% !TeX root = ../z.tex
% vim: set filetype=tex fileencoding=utf-8: modelines aącćeęlłnńoósśxźzż
% vim: set spell formatoptions=aw spelllang=pl:

\begin{elementlit}
{Stanisława Tucholska}
{\autor{Stanisława \kapit{Tucholska}}
\afiliacja{\wydzf, \aik}}
{Wdzięczność: jej natura i~rodzaje}
{Wdzięczność: jej natura i~rodzaje}
{Gratitude: its nature and its varieties}

\index{Tucholska, S.}

\oDef{\oSmith}{Smith}{Smith, A.} %Adam
\oDef{\oEmmons}{Emmons}{Emmons, R.A.} %Robert A.
\oDef{\oGruszeck}{Gruszeck}{Gruszecka, E.} %Eufrozyna
\oDef{\oKossakowsk}{Kossakowsk}{Kossakowska, M.} % Marlena
\oDef{\oKwiatek}{Kwiatek}{Kwiatek, P.} %Piotr
\oDef{\oSzczesniak}{Szcześniak}{Szcześniak, M.} %Małgorzata
\oDef{\oRoberts}{Roberts}{Roberts, R.C.} %Robert C.
\oDef{\oSolomon}{Solomon}{Solomon, R.C.} %Robert C.
\oDef{\oFitzgerald}{Fitzgerald}{Fitzgerald, P.} %Patrick
\oDef{\oCrumpler}{Crumpler}{Crumpler, C.A.} %Cheryl A.
\oDef{\oMcCullough}{McCullough}{McCullough, M.E.} % Michael E.
\oDef{\oWood}{Wood}{Wood, A.M.} %Alex M.
\oDef{\oMaslow}{Maslow}{Maslow, A.H.} %Abraham H.
\oDef{\oTempleton}{Templeton}{Templeton, J.M.} %John Marks
\oDef{\oAdler}{Adler}{Adler, M.G.} %Mitchel G.
\oDef{\oFagley}{Fagley}{Fagley, N.S.} %Nancy S.
\oDef{\oSteindlRast}{Steindl-Rast}{Steindl-Rast, D.} %David
\oDef{\oLin}{Lin}{Lin, C.-C.} %Chih-Che
\oDef{\oLambert}{Lambert}{Lambert, N.M.} %Nathaniel M.
\oDef{\oCoffman}{Coffman}{Coffman, S.} %Sherrilyn
\oDef{\oMcDougall}{McDougall}{McDougall, W.} %William
\oDef{\oGreenberg}{Greenberg}{Greenberg, M.S.} %Martin S.
\oDef{\oTsang}{Tsang}{Tsang, J.-A.} %Jo-Ann
\oDef{\oWatkins}{Watkins}{Watkins, P.C.} %Philip C.
\oDef{\oRosenberg}{Rosenberg}{Rosenberg, E.L.} %Erika L.
\oDef{\oWalker}{Walker}{Walker, L.J.} %Lawrence J.
\oDef{\oPitts}{Pitts}{Pitts, R.C.} %Russell C.
\oDef{\oKwiat}{Kwiat}{Kwiatek, P.} %Piotr
\oDef{\oWeiner}{Weiner}{Weiner, B.} %Bernard
\oDef{\oCaprara}{Caprara}{Caprara, G.V.} %Gian Vittorio
\oDef{\oPeterson}{Peterson}{Peterson, C.} %Christopher
\oDef{\oSeligman}{Seligman}{Seligman, M.E.P.} %Martin E.P.

\streszczenie{
Wdzięczność jest ważnym pojęciem w~obszarze psychologii pozytywnej, 
psychologii religii oraz duchowości. 
Równocześ\-nie trzeba przyznać, że tematyka ta była przez długi czas 
ignorowana. 
W~psychologii poznawczej wskazuje się na jej znaczenie w~życiu 
społecznym i~jednostkowym dla poczucia dobrostanu, doświadczenia 
wsparcia i~prospołecznych zachowań. 
Uogólniając, wdzięczność jest pozytywną odpowiedzią na uzyskaną 
korzyść. 
Osoba doświadcza wdzięczności, kiedy otrzymuje jakieś dobro 
---  od ludzi, okoliczności życiowych, natury, Boga. 
Celem tego artykułu jest prezentacja prób definiowania wdzięczności 
na gruncie psychologii i~określania jej natury jako emocjonalnego 
stanu, cechy osobowości, nastroju, dyspozycji lub cnoty. 
}{
wdzięczność --- 
korzyść --- 
darczyńca --- 
obdarowanie
}

\tytul{Wprowadzenie}

Wdzięczność jest tym atrybutem, który jest powszechnie ceniony przez 
przedstawicieli różnych kultur m.in. z~racji tego, że  pełni istotną 
rolę w~życiu jednostkowym i~społecznym człowieka. 
Wdzięczność jest zagadnieniem interdyscyplinarnym, analizowanym 
na gruncie m.in. filozofii, teologii, antropologii, socjologii, 
biologii ewolucyjnej i~psychologii. 
Tematyka ta jest również obecna w~literaturze pięknej, szczególnie 
w~poezji. 
Znaleźć ją można w~kanonie moralnym wszystkich wielkich systemów 
religijnych (chrześcijaństwie, judaizmie, islamie, buddyzmie, 
hinduizmie)\footnote{
	Por. \cite{Harpham:Gratitude}, s.~19--36; 
	\cite{Kwiatek:Przeszkody}.
}. 
Oczywiście na gruncie teologii i~filozofii problematyka ta, 
można powiedzieć, była obecna od zawsze, choć nie przez wszystkich 
była jednakowo wartościowana. 
Np. \oArystoteles{} w~\textit{Etyce Nikomachejskiej} nie zaliczył 
wdzięczności do cnót wyższego rzędu. 
Przedkładał nad nią wspaniałomyślność, która dotyczy zachowań 
wolnych od zobowiązań czy przymusu i~nie zawiera elementów rewanżu, 
a~przez to jest bardziej doskonała\footnote{
	Por. \cite{Cohen:OnGratitude}.
}. 
Szczególny wkład w~promowanie problematyki wdzięczności wniósł 
filozof i~ekonomista Adam \oSmith, którego aktywność naukowa 
przypada na osiemnasty wiek. 
W~swojej pracy pt. \textit{The theory of moral sentiment}, 
opublikowanej po raz pierwszy w~1790 roku, poddał wnikliwej 
analizie wdzięczność i~zdefiniował ją jako 
	„uczucie, które natychmiast i~bezpośrednio skłania nas 
	do rewanżu”\footnote{
	Cyt. za: \cite{McCullough:Gratitude2004}, s.~295.
}. 
Przyznał, że pomimo iż ludzie na ogół są interesowni, to jednak 
są oni również zdolni do miłości, współczucia, wdzięczności. 
Podkreślił przy tym, że uczucia te są bardzo istotne 
w~skomercjalizowanym społeczeństwie. 
W~jego ocenie wdzięczność jest szczególnie ważna, gdyż wspomaga 
tworzenie się poczucia wspólnotowości i~motywuje do działań 
pomocowych lepiej niż bodźce materialne czy przepisy prawne. 
Dzięki temu przyczynia się do utrzymania równowagi społecznej, 
stabilizuje i~zwiększa trwałość relacji interpersonalnych. 
\oSmith{} postawił kilka pytań, ważnych również dla współczesnych 
badaczy, m.in.: 
kiedy ludzie odczuwają wdzięczność, 
jakie są adekwatne formy jej wyrazu 
czy też 
jakie korzystne zmiany inicjuje doświadczanie i~okazywanie 
wdzięczności. 

Na gruncie psychologii problematykę wdzięczności zaczęto eksplorować 
w~sposób systematyczny i~w~miarę intensywny na krótko przed rokiem 
2000\footnote{
	Por. \cite{Wood:Gratitude2014}, s.~2609--2611.
}. 
Znany amerykański psycholog i~badacz tej problematyki 
Robert A.~\oEmmons{} stwierdził: 
	„gdyby istniał rodzaj nagrody dla zaniedbanej poznawczo emocji, 
	to z~pewnością wdzięczność byłaby w~gronie walczących 
	o~zwycięstwo”\footnote{
	Cyt. za \cite{Kwiatek:Przeszkody}, s.~151.
}. 
Przyczyn marginalizacji tej tematyki na gruncie psychologii 
jest wiele, m.in. obecna przez wiele dekad koncentracja 
na negatywnych stanach emocjonalnych (lęk, agresja, depresja) 
utrudniających czy zaburzających człowiekowi funkcjonowanie 
z~równoczesnym niedocenianiem roli pozytywnych doznań dla jego 
rozwoju i~sposobu pełnienia ról społecznych. 
\oEmmons{} upatruje przyczyn pomijania zjawiska wdzięczności 
w~tym, że często była ona utożsamiana z~innymi pojęciami typu 
uprzejmość, grzeczność lub też z~powinnością moralną czy 
zobowiązaniem\footnote{
	Por. \cite{Emmons:Thanks2007}.
}. 
Współcześ\-nie wdzięczność jest postrzegana przez psychologów 
jako bardzo ważny atrybut człowieka, głównie za sprawą 
przedstawicieli psychologii pozytywnej\footnote{
	Por. \cite{Peterson:Character}.
} 
oraz psychologii religii i~duchowości\footnote{
	Por. \cite{Hill:Advances}.
}. 
W~uzasadnieniu pozytywnego wartościowania wdzięczności wskazuje się 
na to, że obejmuje ona wszystkie sfery ludzkiej aktywności --- 
poznawczą, emocjonalną i~behawioralną. 
Jest zatem ważna dla całościowego funkcjonowania człowieka, 
a~ponadto jest bardzo dobrym predykatorem jego wysokiej jakości 
życia, poczucia dobrostanu i~osobistego szczęścia\footnote{
	Por. \cite{Lin:AHigher}.
}. 
Jak wcześniej zauważono, problematyka wdzięczności podejmowana jest 
przez psychologów coraz częściej zarówno jako przedmiot refleksji 
teoretycznej, jak i~badań empirycznych. 
Wskazuje na to rosnąca liczba opracowań poświęconych tej tematyce, 
publikowanych głównie w~języku angielskim\footnote{
	Por. m.in.: 
	\cite{Emmons:Thanks2007}; 
	\cite{Emmons:Gratitude2000}; 
	\cite{Emmons:Counting2003}; 
	\cite{Emmons:Gratitude2002}; 
	\cite{Froh:Making}; 
	\cite{Kraus:Being}; 
	\cite{Lambert:APrototype}; 
	\cite{Lin:AHigher}; 
	\cite{McAdams:Gratitude}; 
	\cite{McCullough:Gratitude2004}; 
	\cite{Renshaw:What}; 
	\cite{Sansone:Gratitude};
	\cite{Tsang:Gratitude}; 
	\cite{Wood:Gratitude2014}; 
	\cite{Wood:Gratitude2008a}; 
	\cite{Wood:Gratitude2010}.
}. 
Należy również odnotować wzrost zainteresowania tą problematyką 
autorów polskich. 
Tematykę tę podejmują w~swoich pracach m.in.: 
\oGruszeck[a]\footnote{
	\cite{Gruszecka:Wdziecznosc2011}; 
	\cite{Gruszecka:Wdziecznosc2014}.
}, 
\oKossakowsk[a] i~\oKwiatek\footnote{
	\cite{Kossakowska:Polska}.
}, 
\oKwiatek\footnote{
	\cite{Kwiatek:Przeszkody}.
}, 
\oSzczesniak\footnote{
	\cite{Szczesniak:Wdziecznosc2007}; 
	\cite{Szczesniak:NieSama2008}.
}. 

Celem niniejszego opracowania jest analiza zjawiska wdzięczności 
z~perspektywy psychologicznej, ze szczególnym uwzględnieniem 
sposobów jej ujmowania i~definiowania oraz wskazania jej natury 
i~znaczenia dla psychospołecznego funkcjonowania człowieka. 


\tytul{1. Sposoby ujmowania i~definiowania wdzięczności}

Na gruncie psychologii nie ma konsensusu odnośnie do sposobu 
definiowania wdzięczności. 
Sposób jej rozumienia i~ujmowania jest uwarunkowany kontekstem 
i~źródłami. 
\oRoberts\footnote{
	\cite{Roberts:TheBlessing2004}.
}, 
dokonując analizy sytuacji wdzięczności, wskazał na jej trzy 
elementy konstytutywne. 
Są nimi: 
	\begin{enumerate}
		\item darczyńca --- osoba świadcząca pomoc,
		\item dar$/$określona korzyść,
		\item obdarowany.
	\end{enumerate}

Wdzięczność jest zatem reakcją, która pojawia się w~określonym 
kontekście sytuacyjnym. 
Ujmując wdzięczność, można w~sposób ogólny wskazywać na powiązania 
między tymi elementami (ogólne ujęcie wdzięczności) 
lub starać się uwzględniać wszystkie charakterystyki elementów 
ją tworzących (szczegółowe ujęcie wdzięczności). 
W~ogólnym podejściu wdzięczność jest postrzegana jako emocja 
pojawiająca się w~efekcie uzyskania jakiejś korzyści. 
Przykładem takiego ujęcia jest definicja zaproponowana przez 
\oEmmons[a], który traktuje wdzięczność jako emocję powstałą 
w~efekcie uświadomienia sobie obdarowania ze strony kogoś 
innego\footnote{
	Por. \cite{Emmons:AnIntroduction2004}, s.~9.
}. 
Podobnie  Robert C.~\oSolomon{} w~\textit{The passions} (1977) 
ujmuje wdzięczność jako świadomość zysku, którego autorem jest 
ktoś inny\footnote{
	Por. \cite{Lambert:APrototype}, s.~1194.
}. 
W~tak rozumianej wdzięczności, która jest prostą odpowiedzią 
na życzliwość i~dobroć ze strony kogoś innego, szczególny akcent 
położony jest na podziękowaniu, które adresuje się do darczyńcy --- 
\textit{wdzięczność względem kogo}$/$\textit{komu wyrażona jest 
wdzięczność}.

Taki sposób ujmowania tej zmiennej można uznać za zbyt ogólny, 
a~przez to niepełny, gdyż istotne dla zaistnienia wdzięczności 
jest wskazanie zarówno wartości daru, jak i~intencji ofiarodawcy. 
Bardziej szczegółowe, pogłębione ujęcie wdzięczności wymaga 
wskazania tego, za co jest się wdzięcznym --- \textit{wdzięczność 
za co}. 
Patrick \oFitzgerald{} podał trzy istotne warunki pojawienia się 
wdzięczności. 
Aby można było mówić o wdzięczności, musi mieć miejsce: 
	\begin{enumerate}
		\item zauważenie daru ze strony obdarowanego,
		\item ze strony darczyńcy działanie powinno mieć charakter 
		dobrowolny,
		\item zaś sam dar powinien być ceniony przez 
		odbiorcę\footnote{
			Por. \cite{Fitzgerald:Gratitude}.
			}.
	\end{enumerate}

Zatem kluczowe dla pojawienia się wdzięczności jest dostrzeżenie 
przez osobę obdarowaną altruistycznego daru i~docenienie go. 
Przykładem bardziej szczegółowego ujęcia wdzięczności, gdzie wyraźnie 
wyeksponowane zostały jej istotne właściwości, jest definicja 
zaproponowana przez Roberta A.~\oEmmons[a] i~Cheryl A.~\oCrumpler{}, 
według których: 
	,,wdzięczność jest reakcją emocjonalną na uzyskany dar. 
	Jest poczuciem docenienia, pojawiającym się u kogoś, 
	kto był beneficjentem altruistycznego czynu''\footnote{
	\cite{Emmons:Gratitude2000}, s.~56--57.
	}. 

Za słusznością takiego ujęcia wdzięczności przemawiają rezultaty 
badań Michaela E.~\oMcCullough[a] i~współpracowników, którzy 
dokonali metaanalizy dotychczasowych wyników badań opublikowanych 
w~czasopismach psychologicznych. 
Ustalili oni, że badani respondenci doświadczali wdzięczności 
określanej jako silna, stabilna i~trwała szczególnie wtedy, 
gdy mieli świadomość celowego, intencjonalnego daru, 
który był zarówno cenny dla nich, jak i~kosztowny dla darczyńcy. 
Ponadto stwierdzili, że wdzięczność ma szczególną właściwość 
wyrażającą się w~tym, że podnosi u~darczyńcy poczucie dobrostanu 
i~ma on tendencję do utrzymywania się w~przyszłości. 
Doświadczana przez darczyńców wdzięczność ze strony obdarowanych 
motywuje ich do dalszych działań dobroczynnych\footnote{
	Por. \cite{McCullough:IsGratitude2001}.
}. 

Ponadto w~literaturze zwraca się uwagę na to, iż okazywanie 
wdzięczności dyktowane pragnieniem odwzajemnienia nie ma charakteru 
zwyczajnej odpłaty, ale jest zorientowane na wybór takich form 
jej okazywania, które są przyjemne i~korzystne dla darczyńcy, 
a~często również dla szerszego ogółu\footnote{
	Por. \cite{Gruszecka:Wdziecznosc2011}; 
	\cite{Watkins:Gratitude2003}.
}. 
Aby pojawiła się wdzięczność, osoba obdarowana musi dostrzec dar 
i~docenić go; stąd reakcję emocjonalną poprzedza proces poznawczy, 
obejmujący zauważenie i~ocenienie gestu ze strony dobroczyńcy. 
Definicja wdzięczności zaproponowana przez Alexa M.~\oWood[a] 
uwzględnia tę dynamikę i~prawidłowość procesu. 
Autor  przyjmuje, że: 
	„wdzięczność to poznawcza i~emocjonalna reakcja wynikająca 
	z~zauważenia i~docenienia korzyści, jakie ktoś uzyskał”\footnote{
	\cite{Wood:Gratitude2014}, s.~2609.
	}. 
Tak rozumiana wdzięczność ma charakter interpersonalnej wymiany 
i~jest efektem interakcji osób --- ma więc charakter społeczny. 


\tytul{2. Rodzaje wdzięczności}

W~literaturze przedmiotu stawia się pytanie o~to, 
czy wdzięczność pojawia się tylko w~sytuacjach bezpośrednich 
relacji interpersonalnych. 
Wyniki badań eksperymentalnych prowadzonych przez \oEmmons[a] 
i~\oMcCullough[a], dotyczące źródeł wdzięczności, wskazują, 
że może się ona pojawiać w~oderwaniu od bezpośredniego doświadczenia 
związanego z~konkretnymi osobami świadczącymi dobro. 
Niektórzy badani pytani o~to, kiedy odczuwają wdzięczność, 
odpowiadali np., że emocja wdzięczności pojawia się u~nich rano 
po przebudzeniu, kiedy są sami. 
Nie jest ona zatem wtedy odpowiedzią na bezpośrednio uzyskany 
od kogoś dar\footnote{
	Por. \cite{Emmons:Counting2003}.
}. 
W~tym kontekście ważne są również ustalenia Abrahama H.~\oMaslow[a], 
który umieszcza wdzięczność w~grupie emocji egzystencjalnych, 
będących pochodną tak zwanych „doznań szczytowych” 
(ang. \textit{peak experiences}), sprawiających, że osoba 
doświadcza poczucia pełni\footnote{
	Por. \cite{Maslow:Lessons1962}; 
	\cite{Maslow:Religions1964}.
}. 
Przeżycia tego typu są momentami największego szczęścia i~spełnienia. 
W~czasie tego typu doznań osoba ma poczucie silnego kontaktu 
ze światem, jedności z~nim, a~równocześ\-nie własnej odrębności 
i~niezależności. 
Towarzyszyć temu może również poczucie zrozumienia natury świata, 
jak i~natury samego siebie. 
Postrzeganie własnej egzystencji jako daru budzi jej zachwyt, 
uwielbienie i~rodzi wdzięczność. 
Kierowana może być ona do wszystkiego i~wszystkich, którzy 
przyczynili się do odczuwanego dobrostanu. 
Jej adresatami mogą zatem być: Bóg, los, natura, drugi człowiek, 
świat czy też przeszłość. 
Może zatem pojawiać się ona w~sytuacjach egzystencjalnie ważnych 
lub doniosłych. 
Wdzięczność egzystencjalna łączy się ze świadomością, że to, 
czego osoba ma szczęście doświadczać, nie jest tylko jej wyłączną 
zasługą\footnote{
	Por. \cite{Szczesniak:Wdziecznosc2007}. 
	W~literaturze psychologicznej zwraca się uwagę, iż ten tok 
	myślenia \oMaslow[a] rozszerza i~uzupełnia 
	Sir John M.~\oTempleton, który uważa, że 
	„wdzięczność przepełniająca umysł to coś więcej niż prosta 
	reakcja na warunki życia” (\cite{Templeton:Uniwersalne}, s.~226).
}. 

W~tym kontekście należy zwrócić uwagę na to, iż na gruncie 
psychologii pozytywnej, dla pełniejszego ujęcia i~wyjaśnienia, 
czym jest wdzięczność oraz za co i~do kogo może ona być adresowana, 
Mitchel G.~\oAdler{} i~Nancy S.~\oFagley{} posłużyli się pojęciem 
docenienia (ang. \textit{appreciation}). 
Definiują je jako 
	„przyznanie czemuś lub komuś wartości i~znaczenia (np. wydarzeniu, 
	osobie, zachowaniu, rzeczy) z~jednoczesnym poczuciem powiązania 
	emocjonalnego”\footnote{
	\cite{Adler:Appreciation}, s.~81.
	}. 
Docenianie traktują jako konstrukt wyższego rzędu, który pozwala 
analizować zjawisko wdzięczności w~szerszym kontekście i~odnosić je 
do wszystkiego, co jest człowiekowi bliskie, ważne i~przez niego 
kochane, a~więc nie tylko do drugiego człowieka. 
Wdzięczność może zatem pojawiać się w~relacjach wykraczających 
poza bezpośrednie kontakty międzyludzkie i~może mieć miejsce np. 
w~sytuacji obcowania z~pięknem, w~efekcie doświadczenia wyjątkowości 
chwili czy szczególnego klimatu jakiejś sytuacji. 

Ustalenia te stanowiły wyraźną przesłankę do różnicowania 
wdzięczności. 
Uwzględniając źródła i~okoliczności pojawiania się tej emocji, 
wyodrębniono dwa jej rodzaje: 
wdzięczność personalną 
i~transpersonalną\footnote{
	Por. \cite{SteindlRast:Gratitude}, s.~285.
}. 
Wdzięczność personalna odnosi się do konkretnych osób i~ich działań, 
zaś transpersonalna wykracza poza świat relacji międzyludzkich 
i~jest ukierunkowana w~stronę \textit{universum}. 

Wskazuje się przy tym, że wdzięczność, mając charakter relacyjny, 
może być analizowana z~dwóch perspektyw: 
horyzontalnej 
i~wertykalnej\footnote{
	Por. \cite{Kwiatek:Przeszkody}.
}. 
W~perspektywie horyzontalnej wdzięczność jest pochodną pozytywnych 
relacji interpersonalnych i~jest odpowiedzią na konkretny dar 
uzyskany od kogoś drugiego. 
W~perspektywie wertykalnej wdzięczność natomiast odsłania relacje 
człowieka z~tzw. siłami wyższymi: Bogiem, losem, naturą czy kosmosem. 
Tak ujmowana wdzięczność łączy się z~zauważeniem i~docenieniem wkładu 
we własną pomyślność i~odczuwany dobrostan pozaosobowym siłom 
czy okolicznościom. 

Te dwa rodzaje wdzięczności, według Davida \oSteindlRast[a], 
analizowane pod różnymi kątami --- m.in. komu, za co należy się 
wdzięczność i~w~jakiej formie można ją okazać --- odsłaniają 
ich specyfikę\footnote{
	Por. \cite{SteindlRast:Gratitude}, s.~282--289.
}. 
W~przypadku wdzięczności personalnej ma ona określone źródło. 
Jest nim jakieś dobro uzyskane od kogoś drugiego, które zostało 
w~bezpośrednim doświadczeniu dostrzeżone i~docenione. 
W~przypadku wdzięczności transpersonalnej jej poznawcze źródło 
leży dużo głębiej niż poziom prostej percepcji, a~beneficjent czuje, 
że jest obdarowany w~sposób niezasłużony i~ponad miarę. 
Transpersonalna wdzięczność należy do świata wewnętrznego osoby, 
podczas gdy wdzięczność personalna ma wyraźny wymiar społeczny 
i~dokonuje się w~płaszczyźnie relacji interpersonalnych. 
Ma przy tym określone formy wyrazu, w~dużym stopniu warunkowane 
kulturowo. 
W~przypadku wdzięczności transpersonalnej osoba może odczuwać 
swoją bezradność przy próbach zarówno opisu przeżywanych stanów 
wewnętrznych, jak i~przy podejmowanych wysiłkach znalezienia 
adekwatnych sposobów jej okazania. 
Może to być czynione w~formie uwielbienia, oddania czci, chwały, 
które są typowe dla przeżyć religijnych. 
Wdzięczność transpersonalna może być również impulsem do 
angażowania się w~różnorodne działania dobroczynne na rzecz ogółu, 
podczas gdy odbiorcą wdzięczności personalnej jest określony 
darczyńca. 

Mimo dużego podobieństwa tych dwóch rodzajów wdzięczności, 
różnice między nimi są na tyle istotne, że \oSteindlRast{} 
dostrzega potrzebę ich zaakcentowania już na poziomie leksykalnym. 
Proponuje, by wdzięczność personalną określać terminem 
\textit{dziękowanie} (ang. \textit{thankfulness}), 
zaś wyrażenie \textit{wdzięczność} (ang. \textit{gratefulness}) 
należałoby zarezerwować do jej transpersonalnej formy\footnote{
	Por. \cite{SteindlRast:Gratitude}, s.~286.
}. 
\oLin{} określa ten rodzaj wdzięczności terminem 
\textit{wdzięczność wyższego rzędu}\footnote{
	Por. \cite{Lin:AHigher}, s.~911.
}, 
natomiast \oLambert{} mówi 
o~\textit{uogólnionej wdzięczności} i~odnosi ją do wszystkich 
rodzajów darów, jakimi człowiek jest obdarowany w~ciągu 
życia\footnote{
	Por. \cite{Lambert:APrototype}, s.~1194.
}. 
\oLin{} zwraca uwagę, że w~odróżnieniu od wdzięczności okazywanej 
innym ludziom, wdzięczność wobec Boga ma charakter głębokiego 
przeżycia emocjonalnego i~jest wyrazem silnych duchowych, 
transcendentalnych więzi. 

Analizując zjawisko wdzięczności, warto zwrócić uwagę na to, 
że wprawdzie jest ona łączona z~pomyślnością i~szczęśliwymi 
dla osoby zdarzeniami, to może się również pojawiać w~sytuacjach 
wyjątkowo trudnych i~nie do końca dla człowieka pomyślnych\footnote{
	Por. \cite{Lin:AHigher}.
}. 
Zarówno doświadczenie kliniczne, jak i~wyniki badań wskazują, 
że, paradoksalnie, wdzięczności można doświadczyć również 
w~okolicznościach, które potocznie określa się jako dramat życiowy 
czy klęska życiowa. 
Przykładem tego może być sytuacja, gdy ktoś, tracąc w~pożarze 
cały dobytek, przeżywa wdzięczność za ocalenie własnego życia 
czy życia najbliższych osób, czy też wtedy, gdy w~wyniku wypadku 
traci rękę, ale docenia fakt, że ocalił swe życie i~może się  samodzielnie poruszać i~dalej działać. 
W~takich przypadkach paradoksalność wdzięczności polega na tym, 
że pomimo utraconych wartości i~poniesionych strat dana osoba 
potrafi dostrzec i~docenić pozytywy zaistniałej trudnej sytuacji 
i~wyrażać wdzięczność za wartości uratowane, które --- 
z~egzystencjalnego punktu widzenia --- są najistotniejsze. 
Tę prawidłowość potwierdzają rezultaty badań prowadzonych przez 
Sherrilyn \oCoffman{} po przejściu huraganu na Florydzie w~1992 roku. 
Uczestniczący w~nich rodzice, którzy utracili wszystko oprócz 
dzieci, deklarowali, że po przeżytym kataklizmie wdzięczność była 
jednym z~najczęstszych stanów afektywnych, których 
doświadczali\footnote{
	Por. \cite{Gruszecka:Wdziecznosc2011}, s.~318.
}. 
Podobnie po zamachu terrorystycznym w~Waszyngtonie w~2001 roku 
wdzięczność była drugim co do częstości doświadczanym odczuciem 
deklarowanym przez badanych. 
Pierwszym była empatia\footnote{
	Por. \cite{Lyubomirsky:Wybierz}.
}. 

Opisane powyżej dwa sposoby spojrzenia na zjawisko wdzięczności 
i~próby jej definiowania \oLambert{} i współpracownicy określają 
jako podejście wąskie lub szerokie\footnote{
	Por. \cite{Lambert:APrototype}, s.~1194.
}. 
Wąskie ujmowanie wdzięczności to ograniczanie jej tylko do relacji 
interpersonalnych, w~których dochodzi do obdarowania i~uzyskania 
określonych korzyści przez beneficjenta. 
Podejście szerokie to odnoszenie wdzięczności do relacji 
wykraczających poza te, których bezpośrednim celem jest bycie 
obdarowanym przez kogoś drugiego (m.in. konkretną rzeczą, 
dobrym słowem, pomocą, wsparciem), a~ich istotę stanowi poczucie 
docenienia czegoś, co nie jest naszą zasługą, a~co pozwala przeżyć 
chwile uniesienia, spełnienia czy doświadczyć egzystencjalnego 
dreszczu.

Przeprowadzone analizy rozumienia i~definiowania wdzięczności 
na gruncie psychologii wskazują, że może ona wynikać zarówno 
z~docenienia uzyskanego bezpośrednio od kogoś daru, jak i~może być 
pochodną pozytywnej oceny różnych doświadczeń własnego życia, 
jak i~samej własnej egzystencji. 


\tytul{3. Natura wdzięczności}

Na gruncie psychologii nie ma konsensusu odnośnie do natury 
wdzięczności. 
Jest ona ujmowana jako emocja, postawa, nawyk, sposób rea\-gowania, 
cecha osobowości, orientacja życiowa, dyspozycja lub też jako 
cnota moralna\footnote{
	Por. \cite{Lambert:APrototype}, s.~1194.
}. 
Spośród tych ujęć szczególnie ważne dla ukazania natury wdzięczności 
jest traktowanie jej jako zmiennej afektywnej (emocji złożonej, 
emocji pozytywnej, jako stanu i~cechy, jako dyspozycji lub jako 
orientacji życiowej), jak również jako siły charakteru. 

\ttytul{3.1. Wdzięczność jako zmienna złożona}

Jednej z~pierwszych prób konceptualizacji wdzięczności 
i~wskazania na jej naturę podjął się na gruncie psychologii 
William \oMcDougall{} w~1908 roku\footnote{
	Por. \cite{Szczesniak:Weryfikacja2009}, s.~220.
}. 
\oMcDougall{} przyjął, iż jest ona emocją złożoną, obejmującą 
zarówno aspekt pozytywny (wynikający z~uzyskania korzyści), 
jak i~negatywny (związany z~obniżeniem samooceny oraz doświadczeniem 
poczucia niższości wobec dobroczyńcy). 
Podkreślony przez \oMcDougall[a] złożony charakter wdzięczności 
i~przypisywanie mu również negatywnego aspektu sprawiły, 
że na gruncie psychologii zaczęto różnicować pomiędzy wdzięcznością 
a~długiem wdzięczności. 
Na zasadność różnicowania tych dwóch konstruktów wskazują m.in. 
Martin S.~\oGreenberg\footnote{
	Por. \cite{Greenberg:ATheory}.
}, 
Jo-Ann \oTsang\footnote{
	Por. \cite{Tsang:Gratitude}.
} 
oraz Philip C.~\oWatkins{} i~współpracownicy\footnote{
	Por. \cite{Watkins:TheDebt2006}.
}. 

Istotę długu wdzięczności stanowi obowiązek rewanżu za wyświadczoną 
przysługę czy dar. 
Wynika on z~normy wzajemności, która wskazuje na powinność pomocy 
tym, od których doświadczyliśmy wsparcia, z~równoczesnym zaniechaniem 
działań na ich szkodę. 
Poczucie długu łączy się z~doświadczeniem negatywnych emocji 
typu zażenowania czy dyskomfortu. 
\oWatkins{} i~współpracownicy testowali natomiast hipotezę o~związku 
między oczekiwaniem odwzajemnienia ze strony darczyńcy a~poczuciem 
wdzięczności\footnote{
	Por. \cite{Watkins:TheDebt2006}.
}. 
Rezultaty badań wskazują, że im bardziej osoba udzielająca pomocy 
oczekuje odwzajemnienia, tym bardziej u~wspomaganego rodzi się 
poczucie długu, co łączy się z~mniejszym poczuciem wdzięczności. 
Powiązanie między tymi zmiennymi badała również \oTsang{} i~ustaliła, 
że dla pojawienia się wdzięczności istotne znaczenie ma postrzeganie 
przez obdarowanego charakteru intencji darczyńcy\footnote{
	Por. \cite{Tsang:Gratitude}.
}. 
Jej zaistnieniu sprzyja postrzeganie działań jako altruistycznych, 
natomiast poczucie długu nie jest zależne od charakteru intencji 
pomagającego i~może pojawić się, zarówno gdy jest ona egoistyczna, 
jak i~altruistyczna. 


\ttytul{3.2. Wdzięczność jako zmienna pozytywna}

Zapoczątkowana przez \oMcDougall[a] koncentracja na emocjonalnej 
naturze wdzięczności jest nadal kontynuowana, przy czym współcześnie 
traktuje się ją jako zmienną pozytywną, co różni ją od długu 
wdzięczności zawierającego aspekty negatywne\footnote{
	Por. \cite{Szczesniak:Weryfikacja2009}, s.~220.
}. 
\oEmmons{} traktuje wdzięczność jako wspaniałe uczucie motywujące 
do dziękowania\footnote{
	Por. \cite{Emmons:Thanks2007}.
}. 
Podkreśla przy tym, że jest ona rozpoznaniem i~podziwem 
beneficjenta dla postawy altruistycznej darczyńcy\footnote{
	Por. \cite{Emmons:Thanks2007}, s.~9.
}. 
Emocjonalny charakter wdzięczności pozwala na jej analizę 
w~kontekście hierarchicznej struktury doświadczeń afektywnych 
zaproponowanej przez Erikę L.~\oRosenberg\footnote{
	Por. \cite{Rosenberg:Levels}, s.~249--250.
}. 

\oRosenberg{} wyróżnia trzy poziomy tych doświadczeń. 
Warstwa szczytowa obejmuje cechy afektywne, czyli stałe dyspozycje 
do emocjonalnego reagowania. 
Kolejnym poziomem jest nastrój, który jest zależny od cechy 
i~ma tendencję do łagodnego fluktuowania w~dłuższych odcinkach 
czasowych. 
Modyfikowany jest on zarówno przez różnice indywidualne, 
jak i~warunki środowiskowe oraz bieżące zdarzenia. 
Ostatni poziom, określany jako stan, jest zależny od dwóch 
poprzednich, hierarchicznie wyżej usytuowanych, i~tworzą go emocje 
określane jako intensywne, nagłe zmiany psychofizyczne, które są 
wywołane pojawieniem się ważnych bodźców środowiskowych. 
Zaproponowany przez \oRosenberg{} podział sfery afektywnej, 
odniesiony do wdzięczności, pozwala na wyodrębnienie trzech 
kategorii: stanu, nastroju i~cechy wdzięczności\footnote{
	Por. \cite{McCullough:Gratitude2004}.
}. 
Z~czasem jednak psychologowie w~swoich pracach i~prowadzonych 
badaniach ograniczyli się do dwóch wymiarów: stanu i~cechy, 
przypisując im szczególne znaczenie w~wyjaśnianiu zjawiska 
wdzięczności i~jego pomiarze\footnote{
	Por. \cite{Wood:Gratitude2014}.
}. 


\begin{flushleft}
\textbf{3.2.1. Wdzięczność jako stan}
\end{flushleft}

W~nawiązaniu do zaproponowanej przez \oRosenberg{} charakterystyki 
stanu afektywnego \oMcCullough{} i~współpracownicy ujmują stan 
wdzięczności jako intensywną i~stosunkowo krótkotrwałą reakcję 
psychofizjologiczną na bycie obdarowanym przez inną osobę 
lub otrzymanie przysługi\footnote{
	Por. \cite{McCullough:Gratitude2004}, s.~296.
}. 
Wywoływana jest zatem przez określone bodźce, które osoba 
interpretuje jako ważne i~korzystne dla niej. 
\oWood{} zwraca uwagę na różnorodność źródeł wdzięczności jako stanu, 
który pojawia się w~bezpośredniej wymianie\footnote{
	Por. \cite{Wood:Gratitude2014}, s.~269.
}. 
Do najważniejszych zalicza: 
bezpośrednią pomoc, 
obdarowanie materialnym dobrem, 
dobre relacje, 
pozytywne nastawienie w~danej sytuacji 
czy też, w~porównaniu z~innymi, zrobienie przez kogoś czegoś 
dobrego beneficjentowi. 

Wdzięczność, wg Lawrence'a J.~\oWalker[a] 
i~Russella C.~\oPitts[a]\footnote{
	Por. \cite{Walker:Naturalistic}.
}, 
będąc pozytywnym stanem, współwystępującym z~zadowoleniem, 
pełni trojakie funkcje: 
	\begin{enumerate}
		\item jest barometrem moralnym --- jej doświadczanie 
		w~stosunku do kogoś w~związku z~uzyskanym od niego darem 
		wskazuje, że kieruje się on naszym dobrem;
		\item jest ponadto moralną siłą motywującą do zachowań 
		prospołecznych, a~także powstrzymującą od zachowań 
		szkodzących innym;
		\item intensyfikuje moralne działania dobroczyńcy --- 
		szczególnie w~sytuacji, gdy okazaną mu wdzięczność traktuje 
		on jako nagrodę, co wzmacnia jego gotowość do zachowań 
		prospołecznych w~przyszłości\footnote{
		Por. \cite{McCullough:IsGratitude2001}, s.~252--253.
		}.
	\end{enumerate}

Wdzięczność w~sposób istotny modyfikuje relacje interpersonalne, 
wysycając je elementami otwartości i~życzliwości. 
Ponadto chroni ona człowieka przed iluzją samowystarczalności 
i~czasami w~sposób dla niego bolesny uświadamia mu, że sam sobie 
nie wystarcza, więc musi korzystać z pomocy innych\footnote{
	Por. \cite{Emmons:Thanks2007}.
}. 
W~tym miejscu warto przytoczyć tłumaczoną przez Piotra \oKwiat[ka] 
tezę zawartą w pracy \oEmmons[a]\footnote{
	\cite{Emmons:Thanks2007}.
}: 
	„Wdzięczność zakłada pokorę --- rozpoznanie, że nie moglibyśmy 
	być tym, kim jesteśmy, ani tam, gdzie jesteśmy, bez pomocy 
	innych”\footnote{
	\cite{Kwiatek:Przeszkody}, s.~155.
	}. 
Wdzięczność jako stan  pełni nie tylko istotną rolę w~nawiązywaniu, 
podtrzymywaniu i~umacnianiu więzi z~innymi, ale również pełni ważną 
funkcję motywacyjną. 
Ponadto jej istotna rola polega na regulowaniu adekwatności zachowań 
w~sytuacji udzielania i~przyjmowania pomocy od innych\footnote{
	Por. \cite{Wood:Gratitude2014}.
}. 


\begin{flushleft}
\textbf{3.2.2. Wdzięczność jako cecha}
\end{flushleft}

Wdzięczność jako cecha afektywna usytuowana jest najwyżej 
w~hierarchii emocji związanych z~tym zjawiskiem. 
Jest ujmowana jako zgeneralizowana tendencja do rozpoznawania 
i~odpowiadania emocją wdzięczności na życzliwość i~wkład innych osób 
w~pozytywne doświadczenia i~osiągane przez kogoś rezultaty\footnote{
	Por. \cite{McCullough:TheGrateful2002}, s.~112.
}. 
Wdzięczność jako cecha jest powiązana ze stanem wdzięczności 
dzięki swoistemu procesowi przetwarzania informacji. 
Istotny wpływ na jej kształtowanie ma częstotliwość i~siła 
doświadczanych stanów wdzięczności, co jest kwestią szczególnie 
ważną w~płaszczyźnie rozwojowej i~wychowawczej. 
Rezultaty prac \oLambert[a] i~współpracowników wskazują, że dbałość 
o~rozwój wdzięczności koreluje ze wzrostem satysfakcji z~włas\-nego 
życia, mniejszym nastawieniem konsumpcyjnym i~mniejszym 
zaabsorbowaniem dobrami materialnymi\footnote{
	Por. \cite{Lambert:APrototype}.
}. 

Wdzięczność jako cecha stanowi istotny element struktury osobowości 
i~w~porównaniu ze stanem wdzięczności jest bardziej stabilna. 
Pełni ona ważną rolę w~obniżaniu progu doświadczania stanów 
wdzięczności. 
Wyodrębnienie wdzięczności jako cechy, dokonane na gruncie 
psychologii, pozwala spojrzeć szerzej na samo zjawisko, 
a~ponadto postrzegać wdzięczność nie tylko jako odpowiedź 
na bezpośredni dar czy pomoc ze strony kogoś drugiego. 
Wyniki badań wskazują, że wdzięczność nie jest tylko efektem 
docenienia korzyści uzyskanej bezpośrednio od innych, 
ale jak już wcześniej zaznaczono, może pojawiać się w~relacjach 
pozaosobowych\footnote{
	Por. \cite{Emmons:Counting2003}; 
	\cite{Veisson:Depression}.
}. 
W~literaturze przedmiotu cecha wdzięczności ujmowana jest też 
bądź to w~kategoriach (1) dyspozycji\footnote{
	Por. \cite{McCullough:TheGrateful2002}; 
	\cite{Watkins:Gratitude2003}.
}, 
bądź to w~kategoriach (2) orientacji życiowej\footnote{
	Por. \cite{Wood:Gratitude2010}.
}. 


\begin{flushleft}
\textbf{
\textit{3.2.2.1. Wdzięczność jako dyspozycja}
}
\end{flushleft}

Niektóry autorzy cechę wdzięczności ujmują jako 
\textit{dyspozycję do wdzięczności} 
lub --- mówiąc krócej --- 
\textit{wdzięczność dyspozycyjną} 
i~definiują ją jako skłonność do doświadczania 
emocji wdzięczności\footnote{
	Por. \cite{McCullough:TheGrateful2002}, s.~113.
}. 
\oMcCullough{} i~współpracownicy, charakteryzując wdzięczność 
dyspozycyjną, wskazują na jej cztery aspekty, które nie są 
niezależne, ale występują razem. 
Są to: 
intensywność, 
częstotliwość, 
zakres i~nasycenie\footnote{
	Por. \cite{McCullough:TheGrateful2002}, s.~113.
}. 
Sugeruje to, iż osoba, która cechuje się wyższym poziomem 
wdzięczności dyspozycyjnej, bardziej intensywnie doświadcza 
emocji wdzięczności w~porównaniu z~kimś, kto jest mniej skłonny 
do jej odczuwania. 
Osoba o~większym nasileniu cechy wdzięczności odczuwa wdzięczność 
często, np. kilkakrotnie w~ciągu dnia, i~nawet drobna przysługa 
czy mały przejaw życzliwości ze strony innych osób mogą ją 
uruchamiać. 
U~osoby z~bardziej nasiloną skłonnością do odczuwania wdzięczności 
będzie ją wywoływała większa liczba doświadczeń, sytuacji czy 
okoliczności niż u~kogoś mniej skłonnego do jej doświadczania. 
Wyższy poziom wdzięczności dyspozycyjnej łączy się z~jej 
odczuwaniem w~stosunku do szerszego grona osób, nawet za drobną 
przysługę. 
Wdzięczność dyspozycyjna obejmuje nie tylko skłonność 
do doświadczania emocji wdzięczności, ale również umiejętność 
dokonywania atrybucji przyczyn uzyskiwania pozytywnych rezultatów. 

Bernard \oWeiner\footnote{
	Por. \cite{Weiner:AnAttributional}.
} 
przyjmuje, że wdzięczność wyłania się w~dwóch etapach 
z~poczucia szczęścia będącego efektem doświadczonej pomyślności. 
Pierwszy etap dotyczy rozpoznania przez osobę korzystnego rezultatu, 
wzbudzając poczucie zadowolenia i~szczęścia. 
Drugi wiąże się z~zauważeniem, że ma ono swoje zewnętrzne źródło, 
jakim jest np. celowe działanie innej osoby, co generuje poczucie 
wdzięczności. 
W~rezultacie z~poczucia szczęśliwości wyłania się wdzięczność. 
Zatem wnioskowanie o~przyczynach doświadczanego zadowolenia 
czy szczęścia jest ważne dla wzbudzenia poczucia wdzięczności, 
a~styl atrybucyjny wydaje się kluczowy dla wdzięczności 
dyspozycyjnej. 
W~tym kontekście może rodzić się pytanie, czy osoby o~większej 
wdzięczności dyspozycyjnej charakteryzują się bardziej zewnętrznym 
stylem atrybucyjnym. 
Okazuje się, że niekoniecznie, gdyż dostrzegając i~doceniając rolę 
innych ludzi we własnym osiągnięciu, dana osoba może równocześnie 
nie umniejszać swojego wkładu w~uzyskany pomyślny rezultat. 


\begin{flushleft}
\textbf{
\textit{3.2.2.2. Wdzięczność jako orientacja życiowa}
}
\end{flushleft}

Wdzięczność ujmowana w~kategoriach cechy jest rozpatrywana 
również jako orientacja życiowa\footnote{
	Por. \cite{Wood:Gratitude2010}.
}. 
W~tym ujęciu wdzięczność jest traktowana jako część szerszego 
konstruktu charakteryzującego się gotowością do zauważania 
i~doceniania pozytywnych aspektów świata, który określa się 
terminem ,,orientacja życiowa'' bądź też 
,,pozytywna orientacja życiowa''. 
Jej promotorem jest włoski psycholog Gian Vittorio 
\oCaprara\footnote{
	Por. \cite{Caprara:Positive}.
}, 
który przyjmuje, że jest to podstawowa cecha osobowości 
wyrażająca się skłonnością do pozytywnego ustosunkowania 
do życia i~tego, co ono niesie\footnote{
	Por. też \cite{SobolKwapinska:Orientacja}.
}.
To dzięki niej człowiek potrafi dostrzec i~doceniać pozytywne 
aspekty życia, związane z~nim doświadczenia 
oraz samego siebie\footnote{
Por. \cite{Laguna:Orientacja}.
}. 
Również dzięki niej --- mimo świadomości włas\-nych ograniczeń, 
przeciwności losu i~nieuchronności kresu własnego życia --- 
człowiek potrafi efektywnie działać, troszczyć się o~siebie i~innych, 
dbać o~własny rozwój i~wierzyć w~pomyślną przyszłość. 
Pełni ona zatem bardzo istotną rolę w~funkcjonowaniu adaptacyjnym. 

Przesłanką do ujęcia wdzięczności w~kategoriach orientacji życiowej 
były rezultaty badań empirycznych prowadzonych przez zespół 
pod kierunkiem \oWood[a]\footnote{
	Por. \cite{Wood:Conceptualizing2008b}; 
	\cite{Wood:ASocialCognitive2008c}.
} 
za pomocą trzech znanych narzędzi do pomiaru tej zmiennej: 

(1)~testu znanego pod skrótem GQ-6\footnote{
	Por. \cite{McCullough:TheGrateful2002}.
}, 

(2)~Appreciation Scale\footnote{
	Por. \cite{Adler:Appreciation}.
}, 

(3)~Gratitude, Appreciation, and Resentment 
Test --- GRAT\footnote{
	Por. \cite{Watkins:Gratitude2003}.
}. 


W~efekcie wydzielono osiem następujących aspektów wdzięczności: 
	\begin{enumerate}
		\item doświadczanie emocji wdzięczności,
		\item docenianie innych,
		\item podziw dla piękna,
		\item okazywanie wdzięczności,
		\item docenianie posiadanych dóbr,
		\item docenianie bieżącej chwili,
		\item docenianie życia wynikające ze świadomości 
				jego krótkiego trwania,
		\item docenianie tego, jak jest, bo mogłoby być gorzej.
	\end{enumerate}

Uporządkowane w~ten sposób dane poddano analizie czynnikowej 
(eksploracyjnej i~konfirmacyjnej) i~wyłoniono jeden nadrzędny 
czynnik. 
Rezultat ten stanowił podstawę do sformułowania hipotezy, 
że u~podstaw wyodrębnionych aspektów wdzięczności leży zmienna 
ukryta (latentna), którą odniesiono do orientacji życiowej\footnote{
	Por. \cite{Wood:Gratitude2010}, s.~891--893.
}. 
Tak ujmowana wdzięczność ma charakter dyspozycji.


\ttytul{3.3. Wdzięczność jako siła charakteru}

Na gruncie psychologii pozytywnej wdzięczność postrzegana jest 
jako siła charakteru. 
Promotorzy tego kierunku Christopher \oPeterson{} 
i~Martin E.P.~\oSeligman, tworząc katalog zdrowia, 
który w~ich zamyśle stanowił przeciwwagę dla rejestru możliwych 
stanów patologicznych --- co jest treścią systemów klasyfikacji 
zaburzeń psychicznych --- posłużyli się pojęciem cnót i~sił 
charakteru. 
\textit{Cnoty} traktują jako podlegające stopniowaniu cechy 
opisujące różnice indywidualne, zaś \textit{siły} charakteru 
to charakterystyczne sposoby okazywania cnót. 
W~opracowanym zestawie wydzielili sześć uniwersalnych cnót 
i~dwadzieścia cztery siły charakteru. 
Siły charakteru traktują jako podstawowe dynamizmy psychiczne, 
warunkujące osiąganie poczucia dobrostanu. 
Pokrewne treściowo siły tworzą cnoty, które ujmują jako system 
przekonań, emocji i~działań. 
Warunkują one zachowanie korzystne zarówno w~płaszczyźnie 
jednostkowej, jak i~społecznej. 

W~opracowanym przez \oPeterson[a] i~\oSeligman[a] katalogu cnót 
i~sił\footnote{
	Por. \cite{Peterson:Character}.
} 
wdzięczność przynależy do cnoty transcendencji, której rolą 
jest otwieranie się na świat i~nadawanie sensu. 
Transcendencja jest siłą, która otwiera osobę na otoczenie 
i~umożliwia jej odkrywanie sensu własnej egzystencji. 
Wdzięczność jest jedną z~sześciu sił charakteru, która 
--- obok doceniania piękna, doskonałości, humoru, religijności 
i~nadziei --- tworzy cnotę transcendencji. 
Wdzięczność ujmują oni jako odpowiedź na dar ze strony kogoś innego, 
który może przybierać różne formy, zarówno pomocy rzeczowej, 
jak i~działań wspierających\footnote{
	Por. \cite{Peterson:Character}, s.~524.
}. 

Autorzy przyznają, że nie jest ona koniecznym komponentem 
inteligencji społecznej, ale jej obecność pozytywnie wzmacnia 
interpersonalną aktywność osoby. 
Wdzięczność nie umniejsza własnej roli w~osiągniętym sukcesie, 
ale jest wyrazem poszerzania uwarunkowań pomyślności o~czynniki 
pozaosobiste. 
\oPeterson{} i~\oSeligman, wskazując na moralny charakter 
wdzięczności, podkreślają, że łączy się ona z~tym obszarem 
funkcjonowania, który dotyczy czynienia dobra innym ludziom, 
stąd ułatwia rozpoznanie moralnych zachowań osoby. 
Stanowi impuls do odwzajemnienia, a~więc działania prospołecznego, 
a~ponadto rozwija i~umacnia moralność u~tych, którym została okazana. 
Łączy się z~mniej materialistycznym nastawieniem wobec 
życia\footnote{
Por. \cite{Froh:Gratitude2011}.
}. 
Jest ona taką siłą charakteru, która zwiększa atrakcyjność 
społeczną osoby. 
Ludzie okazujący wdzięczność są lubiani przez innych w~odróżnieniu 
od tych, którzy --- przykładowo --- nie widzą potrzeby mówić 
,,dziękuję''\footnote{
	Por. \cite{Peterson:Character}, s.~524--526.
}. 
Wdzięczność jest ważną siłą charakteru, której nie można sprowadzić 
do innych sił, zatem jej uwzględnianie jest celowe w~psychologicznej 
charakterystyce osoby. 


\tytul{Podsumowanie}

Problematyka wdzięczności jest eksplorowana na gruncie psychologii 
dopiero od dwóch dekad. 
Wydaje się jednak, że mimo wielu jeszcze niejasności i~kwestii 
nie do końca rozstrzygniętych (dotyczących np. jej definiowania 
czy natury) zgromadzony dorobek pozwolił na ujęcie 
charakterystycznych właściwości i~cech wdzięczności oraz ukazał 
jej znaczącą rolę w~psychospołecznym funkcjonowaniu osoby. 
Rezultaty dotychczasowych badań wskazują, że wdzięczność pełni 
ważną rolę motywacyjną, jest nie tylko źródłem zachowań 
prospołecznych, ale również ich wzmocnieniem. 
Istotne również dla fenomenu wdzięczności jest to, że otwiera 
człowieka na świat relacji interpersonalnych, pozwala mu się uwolnić 
od iluzji samowystarczalności, a~także zmniejsza konsumpcyjne 
nastawienie wobec życia i~jest jednym z~istotnych czynników 
podnoszących dobrostan zarówno jednostkowy, jak i~społeczny.


\summary{
Gratitude is an important psychological construct in positive 
psychology, the psychology of religion, and the psychology of 
spirituality. Until recently, however, psychologists have largely 
ignored it. Even so, its significance for social and individual life has 
begun to emerge in the context of cognitive psychology, as something 
that contributes to personal well-being, the strengthening of 
interpersonal relations, and good social behaviour. Generalizing, we may 
say that gratitude is a positive response to one’s being in receipt of 
some beneficial good, whether it comes from other people, from one’s 
life conditions, from nature, or from God. The purpose of this article 
is to attempt a psychological definition of gratitude, along with an 
outline of its nature as an emotional state, personality trait, mood, 
disposition or virtue.
}{
gratitude ---
benefit ---
giver ---
donation
}

\end{elementlit}