% !TeX root = ../z.tex % vim: set filetype=tex fileencoding=utf-8: modelines aącćeęlłnńoósśxźzż % vim: set spell formatoptions=aw spelllang=pl: \begin{elementlit} {Marek Tomczyk} {\autor{Marek \kapit{Tomczyk}} \afiliacja{Wyższe Seminarium Duchowne Zakonu Paulinów}} {Od osobowości do świętości} {Od osobowości do świętości} {From personality to sainthood} \index{Tomczyk, M.} \index{Płużek, Z.} \ooDef{\ooJanodKrzyza}{Jan}{od Krzyża}{Jan od Krzyża, św.} \ooDef{\ooMatkaTeresazKalkuty}{Matka Teresa}{z Kalkuty}{Matka Teresa z Kalkuty, św.} \ooDef{\ooTeresaBenedykta}{Teresa}{Benedykta}{Teresa Benedykta, św.} \ooDef{\ooBratAlbert}{Brat}{Albert}{Brat Albert, św.} \oDef{\oTomczyk}{Tomczyk}{Tomczyk, M.} \oDef{\oPluzek}{Płużek}{Płużek, Z.} \oDef{\oBenedykt}{Benedykt}{Benedykt, św.} \oDef{\oStein}{Stein}{Stein, E.} \oDef{\oMerton}{Merton}{Merton, T.} %Thomas \oDef{\oTischner}{Tischner}{Tischner, J.} \oDef{\oJung}{Jung}{Jung, C.G.} %Carl Gustav \oDef{\oHorney}{Horney}{Horney, K.} %Karen \oDef{\oAllport}{Allport}{Allport, G.W.} %Gordon Willard \oDef{\oMaslow}{Maslow}{Maslow, A.H.} %Abraham Harold \oDef{\oMurrey}{Murrey}{Murrey, H.A.} %Henry Alexander \oDef{\oRogers}{Rogers}{Rogers, C.R.} %Carl Ransom \oDef{\oFromm}{Fromm}{Fromm, E.} %Erich \oDef{\oRull}{Rull}{Rulla, L.M.} %Luigi Maria \oDef{\oMaritain}{Maritain}{Maritain, J} %Jacques. \tytul{Wstęp} Wspominając śp. Profesor Zenomenę \oPluzek{}, chciałbym przypomnieć najważniejsze wątki religijne i~duchowe, które rozwijała w~swoich pracach naukowych\footnote{ Poniższy tekst został zaprezentowany podczas Konferencji dla uczczenia pamięci profesor Zenomeny Płużek w~dziesiątą rocznicę śmierci pt. „Konteksty rozwoju osobowości” (Akademia Ignatianum w~Krakowie, 18--19 maja 2015 r.). O.~Marek \oTomczyk{} SSPPE jest psychologiem i~teologiem. Psychoterapeuta ISTDP. W~Wyższym Seminarium Duchownym Zakonu Paulinów i~Wyższym Seminarium Duchownym Diecezji Kaliskiej prowadzi wykłady z~psychologii pastoralnej. Wykładowca Psychologii wartości UKSW. Ukończył Papieską Akademię Teologiczną w~Krakowie. Jest absolwentem psychologii Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego w~Warszawie. Doktoryzował się na Uniwersytecie Marii Curie Skłodowskiej w~Lublinie. Był stypendystą Uniwersytetu we Fryburgu w~Szwajcarii. Jest m.in. autorem artykułu: \cite{Tomczyk:Curriculum}. }. W~swojej spuściźnie Pani Profesor zostawiła nam wiele cennych inspiracji i~sugestii dotyczących związków życia duchowego i~rozwoju osobowości. Jedną z~Jej dewiz życiowych było stwierdzenie: „uprawiać taką psychologię, na fundamencie której będzie możliwość budowania głębokiego życia wewnętrznego”. Panią prof. \oPluzek{} interesował człowiek jako istota religijna. W~swoich poszukiwaniach inspirowała się wielkimi postaciami świętych, takich jak: św.~\ios{Benedykt}{Benedykt, św.}, św.~\ios{Jan od Krzyża}{Jan od Krzyża, św.}, św.~\ios{Ignacy Loyola}{Ignacy Loyola, św.}, św.~\ios{Teresa Benedykta}{Teresa Benedykta, św.} (Edyta \oStein), św.~\ios{Matka Teresa z~Kalkuty}{Matka Teresa z Kalkuty, św.} czy mnich-eremita Tomasz \oMerton. Wielokrotnie zajmowała się psychologiczną analizą doświadczenia religijnego\footnote{ Por. \cite{Pluzek:Bog}. }, mistycznego\footnote{ Por. \cite{Pluzek:Psychologiczna}. }, rolą uczuć wyższych w~życiu ludzkim\footnote{ Por. \cite{Pluzek:Rola}. }, miłosierdziem wobec innych\footnote{ Por. \cite{Pluzek:Milosierdzie}. }, godnością człowieka\footnote{ Por. \cite{Pluzek:Psychologia}. }, kryzysem religijnym\footnote{ Por. \cite{Jacyniak:Swiat}. }. Gdybyśmy zadali komuś nagle pytanie: „Kim Pan/Pani jest?”, uzyskalibyśmy wiele odpowiedzi. Zazwyczaj odpowiedzi można byłoby uszeregować w~następującej kolejności: imię, nazwisko, płeć, narodowość, zawód, status społeczny, wyznanie, rasa, prestiż, sukcesy. Kolejność ta odpowiada sile poszczególnych przekonań, stanowiących psychiczne \textit{continuum} sięgające od powierzchni osobowości aż do głębi duszy\footnote{ Por. \cite{Seligman:CoMozesz}, s.~357. }. Według prof. \oPluzek{} wybieramy to, co jest nam najbliższe. Ostatecznie wybór potwierdza, kim jestem. „Na jakie walory kieruje swoją uważność? Ku czemu ukierunkowana jest predylekcja? Jakie wartości są najważniejsze?” \tytul{1. Pojęcie osoby w~ujęciu prof. Z.~Płużek} Profesor Zenomena \oPluzek{} uważała, że „nie ma osobowości bez osoby. Najpierw jest osoba”. Aby ukazać wielkość i~godność osoby ludzkiej, odwoływała się do Księgi Psalmów, szczególnie do \mbox{Psalmu 8}: \cytuj{ Gdy patrzę na Twe niebo, dzieło Twych palców,\\ księżyc i~gwiazdy, któreś Ty utwierdził:\\ czym jest człowiek, że o~nim pamiętasz,\\ i~czym --- syn człowieczy, że się nim zajmujesz?\\ Uczyniłeś go niewiele mniejszym od istot niebieskich,\\ chwałą i~czcią go uwieńczyłeś.\\ Obdarzyłeś go władzą nad dziełami rąk Twoich;\\ złożyłeś wszystko pod jego stopy\footnote{ Ps~8: 4--7; cyt. za \textit{Biblia Tysiąclecia}. }. } Pani Profesor często zadawała sobie i~studentom pytania: „Kim jest człowiek? Jaki jest sens życia? Jakie wartości są najważniejsze? Co jest w~człowieku takiego, że Bóg otoczył go czcią i~chwałą?”. W~jej opinii bardzo cennym tekstem w~odkrywaniu fenomenu osoby były słowa \ios{Jana Pawła II}{Jan Paweł II} wygłoszone w~1978~r.: \cytuj{ Człowiek jest istotą poszukującą. Całe dzieje o~tym świadczą. I~życie każdego o~tym świadczy. Wśród tych wszystkich dziedzin, w~których człowiek ujawnia się jako istota poszukująca --- jest jednym z~najgłębszych. Najgłębiej sięgająca w~sedno człowieczeństwa. Człowiek jest istotą szukającą Boga\footnote{ Katecheza środowa wygłoszona na audiencji ogólnej, Watykan 27 grudnia 1978.% }. } Pani Profesor odwoływała się także do tekstu \ios{Jana Pawła~II}{Jan Paweł II} o~duchowości św. \ios{Jana od Krzyża}{Jan od Krzyża, św.}. \cytuj{ Święty Jan od Krzyża\index{Jan od Krzyża, św.} wskazuje na życie nadprzyrodzone, które będąc prawdziwym życiem duszy, posiada jednak właściwą odrębność od kręgu psychiki. Św. Jan od Krzyża\index{Jan od Krzyża, św.} nieustannie stawia nas wobec konieczności stwierdzenia, jak dalece przeżycia te i~doświadczenia przerastają właściwą miarę człowieka, jak w~pewnym znaczeniu rozsadzają przyrodzony rytm jego psychiki i~jak wobec tego nie da się przyczynowo sprowadzić do jej sił i uzdolnień, ale domagają się jakieś innej sfery, innego podłoża, które niemniej będąc podmiotowe, są również ponadpsychologiczne, ponadnaturalne. Wprawdzie we wszystkich opisanych przez św. Jana od Krzyża\index{Jan od Krzyża, św.} przejawach życia nadprzyrodzonego cały człowiek bierze intensywny udział, zwłaszcza jego wnętrze, ale w ostatecznej analizie okazuje się, że wszystkie władze i sprawności ludzkiego wnętrza pracują tutaj nie o~sile własnej dynamiki, że źródło działań znajduje się poza nim, znajduje się po prostu u~Boga\footnote{ \cite{JanPawel:OSwietych}, s.~50--51. Por. też \cite{Wojtyla:OHumanizmie}. }. } Powyższe cytaty sugerują, że Pani Profesor inspirowała się wizją człowieka przedstawioną przez \ios{Jana Pawła II}{Jan Paweł II}. W~osobie bowiem zawiera się element materialny oraz duchowy. Można powiedzieć, że człowiek to \textit{compositum} ciała i~ducha. W~swoich rozważaniach nawiązywała również do ks. Józefa \oTischner[a]: \cytuj{ [...] o~człowieku nie można powiedzieć, że jest. Człowiek staje się, rozwija się, aby stawał się osobowością. Im bardziej człowiek jest osobowością, tym bardziej jest człowiekiem\footnote{ \cite{Tischner:Jak}, s.~9. }. } \tytul{2. Pojęcie osobowości i~jej rozwój według prof. Z.~Płużek} „Osobowość” według prof. \oPluzek{} jest pojęciem używanym w~różnych naukach, takich jak: psychologia, filozofia, teologia. Jednoznaczne ustalenie zakresu pojęcia osobowości jest niemożliwe do ustalenia w~zakresie jednej dyscypliny naukowej. Na różnorodność sposobów interpretacji pojęć „osoba” i~„osobowość” składają się bowiem odmienne ujęcia teoretyczne porządkujące prawa rządzące rozwojem, poznaniem i~rozumieniem człowieka\footnote{ Por. \cite{Pluzek:Rozwoj}. }. Prof. \oPluzek{} uwzględniała zawsze wielopoziomowość procesów zachodzących w~człowieku. Uważała osobowość za poznawalną tylko w~pewnym, choć może dużym stopniu. Pasjonowała się takimi teoriami, które odpowiadały jej osobistemu przekonaniu o~granicach poznawalności człowieka, posiadającego przebogatą sferę psychiczną i~tajemniczą sferę duchową. Stąd też światopoglądowe przekonania teoretyków osobowości nie były dla niej obojętne\footnote{ Por. \cite{Oles:Psychologia}, s.~29. }. Odwoływała się także do tych koncepcji, w~których ważne miejsce w~kształtowaniu osobowości dojrzałej zajmowała religia. Dla człowieka dojrzałego musi ona stanowić wartość najważniejszą. Prof. Płużek pojmowała człowieka jako istotę dynamiczną\footnote{ \cite{Pluzek:Perspektywy}. }. Odwoływała się do wybitnych psychologów (\oJung, \oHorney, \oAllport, \oMaslow, \oMurrey, \oRogers, \oFromm), którzy podkreślali, że człowiek całe życie rozwija się, poszerza swoją osobowość, dąży do dojrzałości i~doskonałości. Na tej drodze ciągle się czegoś uczymy. Mamy bogactwo nowych doświadczeń. Korzystamy także z~osiągnięć innych. Rozwój osobowości jest osobistym przeżyciem każdego człowieka. Ponadto proces rozwoju angażuje wszystkie wewnętrzne siły człowieka i~jest trudem, który każdy podejmuje w~swoim imieniu i~jest za ten rozwój odpowiedzialny. Prof. \oPluzek{} ceniła C.~G. \oJung[a], który uważał, że \cytuj{ osobowość jest najwyższym urzeczywistnieniem wrodzonych właściwości określonej żyjącej istoty. Jest dziełem najwyższej życiowej odwagi. Ponadto rozwój osobowości jest niekończącym się procesem przemian, wymagającym wiele trosk i~starań\footnote{ \cite{Pluzek:Proces}, s.~27--29. }. } Ponadto \oJung{} przywiązywał dużą uwagę do zagadnień religijnych w~rozwoju osobowości\footnote{ Por. \cite{Jung:Modern}, s.~197. }. Inspiracją dla Pani Profesor były także poglądy E.~\oFromm[a], który zwracał uwagę na zdolność człowieka do przekraczania swego istnienia. Człowiek bowiem nie jest zadowolony ze swojej pasywności i~bierności. Istota ludzka ma możliwość przekraczania siebie, ponieważ ma wrodzoną potencjalność. \oFromm{} stwierdza, że rozwoju każdego człowieka nie determinują wcześniejsze wydarzenia z~jego życia, ale je ukierunkowują. Znaczy to tyle, iż nic, co się wcześniej zdarzyło, nie determinuje człowieka w~sposób konieczny. Oczywiście rodzice i~środowisko wywierali pierwszy i~najważniejszy wpływ na osobę, ale jednocześnie należy postawić pytanie: \cytuj{ Co ja zrobiłem takiego, aby tym wpływom całkowicie nie ulec? Czy byłem tylko podatną grudą wosku? Ważniejsze jest zatem pytanie, kim ja jestem, aniżeli co spowodowało, że takim jestem?\footnote{ \cite{Fromm:OSztuce}, s.~50. }. } Ważną rolę w~badaniach naukowych Pani Profesor pełnił także G.~W.~\oAllport, który uważał, że \cytuj{ osobowość jest nie tyle skończonym produktem, ile procesem w~toku. Ma ona pewne cechy stałe, to jednak wciąż podlega zmianom\footnote{ \cite{Allport:Osobowosc}, s.~22. }. } W~proponowanej koncepcji osobowości zwraca uwagę fakt, że człowiek musi dokonać wyboru. Coś w~życiu musi być najważniejsze. Człowiek dojrzały za nadrzędną wybiera wartość duchową --- „wartość gorącą” według prof. \oPluzek. Ponadto trzeba w~coś w~życiu się zaangażować. Należy wybrać jakąś sferę życia i~ją eksplorować. To dzięki religijnemu patrzeniu na życie ludzie są w~stanie uformować i~zachować dojrzałą, dobrze zintegrowaną strukturę osobowości. Prof. \oPluzek{} ceniła koncepcje osobowości, które ujmowały człowieka jako istotę ukierunkowaną na transcendencję. Stąd bliskie jej były poglądy, jakie prezentował Luigi M. \oRull[a] SJ (Pontificia Università Gregoriana di Roma). Według \oRull[i] „autotranscendencja jest dokonaniem (\textit{achievement}) świadomej intencjonalności”\footnote{ Por. \cite{Rulla:Anthropology}, s.~135. }. Punktem odniesienia są obiektywne wartości niezależne od działającego podmiotu. Wartości autotranscendentne implikują zaangażowanie osoby jako osoby wolnej i~odpowiedzialnej oraz dotyczą relacji z~Absolutem. Żyjąc tymi wartościami, człowiek realizuje własną autotranscendencję, czyli wychodzi z~własnego ja po to, by się realizować. Według prof. \oPluzek{} w~człowieku na przestrzeni życia rozwija się sfera biologiczna, psychologiczna i~duchowa. Te trzy wymiary ciągle mają szansę na rozwój. Osobowość to potencjalność. Pani Profesor wielokrotnie powtarzała, że człowiek reaguje całą osobowością oraz że osobowość nie śpi, cały czas następuje rozwój. \tytul{3. Model poszukiwania własnej drogi do świętości} Powyższe przemyślenia oraz własne doświadczenia duchowe prof. \oPluzek{} zaowocowały przynagleniem do organizowania rekolekcji i~zjazdów, których przewodnie motto brzmiało: \textit{Droga do świętości}. Podczas spotkań z~absolwentami KUL w~latach 2002--2004 w~Kaliszu i~Warszawie powstała idea wspólnych wyjazdów na 3--4 dni. Spotkania miały się odbywać w~górach, w~miejscach zanurzonych w~pięknie przyrody. Celem tych spotkań miało być poszukiwanie osobistej drogi do świętości, przebywanie razem i~--- jak mówiła Pani Profesor --- \textit{feeling of together}. Każdy dzień miał być starannie zaplanowany i~posiadać swój specyficzny program. A~każdy z~uczestników miał dokonać refleksji nad sobą i~odpowiedzieć na kilka pytań na podstawie „retrospektywnej analizy siebie”. Prof. \oPluzek{} pogłębiała analizę biografii człowieka, wychodząc z~założenia, że osobowość jest odzwierciedleniem historii życia. W~tej metodzie chodziło o~próbę odpowiedzi na pytania: „Jaki byłem dotąd? Jak się stawałem sobą?”. Celem było prześledzenie dotychczasowego rozwoju człowieka. W~przeszłości były dobre i~trudne doświadczenia, które kształtowały osobę. Chodziło o~to, aby nie tylko poznać siebie i~swoje charakterystyczne cechy, ale także odpowiedzieć na pytania: „W~wyniku czego one zaistniały i~co z~tą informacją mogę zrobić dzisiaj?”. Prof. \oPluzek{} sugerowała, że jest grupa ludzi tzw. retrospektywnych, tj. tkwiących w~przeszłości. Stąd na początku tej refleksji nad sobą należało uwzględnić i~odszukać: \begin{itemize} \item kilka najważniejszych pozytywnych i~negatywnych faktów ze swego życia, \item odszukać najważniejsze spotkane osoby, które pozostawiły ślad w~naszym życiu, \item opisać trzy osoby, którym uczyniłem coś dobrego, \item opisać trzy osoby, które mają prawo mieć do mnie żal, \item opisać znaczące wydarzenia i~doświadczenia religijne, \item odkryć, co spowodowało odrzucenie wartości moralnych i~religijnych. \end{itemize} Należało także opisać i~pokazać historię własnej duchowości; opisać własną drogę nawróceń i~kryzysów religijnych. W~kolejnym punkcie uczestnicy musieli spróbować odpowiedzieć na pytanie: „Jaki jestem dzisiaj?”. Na to, jaki jestem dzisiaj, wpłynęło wiele osób, doświadczeń, przeżyć, spotkań, wydarzeń. Najważniejszym punktem było zastosowanie metody „prospektywnej analizy siebie”. W~tym celu każda z~osób miała przygotować wzorce i~sylwetki ulubionych świętych oraz przedstawić i~zaprezentować wzorce osób żyjących niegdyś lub dzisiaj. Należało uczynić to w~sposób atrakcyjny dla słuchaczy. Wszyscy uczestnicy mieli zapoznać się z~życiem i~działalnością np.: św.~\ios{Matki Teresy z~Kalkuty}{Matka Teresa z Kalkuty, św.}, Edyty \oStein{} (św.~\ios{Teresy Benedykty}{Teresa Benedykta, św.}), św.~\ios{Brata Alberta}{Brat Albert, św.}, Thomasa \oMerton[a], Jacques'a \oMaritain[a]. Podczas prezentacji wielkich świętych lub innych wspaniałych postaci każdy robił notatki dotyczące wybranych cech charakterystycznych dla tych osobowości, które uważał za istotne (na zielonej kartce --- informacje, z~którymi dzielił się z~innymi uczestnikami spotkania, a~na czerwonej kartce te, które zachowywał tylko dla siebie). Kolejnym etapem spotkania miała być próba odpowiedzi na pytania: „Co się we mnie zmieniło w~wyniku doświadczonych wydarzeń oraz spotkanych osób? Jakim chciałbym być? Co chcę zmienić? Dokąd zmierzam? Jakie cele preferuję i~wybieram? Jakie mam plany na przyszłość? Jakie wartości wybieram i~preferuję?”. Według prof. \oPluzek{} należało nie tylko wybrać wartości, ale także zaangażować się w~ich realizację. Stąd pytanie: „Jakie wartości religijne wybieram?”. Pani Profesor uważała, że „religia nie jest przeciwnikiem, a~wartości religijne poszerzają horyzont”. Celem spotkania było wypracowanie refleksji kierowanej lub ukierunkowanej. Ponadto każdy z~uczestników musiał odpowiedzieć sobie na pytania: „Czego nauczyłem się od wielkich osobowości? Jakie podejmuję decyzje? Co odtąd mogę uczynić dla siebie i~innych? Jakiej misji, zadaniu chciałbym się poświęcić? Co ja z~tego wszystkiego wnoszę osobiście do swojego życia?”. Ponadto każdy miał okazję podzielić się osobistą refleksją dotyczącą tego wspólnie spędzonego czasu. Na zakończenie spotkania przewidziana była modlitwa o~cierpliwość oraz prośba o~siły w~realizowaniu trudnej drogi własnego rozwoju w~kierunku świętości. To był ważny aspekt spotkania, ponieważ według prof. \oPluzek{} wybiera się przecież trud. \tytul{Zakończenie} Dzieło prof. Zenomeny \oPluzek{} powinno być ocalone od zapomnienia. Wśród wielu walorów naukowych oraz wielkiej kompetencji należy również uwzględnić to, iż Pani Profesor była osobą głęboko wierzącą. Pani Profesor uważała, że „pewne cechy osobowości nie potrzebują tabletek, ale potrzebują rozwoju”. Wśród wielu jej powiedzeń i~sentencji można także odnaleźć stwierdzenia: „Człowiek jest zdolny do decyzji, które budzą niepokój”. „Osobowość silna wytwarza się w~walce”. „Nie tylko leczenie jest ważne, ale także wydobywanie mocy z~człowieka”. „Patrząc na siebie --- siebie tworzę”. \end{elementlit}