
		osobowość jest nie tyle skończonym produktem, 
		ile procesem w~toku. 
		Ma ona pewne cechy stałe, to jednak wciąż podlega 
		zmianom\footnote{
			\cite{Allport:Osobowosc}, s.~22.
			}. 
	}

W~proponowanej koncepcji osobowości zwraca uwagę fakt, że człowiek 
musi dokonać wyboru. 
Coś w~życiu musi być najważniejsze. 
Człowiek dojrzały za nadrzędną wybiera wartość duchową --- 
„wartość gorącą” według prof. \oPluzek. 
Ponadto trzeba w~coś w~życiu się zaangażować. 
Należy wybrać jakąś sferę życia i~ją eksplorować. 
To dzięki religijnemu patrzeniu na życie ludzie są w~stanie uformować 
i~zachować dojrzałą, dobrze zintegrowaną strukturę osobowości. 

Prof. \oPluzek{} ceniła koncepcje osobowości, które ujmowały człowieka 
jako istotę ukierunkowaną na transcendencję. 
Stąd bliskie jej były poglądy, jakie prezentował Luigi M. \oRull[a] SJ 
(Pontificia Università Gregoriana di Roma). 
Według \oRull[i] „autotranscendencja jest dokonaniem 
(\textit{achievement}) świadomej intencjonalności”\footnote{
    Por. \cite{Rulla:Anthropology}, s.~135.
}. 
Punktem odniesienia są obiektywne wartości niezależne od działającego 
podmiotu. 
Wartości autotranscendentne implikują zaangażowanie osoby jako osoby 
wolnej i~odpowiedzialnej oraz dotyczą relacji z~Absolutem. 
Żyjąc tymi wartościami, człowiek realizuje własną autotranscendencję, 
czyli wychodzi z~własnego ja po to, by się  realizować. 

Według prof. \oPluzek{} w~człowieku na przestrzeni życia rozwija się 
sfera biologiczna, psychologiczna i~duchowa. 
Te trzy wymiary ciągle mają szansę na rozwój. 
Osobowość to potencjalność. 
Pani Profesor wielokrotnie powtarzała, że człowiek reaguje całą 
osobowością oraz że osobowość nie śpi, cały czas następuje rozwój. 


\tytul{3. Model poszukiwania własnej drogi do świętości}

Powyższe przemyślenia oraz własne doświadczenia duchowe prof. \oPluzek{} 
zaowocowały przynagleniem do organizowania rekolekcji i~zjazdów, 
których przewodnie motto brzmiało: \textit{Droga do świętości}. 

Podczas spotkań z~absolwentami KUL w~latach 2002--2004 w~Kaliszu 
i~Warszawie powstała idea wspólnych wyjazdów na 3--4 dni. 
Spotkania miały się odbywać w~górach, w~miejscach zanurzonych w~pięknie 
przyrody. 
Celem tych spotkań miało być poszukiwanie osobistej drogi do świętości, 
przebywanie razem i~--- jak mówiła Pani Profesor --- \textit{feeling of 
together}. 
Każdy dzień miał być starannie zaplanowany i~posiadać swój specyficzny 
program. 
A~każdy z~uczestników miał dokonać refleksji nad sobą i~odpowiedzieć 
na kilka pytań na podstawie „retrospektywnej analizy siebie”. 
Prof. \oPluzek{} pogłębiała analizę biografii człowieka, wychodząc 
z~założenia, że osobowość jest odzwierciedleniem historii życia. 

W~tej metodzie chodziło o~próbę odpowiedzi na pytania: 
„Jaki byłem dotąd? 
Jak się stawałem sobą?”. 
Celem było prześledzenie dotychczasowego rozwoju człowieka. 
W~przeszłości były dobre i~trudne doświadczenia, które kształtowały 
osobę. 
Chodziło o~to, aby nie tylko poznać siebie i~swoje charakterystyczne 
cechy, ale także odpowiedzieć na pytania: 
„W~wyniku czego one zaistniały 
i~co z~tą informacją mogę zrobić dzisiaj?”. 

Prof. \oPluzek{} sugerowała, że jest grupa ludzi tzw. retrospektywnych, 
tj. tkwiących w~przeszłości. 
Stąd na początku tej refleksji nad sobą należało uwzględnić i~odszukać: 

	\begin{itemize}
		\item
			kilka najważniejszych pozytywnych i~negatywnych faktów 
			ze swego życia,
		\item
			odszukać najważniejsze spotkane osoby, które pozostawiły 
			ślad w~naszym życiu,
		\item
			opisać trzy osoby, którym uczyniłem coś dobrego,
		\item
			opisać trzy osoby, które mają prawo mieć do mnie żal,
		\item
			opisać znaczące wydarzenia i~doświadczenia religijne,
		\item
			odkryć, co spowodowało odrzucenie wartości moralnych 
			i~religijnych.
	\end{itemize}

Należało także opisać i~pokazać historię własnej duchowości; 
opisać własną drogę nawróceń i~kryzysów religijnych. 

W~kolejnym punkcie uczestnicy musieli spróbować odpowiedzieć na pytanie: 
„Jaki jestem dzisiaj?”. 
Na to, jaki jestem dzisiaj, wpłynęło wiele osób, doświadczeń, przeżyć, 
spotkań, wydarzeń. 
Najważniejszym punktem było zastosowanie metody „prospektywnej analizy 
siebie”. 

W~tym celu każda z~osób miała przygotować wzorce i~sylwetki 
ulubionych świętych oraz przedstawić i~zaprezentować wzorce osób 
żyjących niegdyś lub dzisiaj. 
Należało uczynić to w~sposób atrakcyjny dla słuchaczy. 
Wszyscy uczestnicy mieli zapoznać się z~życiem i~działalnością np.: 
św.~\ios{Matki Teresy z~Kalkuty}{Matka Teresa z Kalkuty, św.}, 
Edyty \oStein{} (św.~\ios{Teresy Benedykty}{Teresa Benedykta, św.}), 
św.~\ios{Brata Alberta}{Brat Albert, św.}, 
Thomasa \oMerton[a], 
Jacques'a \oMaritain[a]. 

Podczas prezentacji wielkich świętych lub innych wspaniałych postaci 
każdy robił notatki dotyczące wybranych cech charakterystycznych dla 
tych osobowości, które uważał za istotne (na zielonej kartce --- 
informacje, z~którymi dzielił się z~innymi uczestnikami spotkania, 
a~na czerwonej kartce te, które zachowywał tylko dla siebie). 

Kolejnym etapem spotkania miała być próba odpowiedzi na pytania: 
„Co się we mnie zmieniło w~wyniku doświadczonych wydarzeń 
oraz spotkanych osób? 
Jakim chciałbym być? 
Co chcę zmienić? 
Dokąd zmierzam? 
Jakie cele preferuję i~wybieram? 
Jakie mam plany na przyszłość?  
Jakie wartości wybieram i~preferuję?”. 

Według prof. \oPluzek{} należało nie tylko wybrać wartości, ale także 
zaangażować się w~ich realizację. 
Stąd pytanie: „Jakie wartości religijne wybieram?”. 
Pani Profesor uważała, że „religia nie jest przeciwnikiem, 
a~wartości religijne poszerzają horyzont”. 

Celem spotkania było wypracowanie refleksji kierowanej 
lub ukierunkowanej. 
Ponadto każdy z~uczestników musiał odpowiedzieć sobie na pytania: 
„Czego nauczyłem się od wielkich osobowości? 
Jakie podejmuję decyzje? 
Co odtąd mogę uczynić dla siebie i~innych? 
Jakiej misji, zadaniu chciałbym się poświęcić? 
Co ja z~tego wszystkiego wnoszę osobiście do swojego życia?”. 
Ponadto każdy miał okazję podzielić się osobistą refleksją 
dotyczącą tego wspólnie spędzonego czasu. 

Na zakończenie spotkania przewidziana była modlitwa o~cierpliwość 
oraz prośba o~siły w~realizowaniu trudnej drogi własnego rozwoju 
w~kierunku świętości. 
To był ważny aspekt spotkania, ponieważ według prof. \oPluzek{} 
wybiera się przecież trud. 


\tytul{Zakończenie}

Dzieło prof. Zenomeny \oPluzek{} powinno być ocalone od zapomnienia. 
Wśród wielu walorów naukowych oraz wielkiej kompetencji należy również 
uwzględnić to, iż Pani Profesor była osobą głęboko wierzącą. 

Pani Profesor uważała, że „pewne cechy osobowości nie potrzebują 
tabletek, ale potrzebują rozwoju”. 
Wśród wielu jej powiedzeń i~sentencji można także odnaleźć stwierdzenia: 
„Człowiek jest zdolny do decyzji, które budzą niepokój”. 
„Osobowość silna wytwarza się w~walce”. 
„Nie tylko leczenie jest ważne, ale także wydobywanie mocy 
z~człowieka”.
„Patrząc na siebie --- siebie tworzę”.





\end{elementlit}
