\begin{elementlit} {Stanisława Tucholska} {\autor{Stanisława \kapit{Tucholska}}\afiliacja{\wydzf, \aik}} {Mądrość jako przejaw dojrzałości osobowościowej} {Mądrość jako przejaw dojrzałości osobowościowej} {Wisdom as a~manifestation of maturity of personality} \index{Tucholska, S.} \oDef{\oUchnast}{Uchnast}{Uchnast, Z.} \oDef{\oHolliday}{Holliday}{Holliday, S.G.} \oDef{\oChandler}{Chandler}{Chandler, M.J.} \oDef{\oBaltes}{Baltes}{Baltes, P.B.} % Paul B. \oDef{\oErikson}{Erikson}{Erikson, E.H.} \oDef{\oKohlberg}{Kohlberg}{Kohlberg, L.} \oDef{\oMaslow}{Maslow}{Maslow, A.H.} \oDef{\oClayton}{Clayton}{Clayton, V.P.} % Vivian P. \oDef{\oSternberg}{Sternberg}{Sternberg, R.J.} \oDef{\oSmith}{Smith}{Smith, J.} % Jacqui \oDef{\oKunzmann}{Kunzmann}{Kunzmann, U.} % Ute \oDef{\oStaudinger}{Staudinger}{Staudinger, U.M.} % Ursula M. \oDef{\oGluck}{Glück}{Glück, J.} % Judith \oDef{\oPeterson}{Peterson}{Peterson, C.} \oDef{\oSeligman}{Seligman}{Seligman, M.E.P.} % Martin E.P. \oDef{\oKaluznaWielobob}{Kałużna-Wielobób}{Kałużna-Wielobób, A.} % Alina \oDef{\oKarelitz}{Karelitz}{Karelitz, T.M.} \oDef{\oJarvin}{Jarvin}{Jarvin, L.} \oDef{\oYang}{Yang}{Yang, S.-Y.} \oDef{\oArdelt}{Ardelt}{Ardelt, M.} \oDef{\oRathunde}{Rathunde}{Rathunde, K.} \oDef{\oKramer}{Kramer}{Kramer, D.A.} \oDef{\oLabouvieVief}{Labouvie-Vief}{Labouvie-Vief, G.} \oDef{\oStrasRomanowska}{Straś-Romanowska}{Straś-Romanowska, M.} \oDef{\oPietrasinski}{Pietrasiński}{Pietrasiński, Z.} \oDef{\oMeeks}{Meeks}{Meeks, T.W.} % Thomas W. \oDef{\oJeste}{Jeste}{Jeste, D.V.} % Dilip V. \oDef{\oPluzek}{Płużek}{Płużek, Z.} \oDef{\oMcCrae}{McCrae}{McCrae, R.R.} \oDef{\oCosta}{Costa}{Costa, P.T.} \oDef{\oOles}{Oleś}{Oleś, P.K.} \streszczenie{ Mądrość jest wyjątkową cechą psychologiczną, współcześnie szeroko analizowaną w~naukach humanistycznych. Od około 30 lat problematyka mądrości jest dyskutowana w~literaturze psychologicznej. Pomimo wielu opracowań, nie wypracowano dotąd jednej klarownej definicji tej zmiennej. Celem artykułu jest dokonanie przeglądu psychologicznych definicji mądrości. Większość proponowanych ujęć definicyjnych można zgrupować w~czterech kategoriach. Pierwsza grupa obejmuje definicje traktujące mądrość jako układ osobowościowych właściwości bądź kompetencji. Druga traktuje mądrość jako pozytywny rezultat ludzkiego rozwoju. Trzecia traktuje ją jako złożony system wiedzy o~sensie życia i~sposobach życia, a~więc wiedzy pragmatycznej. Ostatnia, czwarta grupa traktuje mądrość jako proces, który wyłania się w~kontekście realnego życia. Wielu autorów zwraca uwagę, że mądrości warunkowana jest dobrze zintegrowaną strukturą. }{ mądrość --- definicje mądrości --- dojrzałość osobowości --- psychospołeczna dojrzałość } \tytul{Wprowadzenie} Mądrość to szczególna właściwość przynależąca człowiekowi ceniona w~wielu kulturach i~cywilizacjach. Problematyka mądrości przez stulecia była przedmiotem opracowań i~badań prowadzonych głównie na gruncie filozofii i~religii, gdzie traktowana była jako cnota. Powszechne jest przekonanie, że mądrość to konstrukt trudny do ujęcia m.in. z~racji swojej złożoności. Dowodem przemawiającym za jej wielowymiarowością jest to, iż na przestrzeni wieków przedstawiciele różnych kultur akcentowali jej odmienne aspekty. Przykładowo w~kulturze zachodu (szczególnie u~Greków) podkreślano jej racjonalną naturę, zaś przedstawiciele kultur wschodnich, azjatyckich (głównie Chińczycy i~Hindusi) upatrywali jej istotę w~spokoju i~emocjonalnej równowadze\footnote{ Por. \cite{Takahashi:Cultural}, s.~32--60. }. Pomimo unikalności i~znaczącej roli dla funkcjonowania człowieka, przez bardzo długi czas mądrość nie była przedmiotem refleksji, badań i~opracowań w~naukach społecznych. Złożyło się na to wiele przyczyn. \oUchnast{}\footnote{ Por. \cite{Uchnast:Madrosc}, s.~53--68. }, opierając się na pracach \oHolliday[a] i~\oChandler[a]\footnote{ \cite{Holliday:Wisdom}. } oraz \oBaltes[a] i~współpracowników\footnote{ \cite{Baltes:Wisdom}. }, wskazuje na źródła braku zainteresowania psychologów problematyką mądrości. Do najważniejszych zalicza: \begin{itemize} \item[●] niechęć do filozoficznego podejścia charakteryzującego się mentalistycznym sposobem wyjaśniania, które jest różne od preferowanego na gruncie psychologii ilościowego ujmowania wyizolowanych funkcji psychicznych oraz ich uwarunkowań fizjologicznych i~środowiskowych; \item[●] wymóg operacjonalizacji pojęć psychologicznych oraz zasada ich ujmowania w~modelach związków przyczynowo-skutkowych zgodnie z~założeniami pozytywizmu logicznego; \item[●] mechanicystyczne podejście do procesu rozwoju i~degradacji kompetencji ludzkich; \item[●] ujmowanie ludzkiej wiedzy w~terminach sprawności poznawczych z~równoczesnym pomniejszaniem wiedzy praktycznej i~przedświadomej (ukrytej); \item[●] postrzeganie mądrości jako umiejętności poznania „obiektywnie prawdziwych” wartości rodziło obawy, iż psychologia mądrości może rozwijać się jako nauka normatywna. \end{itemize} Należy jednak zaznaczyć, iż na gruncie psychologii, zanim podjęto systematyczne badania, kwestie mądrości podejmowane były w~pracach \oErikson[a], \oKohlberg[a], \ios{Frankla}{Frankl, V.E.} i~\oMaslow[a]\footnote{ Por. \cite{Karelitz:TheMeaning}, s.~837--881. }. \oErikson{} postrzegał mądrość jako efekt pomyślnego rozwiązania kryzysu przypadającego na ostatni etap życia i~traktował ją jako wskaźnik osiągnięcia optymalnego stanu rozwoju przez człowieka\footnote{ Por. \cite{Erikson:Dopelniony}. }. \oKohlberg{} mądrość łączył z~osiągnięciem wysokiego poziomu rozwoju moralnego\footnote{ Por. \cite{Kohlberg:TheClaim}. }. \ios{Frankl}{Frankl, V.E.} istotę mądrości upatrywał w~poszukiwaniu sensu życia\footnote{ Por. \cite{1:Frankl:Homo}. }. Dla \oMaslow[a] natomiast mądrość była wskaźnikiem zdrowia psychicznego osoby i~wyrazem jej autentyczności\footnote{ Por. \cite{1:Maslow:Motywacja}. }. Ostatnie dekady przyniosły wyraźną zmianę w~tym względzie. Problematyka mądrości stała się przedmiotem dyskusji, badań i~opracowań psychologów o~różnej orientacji teoretycznej m.in. za sprawą Vivian P.~\oClayton, która jako pierwsza zapytała o~to, czym jest mądrość i~jaki jest jej związek z~wiekiem życia\footnote{ Por. \cite{Clayton:Erikson}. }. Podjęła też próbę określenia jej specyfiki i~odróżnienia od inteligencji\footnote{ Por. \cite{Clayton:Wisdom}. }. Zdynamizowali ten typ poszukiwań \oHolliday{} i~\oChandler{}\footnote{ Por. \cite{Holliday:Wisdom}. } oraz \oSternberg{}\footnote{ Por. \cite{Sternberg:Implicit}. }, przeprowadzając obszerne badania, w~których pytali osoby dorosłe o to, czym charakteryzują się ludzie mądrzy\footnote{ Zwięzła charakterystyka rezultatów tych poszukiwań zostanie zamieszczona w~dalszej części tego opracowania. }. Systematyczne, szeroko zakrojone psychologiczne badania dotyczące mądrości prowadzone są od ponad dwóch dekad przez zespół psychologów pracujących pod kierunkiem Paula B.~\oBaltes[a] w~Max-Planck-Institut für Bildungsforschung (Institute for Human Development) w~Berlinie (tworzą go m.in. Jacqui \oSmith, Ute \oKunzmann, Ursula M.~\oStaudinger, Judith \oGluck). Nawiązują oni do założeń psychologii poznawczej oraz psychologii biegu życia (\textit{life-span}). Innym ważnym ośrodkiem badawczym podejmującym problematykę mądrości jest, kierowane przez Roberta J.~\oSternberg[a], Centrum Psychologiczne zajmujące się Zdolnościami, Kompetencjami i~Ekspertyzami (Center for the Psychology of Abilities, Competencies and Expertise --- w~skrócie PACE Center), powstałe w~ramach Uniwersytetu Yale. \oSternberg{} teoretyczne ramy dla psychologii mądrości wypracowuje na gruncie poznawczej teorii inteligencji\footnote{ Por. \cite{Sternberg:Implicit}; \cite{Sternberg:ABalance}. }. Należy tu również wspomnieć o badaniach prowadzonych przez \oPeterson[a] i~\oSeligman[a], przedstawicieli psychologii pozytywnej. Traktują oni mądrość jako jedną z sześciu sił charakteru (obok odwagi, humanitaryzmu, prawości, umiaru oraz transcendencji) ważnych w rozwoju indywidualnym, interpersonalnym i społecznym\footnote{ Por. \cite{Peterson:Character}. }. Wielu autorów wskazuje na ważność problematyki mądrości oraz potrzebę prowadzenia dyskusji i~badań psychologicznych w~tym obszarze tematycznym. \ios{Kałużna-Wielobób}{Kałużna-Wielobób, A.} podaje kilka racji przemawiających za celowością analizowania tych zagadnień. Mądrość: (1)~może stanowić punkt odniesienia przy podejmowaniu decyzji doniosłych życiowo, (2)~może być wzorcem dla ludzi młodych, a~więc stanowić ważny kontekst wychowania, dostarczając rzetelnych informacji o~sztuce świadomego i~spełnionego życia, (3)~może stać się jednym z~celów czy kierunków rozwoju osób dorosłych, w~istotny sposób podnosząc jakość ich życia\footnote{ Por. \cite{Kaluzna:Psychologiczne}. }. Na nieco inne korzyści płynące z~badań prowadzonych w~obrębie tej tematyki zwracają uwagę \oKarelitz, \oJarvin{} i~\oSternberg. Uważają oni, że eksplorowanie zagadnień dotyczących mądrości: (1)~odsłania potencjalne korzyści późnej dorosłości, (2)~dostarcza wiedzy na temat czynników i~strategii pozwalających osiągnąć optymalny poziom ludzkiego rozwoju, (3)~jest szczególnie ważne dla psychologii rozwojowej, gdyż pozwala na ujęcie czynników warunkujących z~jednej strony kształtowanie mądrości we wczesnych fazach rozwoju, z~drugiej zaś zachowanie jej możliwie jak najdłużej w~okresie senioralnym\footnote{ Por. \cite{Karelitz:TheMeaning}, s.~837--881. }. W~tym miejscu warto również przytoczyć dłuższą wypowiedź \oSternberg[a] ukazującą jego motywy zwrócenia się ku problematyce mądrości. Autor, po długim okresie prac nad teorią inteligencji skutecznej i~twórczości, zmienił kierunek swoich zainteresowań i~zajął się mądrością, podając następujące racje: \cytuj{ W~moich ostatnich pracach zmieniłem kierunek zainteresowań badawczych. Doszedłem do przekonania, iż w~świecie okrutnych despotów i~agresywnie chciwych ludzi biznesu sukces osiągają często osoby o~wysokim poziomie inteligencji. Funkcjonują oni zgodnie z~zasadami społeczno-kulturowymi, których sformułowanie i~interpretacja zależy w~dużej mierze od ludzi tego samego rodzaju. Osoby te miewają bardzo duże osiągnięcia, ale często ze szkodą dla wielkiej liczby współobywateli, których wykorzystują dla realizacji swoich celów, a~czasami narażają ich nawet na śmierć. Z~tych to racji zainteresowałem się mądrością\footnote{ \cite{Sternberg:WICS}, cyt. za: \cite{Uchnast:Madrosc}, s.~58. }. } Ponadto ważne są też uwagi dodatkowo poczynione przez \oChandler[a] i~\oHolliday[a] mówiące o~tym, iż zwrócenie się ku problematyce mądrości może stanowić istotną przesłankę do wyjścia poza modele mechanizmów przetwarzania informacji, obowiązujące na gruncie współczesnej psychologii\footnote{ Por. \cite{Chandler:Wisdom}, s.~121--141. }. Eksploracja problematyki mądrości wymaga bowiem uwzględnienia zdolności do selekcjonowania informacji pojawiających się w~naturalnym kontekście życia oraz wyboru tych, które są ważne dla osoby i~mogą być dla niej inspirujące. Autorzy podkreślają również, że mądrość nie łączy się z~rywalizacją, gdzie nadrzędnym celem jest stanie się najlepszym i~gdzie głównie dąży się do „bicia rekordów świata”. Jej istotę stanowi natomiast umiejętność wypracowania efektywnych programów rozwiązywania trudnych problemów egzystencjalnych oraz przemyślanego planowania życia i~poszukiwania jego sensu. \oUchnast{} zwraca uwagę na widoczną u~wielu autorów tendencję, by nie traktować mądrości jako dodatkowej właściwości przetwarzania informacji czy wskaźnika wyższej inteligencji. W~jego ocenie właściwe do jej analizowania i~opisu jest podejście interakcyjne uwzględniające wzajemne oddziaływanie osoby i~otoczenia\footnote{ Por. \cite{Uchnast:Madrosc}, s.~53--68. }. Można więc przyjąć, że problematyka mądrości zmienia w~znaczący sposób myślenie o~człowieku i~sposobach poznawania właściwości jego funkcjonowania. \tytul{Sposoby definiowania mądrości na gruncie psychologii} Mądrość jest właściwością, która na gruncie psychologii jest ujmowana i~definiowana różnorodnie. Decyduje o~tym wiele czynników, m.in. wielowiekowa tradycja filozoficznej refleksji nad mądrością, jej pojmowanie w~różnych kulturach, które trudno całkowicie pominąć, proponując jej zwięzłe ujęcie. Ponadto brak konsensusu w~definiowaniu mądrości wnika z~jej natury. Mądrość nie ma charakteru pojedynczej cechy, lecz, jak już wcześniej zaznaczono, jest syntezą wielu różnorodnych właściwości psychicznych. Jej złożoność i~wieloaspektowość utrudnia wypracowanie jednej uniwersalnej definicji\footnote{ Por. \cite{Kunzmann:Rozne}, s.~284--301; \cite{Karelitz:TheMeaning}, s.~837--881; \cite{Oles:Psychologia}, s.~259--271; \cite{Kaluzna:Psychologiczne}. }. Zaproponowane na gruncie psychologii definicje mądrości porządkuje się na ogół w~kilka zbiorów. \oYang{} wydziela cztery grupy, w~których mądrość jest traktowana jako: \begin{enumerate} \item układ osobowościowych właściwości bądź kompetencji, \item pozytywny rezultat ludzkiego rozwoju, \item złożony system wiedzy pragmatycznej, \item proces, który wyłania się w kontekście realnego życia\footnote{ Por. \cite{Yang:AProcess}. }. \end{enumerate} Pierwszą grupę tworzą zatem definicje, w~których mądrość jest postrzegana jako złożony układ cech, właściwości czy osobowych kompetencji. Przykładem tego typu definicji jest ta, którą proponuje \oArdelt. W~jej ujęciu „mądrość to osobowościowa właściwość, która wyraża się integracją wiedzy, refleksyjności i współczucia”\footnote{ \cite{Ardelt:Wisdom}, s.~258. }. Szersze ujęcie mądrości proponują \oHolliday{} i~\oChandler, przyjmując, że \cytuj{ mądrość to układ kompetencji, które pojawiają się na przecięciu wiedzy szczegółowej i~ważnych spraw. Kompetencje te obejmują wyjątkową zdolność rozumowania, umiejętności komunikacyjne, ogólne kompetencje, interpersonalne umiejętności oraz zachowanie dyskrecji\footnote{ \cite{Holliday:Wisdom}, s.~87. }. } W~przytoczonej definicji autorzy słusznie zwracają uwagę, iż mądrość ujawnia się w~konfrontacji z~ważnymi, często trudnymi problemami. Do ich rozwiązania konieczne są obok refleksyjności i~wnikliwego myślenia różnorodne kompetencje, szczególnie zaś zdrowy rozsądek, rozwaga, inteligencja i~ciekawość poznawcza, które określają terminem \textit{ogólne kompetencje}. W~ich ocenie ważna jest również umiejętność zachowania dyskrecji. Jest to szczególnie istotne, gdy mądrość jest kojarzona z~umiejętnością udzielania dobrych rad. Do tej grupy definicji zalicza się również zwięzłe ujęcie zaproponowane przez \oRathunde, traktujące mądrość jako kompozycję tworzoną przez zdrowy rozsądek i~doświadczenie. W~tym przypadku akcent jest położony na uwarunkowania mądrości, a~są to właściwości umysłu pozwalające na właściwy osąd i~nabyta w~ciągu życia wiedza praktyczna\footnote{ Por. \cite{Rathunde:Wisdom}. }. Na jeszcze inne aspekty mądrości zwraca uwagę \oKunzmann, która twierdzi, że „mądrość to doskonała, być może utopijna, integracja wiedzy i~charakteru, umysłu i~cnoty”\footnote{ \cite{Kunzmann:Rozne}, s.~284. }. W~tym ujęciu mądrość jest traktowana jako idealny atrybut, a więc raczej niedostępny, do którego zmierza rozwój człowieka. Autorka przyznaje, że tylko nieliczni osiągają wyższy poziom mądrości, ale jeśli go osiągną, stają się widomym znakiem, kim człowiek może się stać w~swoim rozwoju jednostkowym. Równocześnie zaznacza, że nawet niewielka doza mądrości modyfikuje w~sposób istotny życie człowieka, podnosząc jego jakość. Na pewne konsekwencje takiego ujęcia mądrości zwracają uwagę \oKarelitz, \oJarvin{} i~\oSternberg. Zauważają oni, że traktowanie mądrości jako utopijnej właściwości, a więc takiej, która nie jest możliwa do osiągnięcia w~życiu jednostkowym, skutkuje trudnościami w~znalezieniu ludzi, których można określić terminami \textit{mądry} czy \textit{mędrzec}, co w~dalszej perspektywie utrudnia prowadzenie badań w~tym obszarze tematycznym. Zgadzają się jednak z~tezą, że mądrość jest atrybutem rzadkim\footnote{ Por. \cite{Karelitz:TheMeaning}, s.~837--881. }. Drugą grupę definicji tworzą te, które w~znacznej mierze zostały wypracowane na gruncie psychologii rozwojowej. Mądrość postrzegana jest tu jako pozytywny rezultat rozwoju człowieka w~różnych jego aspektach, który ma na celu zmianę egocentrycznej perspektywy na postawę otwartości wobec świata i~innych osób i~jest ukierunkowany na osiąganie wewnętrznej integracji i~dojrzałości. Charakterystyczne dla tych ujęć jest traktowanie mądrości jako właściwości przynależnej późniejszym czy nawet końcowym etapom życia. Niektórzy autorzy traktują ją nawet jako prototypową właściwość starości\footnote{ Por. \cite{StrasRomanowska:Pozna}, s.~326--350. }. Przykładem takiego ujęcia mądrości są definicje zaproponowane przez \oErikson[a], który był jednym z~pierwszych psychologów podejmujących kwestie mądrości na gruncie psychologii. Przyjmuje on, że mądrość to siła \textit{ego} albo cnota, „która pojawia się w~wyniku doświadczania różnych psychospołecznych napięć i~ujawnia się u~osób rozliczających się z~życiem w~obliczu śmierci”\footnote{ \cite{Erikson:Vital}, s.~37. }. Mądrość jest atrybutem, który osiąga się w~wyniku pomyślnego przebiegu rozwoju osobowości we wcześniejszych okresach i~osiągana jest w~ostatnim, ósmym stadium życia. Jej ważną właściwością jest poczucie zrozumienia celowości i~sensowności życia osiągane w~perspektywie nadchodzącej śmierci. Akceptacja życia pomimo jego ulotności, kruchości i~nieuchronności śmierci jest możliwa przez odniesienie się człowieka do ogólniejszej organizacji świata, która może być zawarta np. w~osobistej filozofii życiowej czy światopoglądzie religijnym. Stąd \oErikson{} zauważa, iż mądrość osiągana w~ostatnim stadium rozwoju „to rodzaj opartego na posiadanej wiedzy i~pozbawionego subiektywnych emocji zainteresowania życiem samym w~sobie w~obliczu śmierci”\footnote{ \cite{Erikson:Dopelniony}, s.~75. }. Inne podejście do problematyki mądrości prezentują psychologowie korzystający z~dorobku psychologii myślenia, którzy traktują ją jako rezultat rozwoju poznawczego i~łączą z~osiągnięciem postformalnego stadium. Charakterystyczne dla tej fazy rozwoju jest myślenie relatywistyczne i~dialektyczne, które nie jest obecne we wcześniejszym stadium operacji formalnych. Takie ujęcie mądrości proponuje \oKramer{} i~twierdzi, że jest ona oparta na relatywistycznym i~dialektycznym rozumowaniu, które bierze pod uwagę wielorakie perspektywy\footnote{ Por. \cite{Kramer:Conceptualizing}, s.~279--313. }. Relatywizm myślenia to umiejętność ujmowania problemów w~ramach różnych systemów odniesień, w~tym umiejętność uwzględniania punktu widzenia innych osób, co daje możliwość konstruowania wielu równoważnych rozwiązań złożonych problemów, w~tym --- w~szczególności --- społecznych\footnote{ Por. \cite{Gurba:Wczesna}, s.~287--311. }. Myślenie dialektyczne natomiast to umiejętność integrowania przeciwstawnych ujęć czy spojrzeń na daną kwestię. Wiedza jest tu konstruowana na drodze uzgadniania przeciwności i~tworzenia udanych syntez. Ten typ myślenia cechuje zdolność do uwzględniania stałej zmienności tkwiącej w~otaczającej rzeczywistości oraz dostrzeganie występujących w~niej sprzeczności, którym towarzyszy świadomość ograniczeń poznawczych podmiotu. Wpisana w~rzeczywistość zmienność sytuacji i~zdarzeń sprawia, że człowiek często musi się konfrontować z~zaskakującymi problemami i~działać w~sytuacjach, w~których margines niepewności, wynikający z~trudnej do przewidzenia dynamiki zdarzeń i~okoliczności, jest bardzo duży, a~pula danych potrzebnych do wnioskowania jest niepełna. Wykorzystując myślenie dialektyczne, można wtedy w~miarę trafnie przewidzieć następstwa różnych zachowań i~wybrać to, które wydaje się najbardziej optymalne. W~literaturze często podkreśla się, że do rozwiązywania złożonych problemów interpersonalnych, dylematów egzystencjalnych czy do poszukiwania sensu życia nie wystarczy myślenie linearne bazujące na regułach klasycznej logiki\footnote{ Por. \cite{Kramer:Wisdom}. }. Efektywne okazuje się wtedy myślenie relatywistyczne i~dialektyczne pozwalające na integrację wiedzy płynącej z~różnych źródeł, analizowanie problemu z~różnych perspektyw, wykorzystując przy tym różne układy odniesienia. Takie podejście prezentuje również \oLabouvieVief, która podkreśla, iż mądrość jest oparta na rozwoju umysłowym charakterystycznym dla człowieka dorosłego, gdzie alternatywne reguły logicznego wnioskowania pozwalają na przechodzenie od integrowania perspektyw intrasystemowych do integrowania spojrzenia intersystemowego, by w~końcu osiągnąć zintegrowany poziom samoregulacji\footnote{ Por. \cite{LabouvieVief:Wisdom}, s.~52--83. }. W tym podejściu istota mądrości zasadza się na umiejętności korzystania z~różnych rodzajów wiedzy, uzgadniania zróżnicowanych stanowisk i~odmiennych punktów widzenia przy równoczesnym wzroście samokontroli zakładającej zintegrowanie wewnętrznych systemów psychicznych. Ważnym uzupełnieniem psychologicznych podejść traktujących mądrość jako efekt rozwoju człowieka jest uwzględnienie płaszczyzny jego wzrostu duchowego. Mając świadomość złożoności tych zagadnień, warto jednak, choćby zasygnalizować, problematykę tzw. mądrości transcendentalnej\footnote{ Pogłębioną analizę tej ważnej tematyki można znaleźć w~pracach: \cite{YoungEisendrath:ThePsychology}; \cite{Socha:Duchowy}; \cite{StrasRomanowska:Starzenie}; \cite{StrasRomanowska:Pozna}; \cite{Heszen:Wymiar}. }. Przyjmuje się, że jest ona efektem rozwoju duchowego człowieka i~postrzegana jest jako finalne stadium tego procesu, stąd często nazywa się ją mądrością duchową\footnote{ Por. \cite{Atchley:Everyday}; \cite{StrasRomanowska:Starzenie}, s.~27--34; \cite{StrasRomanowska:Pozna}, s.~326--350. }. Jej istotę stanowi osiągnięcie wolności wewnętrznej, umiejętność przekraczania własnych ograniczeń i~odkrywanie sensu zdarzeń w~kontekście całego doświadczenia życiowego\footnote{ Por. \cite{Holliday:Wisdom}, s.~10--22. }. Przybiera ona często postać tzw. postawy filozoficznej wobec otaczającego świata, którą cechują: dystans do zachodzących zjawisk, spokój wewnętrzny, zdolność do samoograniczeń, znoszenia przeciwności losu z~zachowaniem wewnętrznej równowagi nawet przy niezbyt pomyślnym rozwoju sytuacji, afirmacja biegu zdarzeń oraz innych ludzi i siebie samego. \ios{Straś-Romanowska}{Straś-Romanowska, M.} wskazuje, że głęboka religijność jest jedną z~możliwych odmian tej postawy. Zaznacza równocześnie, że sędziwy wiek nie gwarantuje ani mądrości, ani głębokiego rozwoju duchowego, stwarza jednak dogodne warunki do ich ukształtowania\footnote{ Por. \cite{StrasRomanowska:Pozna}, s.~326--350. }. Trzecią grupę definicji tworzą te, w~których mądrość ujmowana jest jako złożony system wiedzy pragmatycznej --- z~czasem określonej jako wiedza ekspercka. Definicje te zostały wypracowane przez zespół psychologów pracujących pod kierunkiem Paula \oBaltes[a], którzy opracowali również teorię mądrości znaną pod nazwą Berliński Paradygmat Mądrości (\textit{The Berlin Wisdom Paradigm}). Ich sformułowanie poprzedziły szeroko zakrojone badania nad różnymi ujęciami mądrości występującymi zarówno w~nauce (głównie w~filozofii), w~kulturze, jak i~w~świadomości zwykłych ludzi (potoczne rozumienie mądrości). Proponowana przez nich definicja traktuje mądrość jako „złożony system wiedzy o~sensie życia i~sposobach życia”\footnote{ \cite{Baltes:New}, s.~46. }. Z~czasem rozbudowują oni i~uszczegóławiają przyjętą definicję, przyjmując, że w~płaszczyźnie jednostkowej \cytuj{ mądrość przejawia się jako ekspercki poziom wiedzy odnośnie do pragmatyki życia, która jest często wykorzystywana w~czynieniu planów życiowych, zarządzaniu życiem i~dokonywaniu rewizji życiowych\footnote{ Por. \cite{Baltes:Wisdom2}, s.~122. }. } W~tym ujęciu zwraca uwagę położenie akcentu na to, że mądrość to wybitna wiedza mająca charakter ekspercki o~sztuce życia. Jak zauważa \oKunzmann{}, mądrość nie jest ani wiedzą techniczną, ani czysto teoretyczną, lecz ma odniesienia do działań i~zachowań człowieka, a~więc do sposobu życia\footnote{ Por. \cite{Kunzmann:Rozne}, s.~287. }. Jest rozległą wiedzą refleksyjną o~człowieku, jego emocjonalnym i~motywacyjnym wymiarze, funkcjonowaniu społecznym, o~sposobach i~sensie jego życia. Zdobyta w~szkole życia, a~więc w~konfrontacji z~realnymi problemami, stanowi ważny zasób wspierający zachowanie i~postępowanie człowieka. Mądrą osobę charakteryzuje bowiem umiejętność przekładania posiadanej wiedzy na działania mające na celu zarówno własny rozwój, jak i~rozwój innych, szczególnie proszących o~radę czy pomoc\footnote{ Por. \cite{Baltes:Wisdom}, s.~335--342. }. Istotna dla rozwoju mądrości jest również płaszczyzna aksjologiczna zakładająca zdolność do różnicowania wartości instrumentalnych i~ostatecznych oraz umiejętność uwzględniania w~działaniu zarówno tych wartości, które są ważne dla danej osoby, jak i~innych ludzi\footnote{ Por. \cite{Uchnast:Madrosc}, s.~58. }. Zbliżone stanowisko prezentuje \oPietrasinski, według którego istotą mądrości jest przemyślane, a~więc zreflektowane działanie. Pozwala na to rozległa wiedza i~kultura poznawcza, czyli umiejętność wykorzystania w~sposób twórczy i~konstruktywny zgromadzonych wiadomości do rozwiązywania realnych problemów życiowych. Ciekawą sugestią autora jest wskazanie istniejących obecnie możliwości gromadzenia wiedzy o~życiu nie tylko na drodze własnego doświadczenia, ale również opierając się na dorobku nauk społecznych dotyczących sposobu funkcjonowania pojedynczych osób i~grup w~teatrze życia. Traktuje to jako przywilej nowoczesności. Mówi również o~wzbogacaniu wiedzy pragmatycznej poprzez refleksyjną lekturę tekstów autobiograficznych\footnote{ Por. \cite{Pietrasinski:Madrosc}. }. Kolejne, czwarte, podejście do mądrości zaproponowane zostało przez Roberta \oSternberg[a], autora \textit{Zrównoważonej Teorii Mądrości}\footnote{ \cite{Sternberg:ABalance}. }. Punktem wyjścia do wypracowania zarówno definicji, jak i~całej koncepcji stała się poznawcza teorii inteligencji zakładająca występowanie jej trzech odmian: analitycznej, twórczej i~praktycznej. Mądrość jest efektem rozwoju i~swoistym przejawem inteligencji praktycznej. Właściwością tego rodzaju inteligencji jest nabywanie wiedzy na drodze osobistego doświadczenia i~konfrontowania się z~realnymi problemami życiowymi, co można nazwać szkołą życia. Wiedza tak zdobyta jest głównie wiedzą proceduralną (wiedzą, jak się coś robi), a~nie pojęciową, abstrakcyjną (wiedzą, że) i~pełni funkcje instrumentalne, umożliwiając osiąganie ważnych celów. \oSternberg{} ujmuje mądrość jako proces dynamicznej równowagi osiąganej w~kontekście realnego życia\footnote{ Por. \cite{Sternberg:ABalance}; \cite{Sternberg:WICS}, s.~152--176, oraz: \cite{Reznitskaya:JakNauczyc}, s.~132--152; \cite{Karelitz:TheMeaning}, s.~837--881.% }. Według niego mądrość to \cytuj{ wykorzystanie inteligencji, twórczości i~wiedzy jako mediatorów wartości w~celu osiągnięcia dobra wspólnego przez równoważenie interesów osobistych, interpersonalnych i~pozapersonalnych, w~krótkim i~długim okresie; służące adaptacji do aktualnego środowiska, modyfikacji tego środowiska oraz wyboru nowego środowiska\footnote{ \cite{Sternberg:WICS}, s.~188. }. } Prosta analiza tego ujęcia odsłania złożoną strukturę mądrości i~wskazuje, że jej istotą jest: \begin{enumerate} \item umiejętność wykorzystania wiedzy i~zdolności (umysłowych i~twórczych), \item przy mediującej roli pozytywnych wartości etycznych, \item celem osiągnięcia dobra wspólnego, \item dzięki zachowaniu równowagi pomiędzy różnymi interesami, \item z~uwzględnieniem środowiskowych kontekstów. \end{enumerate} Człowiek mądry konfrontując się z~realnym, trudnym problemem, wykorzystuje swoje zdolności oraz zdobytą wiedzę i~przez pryzmat preferowanych wartości wypracowuje optymalne strategie rozwiązania. Stara się przy tym zrównoważyć ewentualne konflikty interesów (własnych, innych ludzi czy też pozaosobowe, np. interesy lokalnej wspólnoty czy kraju bądź też środowiska naturalnego), uwzględniając wymiar temporalny następstw swoich działań (skutki bezpośrednie i~odległe w~czasie). Dla \oSternberg[a] równowaga nie oznacza, że każdemu interesowi czy konsekwencji działań przypisuje się taką samą wagę. Jest to w~znacznej mierze wyznaczone stopniem, w~jakim dana opcja pozwala osiągnąć dobro wspólne\footnote{ Por. \cite{Reznitskaya:JakNauczyc}, s.~132--152. }. Co więcej, jak zauważa \oUchnast, dla \oSternberg[a] wiedza i~sprawności intelektualne nie są aż tak istotnymi atrybutami mądrości jak sposób i~cel, dla którego osiągnięcia są one wykorzystane, a~jest nim zawsze pomnażanie dobra wspólnego poprzez działania etycznie właściwe\footnote{ Por. \cite{Uchnast:Madrosc}, s.~58. }. Należy zauważyć, że w~swoim ujęciu mądrości \oSternberg{} próbuje uwzględnić najważniejsze czynniki, równocześnie wskazując na powiązania między nimi. Przeprowadzone analizy różnych podejść i~sposobów definiowania mądrości dowodzą jej złożonej natury i~ukazują jej wielowymiarowość. Ciekawej próby podsumowania dotychczasowych ustaleń na gruncie psychologii dokonali Thomas W. \oMeeks{} i~Dilip V. \oJeste, którzy na podstawie dziesięciu najbardziej znaczących definicji mądrości sporządzili listę jej istotnych komponentów. Znalazły się na niej te, które pojawiły się w~co najmniej trzech spośród uwzględnionych propozycji. W~ich ujęciu znaczącymi wymiarami mądrości są: \begin{itemize} \item[●] prospołeczne postawy i~zachowania obejmujące zarówno pozytywne emocje do innych, altruizm, jak i~działania na rzecz dobra innych oraz dobra wspólnego, \item[●] bogata wiedza pragmatyczna dotycząca ludzkiej natury, biegu życia, jego sensu i~sposobów radzenia sobie z~problemami, \item[●] emocjonalna stabilność, umiejętność zarządzania emocjami, brak negatywnych emocji wobec innych i~zachowanie równowagi w~sytuacjach braku powodzenia i~pomyślności, \item[●] refleksyjność wyrażająca się przemyślanym osądem czy oceną, dążeniem do poznania siebie i~otoczenia, \item[●] relatywizm i~tolerancja wynikające z~uznawania różnic (indywidualnych, społecznych i~kulturowych) odnośnie do preferowanych wartości, zdolności do ujmowania zjawisk z~różnych perspektyw, \item[●] świadomość i~efektywne radzenie sobie z~niepewnością i~niejasnością, świadomość granic wiedzy, jej probabilistycznego charakteru oraz ograniczeń dotyczących własnych zasobów wiedzy\footnote{ Por. \cite{Meeks:Neurobiology}, s.~356 -- Figure 2. Commonly proposed subcomponents of wisdom. }. \end{itemize} Ważnym uzupełnieniem tych charakterystyk mogą być, wspomniane wcześniej, rezultaty badań nad właściwościami przypisywanymi osobom mądrym prowadzone przez \oHolliday[a] i~\oChandler[a]\footnote{ Por. \cite{Holliday:Wisdom}. } oraz \oSternberg[a] wśród osób dorosłych\footnote{ Por. \cite{Sternberg:Implicit}. }. \oHolliday{} i~\oChandler{} przeprowadzili obszerne badania, w~których pytali osoby dorosłe (około 500 respondentów) o~to, czym charakteryzują się ludzie mądrzy. Uzyskane dane wskazują, że w~opinii badanych mądre osoby wyróżniają się wyjątkowymi umiejętnościami w~zakresie (1)~rozumienia różnych spraw (ujmują je w~szerszym kontekście); (2)~komunikacji i~osądu ważnych kwestii życiowych (potrafią doradzić, znają życie i~jego realia). Cechują się także (3)~ogólnymi kompetencjami (wykształceniem, inteligencją); (4)~kompetencjami społecznymi (wrażliwością, przyjacielskim nastawieniem do innych) oraz (5)~rozwagą i~dyskrecją. Równocześnie należy podkreślić, że dwie pierwsze właściwości były podawane przez większość respondentów jako najbardziej istotne wskaźniki mądrości\footnote{ Por. \cite{Holliday:Wisdom}, s.~44--76; \cite{Chandler:Wisdom}, s.~121--141. }. Ponadto w~literaturze zwraca się uwagę na zbieżność uzyskanych w~ten sposób charakterystyk mądrości z~jej ujęciami w~starożytności\footnote{ Por. \cite{Karelitz:TheMeaning}. }. Równie interesujących wyników dostarczyły badania prowadzone przez \oSternberg[a] nad atrybutami przynależącymi ludziom mądrym (w~odróżnieniu od osób inteligentnych i~twórczych). Z przeprowadzonych przez niego badań wynika, że właściwościami ludzi mądrych są: (1)~wybitne zdolności w~zakresie rozumowania i~rozwiązywania złożonych problemów; (2)~rozwaga, roztropność; (3)~zdolność nabywania wiedzy poprzez przyswajanie pojęć oraz na drodze obserwacji otoczenia (np. uczenie się na błędach innych osób); (4)~trafny osąd; (5)~efektywne wykorzystanie zdobytej wiedzy i~doświadczenia oraz (6)~wnikliwość i~intuicja. Badani za najbardziej specyficzny wskaźnik mądrości uznali rozwagę\footnote{ Por. \cite{Sternberg:Implicit}; \cite{Sternberg:Wisdom}, s.~142--159. }. Podsumowując, można powiedzieć, że mądrość jest złożoną właściwością osobową obejmującą elementy poznawcze, afektywne i~motywacyjne. Jej obecność skutkuje wysokimi standardami zachowań i~działań, ukierunkowując je nie tylko na dobro pojedynczego człowieka, lecz także na pomnażanie dobra wspólnego i~osiąganie dobrostanu zarówno przez jednostkę, grupę, jak i~szerszą społeczność. \tytul{Mądrość a~dojrzałość osobowościowa} Na powiązania zachodzące pomiędzy mądrością a~dojrzałością wskazuje wielu autorów\footnote{ Por. m.in. \cite{Pietrasinski:Madrosc}; \cite{Oles:Psychologia}, s.~268--271; \cite{Staudinger:Wisdom}, s.~191--219. }. Zwraca się przy tym uwagę, że ich nabywanie jest procesem, który wymaga czasu, doświadczeń i~konfrontowania się z~realnymi problemami życiowymi. W~jednym i~drugim przypadku przyrost odniesiony do wieku nie ma charakteru prostej zależności. Ich znaczenie dla osobowego funkcjonowania jest wyjątkowo duże przy czym, jak zauważa \oPietrasinski, dojrzałość osobowości warunkuje ukształtowanie się mądrości\footnote{ Por. \cite{Pietrasinski:Madrosc}, s. }. \oKramer{} natomiast zauważa, iż mądrość odsłania osiągnięty przez osobę wysoki poziom poznawczej, emocjonalnej i~behawioralnej dojrzałości\footnote{ Por. \cite{Kramer:Wisdom}. }. W~odróżnieniu od mądrości kwestie dojrzałości osobowościowej są dyskutowane, opisywane i~badane na gruncie psychologii od wielu dziesięcioleci przez przedstawicieli różnych nurtów i~orientacji teoretycznych. \oPluzek{} zwraca uwagę, że termin \textit{dojrzałość osobowości} może mieć charakter statyczny lub dynamiczny. W~ujęciu statycznym określa się nim idealny wzorzec osobowego funkcjonowania, według którego człowiek ma się rozwijać, przy czym do wyznaczonego ideału osobowości sukcesywnie się zbliża, ale nigdy go nie osiąga. W~ujęciu dynamicznym jest to proces zmian w~obrębie osobowości ukierunkowanych na aktualizację potencjonalności i~optymalizację funkcjonowania\footnote{ Por. \cite{1:Pluzek:Psychologia}, s.~5--6. }. Przyjmując proponowaną przez \oMcCrae['a] i~\ios{Costę}{Costa, P.T.} trójwarstwową strukturę osobowości, która obejmuje: (1)~dyspozycje podstawowe, (2)~charakterystyczne przystosowania oraz (3)~koncepcję siebie\footnote{ Por. \cite{1:McCrae:Osobowosc}. }, \oOles{} przeprowadził w~miarę szczegółową analizę przeobrażeń zachodzących w~procesie dojrzewania osobowości, wyróżniając następujące rodzaje zmian: \begin{itemize} \item[(1)] \textit{\textbf{na poziomie podstawowym:}} \begin{itemize} \item[●] zwiększenie kontroli impulsywności, \item[●] wzrost refleksyjności, \item[●] dominacja w~zachowaniu procesów świadomych i~racjonalnych, \item[●] zmniejszenie roli procesów automatycznych, mimowolnych, szczególnie w~relacjach interpersonalnych, \item[●] wzrost racjonalności podejmowanych decyzji, który przejawia się m.in. rozeznaniem ewentualnych następstw planowanych działań, \end{itemize} \item[(2)] \textit{\textbf{na poziomie przystosowań:}} \begin{itemize} \item[●] umiejętność wspierania innych, \item[●] reagowanie i~działanie adekwatne do sytuacji, \item[●] wybór celów zgodnie z~preferowanym systemem wartości, \item[●] osiąganie wyznaczonych celów przy użyciu adekwatnych środków, \end{itemize} \item[(3)] \textit{\textbf{na poziomie koncepcji siebie i~autonarracji:}} \begin{itemize} \item[●] wzrost umiejętności tworzenia spójnej i~zintegrowanej historii życia, \item[●] klarowna i~stabilna tożsamość, \item[●] jasne określenie sensu życia\footnote{ Por. \cite{Oles:Psychologia}, s.~247--248. }. \end{itemize} \end{itemize} Należy zauważyć, że proces korzystnych zmian zachodzi na wszystkich poziomach struktury osobowości, choć oczywiście z~różnym ich nasileniem. Tak rozumiany proces dojrzewania osobowości zmierza ku optymalizacji psychospołecznego funkcjonowania człowieka i~wyraża się poprzez wiele właściwości psychicznych traktowanych jako kryteria dojrzałej osobowości. Szczegółowe omówienie zespołów właściwości proponowanych przez różnych autorów wykracza poza ramy artykułu\footnote{ Kryteria dojrzałej osobowości znaleźć można w~pracach: \cite{Allport:Pattern}; \cite{1:Maslow:Motywacja}; \cite{Rogers:OStawaniu}, a~ich omówienie np. w~pracach \cite{1:Pluzek:Psychologia}, s.~44--85; \cite{Galdowa:Rozwoj}, s.~41--56. }. Warto jednak, choćby krótko, wskazać na ustalenia \ios{Olesia}{Oleś, P.K.}, który dojrzałość osobowości łączy~z: \begin{itemize} \item[(a)] rozwojem wewnętrznym (powiększanie wewnętrznego bogactwa, dążenie do rozsądnej autonomii, wykraczanie poza to, co sprawdzone, typowe czy znane, dążenie do szczęścia), \item[(b)] dbałością o~wzrost kompetencji osobistych (ćwiczenie giętkości adaptacyjnej i~adekwatności reagowania, zwiększanie odporności na frustrację, wyrobienie odpowiedzialności), \item[(c)] troską o~rozwój generatywności (zaangażowanie na rzecz dobra wspólnego, kształtowanie szacunku wobec innych), a~ponadto z~wyborem celów i~realizacją dążeń życiowych, klaryfikacją hierarchii wartości i~budowaniem dojrzałości moralnej, które można postrzegać jako szczególne atrybuty mądrości\footnote{ Por. \cite{Oles:Psychologia}, s.~249--255. }. \end{itemize} W~tym kontekście należy zwrócić uwagę, że charakterystyki osób zarówno dojrzałych, jak i~mądrych często dokonuje się, używając podobnych określeń. Akcentuje się najczęściej ich realizm życiowy, obiektywizm w~spostrzeganiu siebie i~innych, ciekawość poznawczą, rozważność działań, dalekowzroczność, wewnętrzną harmonię, samokontrolę. Wiele wskazuje na to, że kształtowanie się mądrości i~osiąganie dojrzałości psychicznej są procesami w~znacznym stopniu pokrewnymi, a~co więcej, wzajemnie na siebie oddziaływającymi. Można zatem przyjąć, że jednym z~ważnych przejawów dojrzałego funkcjonowania psychospołecznego jest ujawniana mądrość. \summary{ Wisdom is a~unique personal attribute, mostly discussed in humanistic disciplines. Over the course of the last 30~years, the concept of wisdom has found a~place in the psychological literature as well. Yet we still do not have a~clear definition of it. Hence the main purpose of this article is to provide an overview of definitions of wisdom. Those proposed in the recent past can be categorized into four groupings: firstly, wisdom can be defined as a~composite of competences or personality factors; secondly, it can be identified with that which counts as a~positive outcome in respect of a~person’s psycho-social development; thirdly, it can be regarded as a~system of knowledge about the meaning and conduct of life; fourthly, it can be defined as a~process emerging in real-life contexts. Finally, a~very large majority of authors assume that wisdom depends on one’s having an unusually well-integrated personality structure. }{ wisdom --- wisdom definitions --- personality maturity --- psychosocial maturity } \end{elementlit}