\begin{elementlit}
{Stanisława Tucholska}
{\autor{Stanisława \kapit{Tucholska}}\afiliacja{\wydzf, \aik}}
{Mądrość jako przejaw dojrzałości osobowościowej}
{Mądrość jako przejaw dojrzałości osobowościowej}
{Wisdom as a~manifestation of maturity of personality}

\index{Tucholska, S.}

\oDef{\oUchnast}{Uchnast}{Uchnast, Z.}
\oDef{\oHolliday}{Holliday}{Holliday, S.G.}
\oDef{\oChandler}{Chandler}{Chandler, M.J.}
\oDef{\oBaltes}{Baltes}{Baltes, P.B.} % Paul B.
\oDef{\oErikson}{Erikson}{Erikson, E.H.}
\oDef{\oKohlberg}{Kohlberg}{Kohlberg, L.}
\oDef{\oMaslow}{Maslow}{Maslow, A.H.}
\oDef{\oClayton}{Clayton}{Clayton, V.P.} % Vivian P.
\oDef{\oSternberg}{Sternberg}{Sternberg, R.J.}
\oDef{\oSmith}{Smith}{Smith, J.} % Jacqui
\oDef{\oKunzmann}{Kunzmann}{Kunzmann, U.} % Ute
\oDef{\oStaudinger}{Staudinger}{Staudinger, U.M.} % Ursula M.
\oDef{\oGluck}{Glück}{Glück, J.} % Judith
\oDef{\oPeterson}{Peterson}{Peterson, C.}
\oDef{\oSeligman}{Seligman}{Seligman, M.E.P.} % Martin E.P.
\oDef{\oKaluznaWielobob}{Kałużna-Wielobób}{Kałużna-Wielobób, A.} % Alina
\oDef{\oKarelitz}{Karelitz}{Karelitz, T.M.}
\oDef{\oJarvin}{Jarvin}{Jarvin, L.}
\oDef{\oYang}{Yang}{Yang, S.-Y.}
\oDef{\oArdelt}{Ardelt}{Ardelt, M.}
\oDef{\oRathunde}{Rathunde}{Rathunde, K.}
\oDef{\oKramer}{Kramer}{Kramer, D.A.}
\oDef{\oLabouvieVief}{Labouvie-Vief}{Labouvie-Vief, G.}
\oDef{\oStrasRomanowska}{Straś-Romanowska}{Straś-Romanowska, M.}
\oDef{\oPietrasinski}{Pietrasiński}{Pietrasiński, Z.}
\oDef{\oMeeks}{Meeks}{Meeks, T.W.} % Thomas W.
\oDef{\oJeste}{Jeste}{Jeste, D.V.} % Dilip V.
\oDef{\oPluzek}{Płużek}{Płużek, Z.}
\oDef{\oMcCrae}{McCrae}{McCrae, R.R.}
\oDef{\oCosta}{Costa}{Costa, P.T.}
\oDef{\oOles}{Oleś}{Oleś, P.K.}


\streszczenie{
Mądrość jest wyjątkową cechą psychologiczną, współcześnie szeroko analizowaną 
w~naukach humanistycznych. 
Od około 30 lat problematyka mądrości jest dyskutowana w~literaturze 
psychologicznej. 
Pomimo wielu opracowań, nie wypracowano dotąd jednej klarownej definicji 
tej zmiennej. 
Celem artykułu jest dokonanie przeglądu psychologicznych definicji mądrości. 
Większość proponowanych ujęć definicyjnych można zgrupować w~czterech 
kategoriach. 
Pierwsza grupa obejmuje definicje traktujące mądrość jako układ osobowościowych 
właściwości bądź kompetencji. 
Druga traktuje mądrość jako pozytywny rezultat ludzkiego rozwoju. 
Trzecia traktuje ją jako złożony system wiedzy o~sensie życia i~sposobach życia, 
a~więc wiedzy pragmatycznej. 
Ostatnia, czwarta grupa traktuje mądrość jako proces, który wyłania się 
w~kontekście realnego życia. 
Wielu autorów zwraca uwagę, że mądrości warunkowana jest dobrze 
zintegrowaną strukturą.
}{
mądrość --- 
definicje mądrości --- 
dojrzałość osobowości --- 
psychospołeczna dojrzałość
}

\tytul{Wprowadzenie}

Mądrość to szczególna właściwość przynależąca człowiekowi ceniona 
w~wielu kulturach i~cywilizacjach. 
Problematyka mądrości przez stulecia była przedmiotem opracowań i~badań 
prowadzonych głównie na gruncie filozofii i~religii, gdzie traktowana była jako 
cnota. 
Powszechne jest przekonanie, że mądrość to konstrukt trudny do ujęcia 
m.in. z~racji swojej złożoności. 
Dowodem przemawiającym za jej wielowymiarowością jest to, iż na przestrzeni 
wieków przedstawiciele różnych kultur akcentowali jej odmienne aspekty. 
Przykładowo w~kulturze zachodu (szczególnie u~Greków) podkreślano jej 
racjonalną naturę, zaś przedstawiciele kultur wschodnich, azjatyckich (głównie 
Chińczycy i~Hindusi) upatrywali jej istotę w~spokoju i~emocjonalnej 
równowadze\footnote{
Por. \cite{Takahashi:Cultural}, s.~32--60.
}. 

Pomimo unikalności i~znaczącej roli dla funkcjonowania człowieka, 
przez bardzo długi czas mądrość nie była przedmiotem refleksji, 
badań i~opracowań w~naukach społecznych. 
Złożyło się na to wiele przyczyn. 
\oUchnast{}\footnote{
Por. \cite{Uchnast:Madrosc}, s.~53--68.
}, 
opierając się na pracach \oHolliday[a] i~\oChandler[a]\footnote{
\cite{Holliday:Wisdom}. 
} 
oraz \oBaltes[a] i~współpracowników\footnote{
\cite{Baltes:Wisdom}.
}, 
wskazuje na źródła braku zainteresowania psychologów problematyką 
mądrości. 
Do najważniejszych zalicza:

\begin{itemize}
\item[●]
niechęć do filozoficznego podejścia charakteryzującego się mentalistycznym 
sposobem wyjaśniania, które jest różne od preferowanego na gruncie 
psychologii ilościowego ujmowania wyizolowanych funkcji psychicznych 
oraz ich uwarunkowań fizjologicznych i~środowiskowych;

\item[●]
wymóg operacjonalizacji pojęć psychologicznych oraz zasada ich ujmowania 
w~modelach związków przyczynowo-skutkowych zgodnie z~założeniami 
pozytywizmu logicznego;

\item[●]
mechanicystyczne podejście do procesu rozwoju i~degradacji kompetencji 
ludzkich;

\item[●]
ujmowanie ludzkiej wiedzy w~terminach sprawności poznawczych 
z~równoczesnym pomniejszaniem wiedzy praktycznej i~przedświadomej 
(ukrytej);

\item[●]
postrzeganie mądrości jako umiejętności poznania „obiektywnie prawdziwych” 
wartości rodziło obawy, iż psychologia mądrości może rozwijać się jako nauka 
normatywna.
\end{itemize}

Należy jednak zaznaczyć, iż na gruncie psychologii, zanim podjęto systematyczne 
badania, kwestie mądrości podejmowane były w~pracach \oErikson[a], 
\oKohlberg[a], \ios{Frankla}{Frankl, V.E.} i~\oMaslow[a]\footnote{
Por. \cite{Karelitz:TheMeaning}, s.~837--881.
}. 
\oErikson{} postrzegał mądrość jako efekt pomyślnego rozwiązania kryzysu 
przypadającego na ostatni etap życia i~traktował ją jako wskaźnik osiągnięcia 
optymalnego stanu rozwoju przez człowieka\footnote{
Por. \cite{Erikson:Dopelniony}.
}. 
\oKohlberg{} mądrość łączył z~osiągnięciem wysokiego poziomu rozwoju 
moralnego\footnote{
Por. \cite{Kohlberg:TheClaim}.
}. 
\ios{Frankl}{Frankl, V.E.} istotę mądrości upatrywał w~poszukiwaniu 
sensu życia\footnote{
Por. \cite{1:Frankl:Homo}.
}. 
Dla \oMaslow[a] natomiast mądrość była wskaźnikiem zdrowia psychicznego 
osoby i~wyrazem jej autentyczności\footnote{
Por. \cite{1:Maslow:Motywacja}.
}. 

Ostatnie dekady przyniosły wyraźną zmianę w~tym względzie. 
Problematyka mądrości stała się przedmiotem dyskusji, badań i~opracowań 
psychologów o~różnej orientacji teoretycznej m.in. za sprawą 
Vivian P.~\oClayton, która jako pierwsza zapytała o~to, 
czym jest mądrość i~jaki jest jej związek z~wiekiem życia\footnote{
Por. \cite{Clayton:Erikson}.
}. 
Podjęła też próbę określenia jej specyfiki i~odróżnienia od inteligencji\footnote{
Por. \cite{Clayton:Wisdom}.
}. 
Zdynamizowali ten typ poszukiwań \oHolliday{} i~\oChandler{}\footnote{
Por. \cite{Holliday:Wisdom}.
} 
oraz \oSternberg{}\footnote{
Por. \cite{Sternberg:Implicit}.
}, 
przeprowadzając obszerne badania, w~których pytali osoby dorosłe o to, 
czym charakteryzują się ludzie mądrzy\footnote{
Zwięzła charakterystyka rezultatów tych poszukiwań zostanie zamieszczona 
w~dalszej części tego opracowania.
}. 

Systematyczne, szeroko zakrojone psychologiczne badania dotyczące mądrości 
prowadzone są od ponad dwóch dekad przez zespół psychologów pracujących 
pod kierunkiem Paula B.~\oBaltes[a] w~Max-Planck-Institut für Bildungsforschung 
(Institute for Human Development) w~Berlinie (tworzą go m.in. Jacqui \oSmith, 
Ute \oKunzmann, Ursula M.~\oStaudinger, Judith \oGluck). 
Nawiązują oni do założeń psychologii poznawczej oraz psychologii biegu życia 
(\textit{life-span}). 
Innym ważnym ośrodkiem badawczym podejmującym  problematykę mądrości 
jest, kierowane przez  Roberta J.~\oSternberg[a], Centrum Psychologiczne 
zajmujące się Zdolnościami, Kompetencjami i~Ekspertyzami (Center for the 
Psychology of Abilities, Competencies and Expertise --- w~skrócie PACE Center), 
powstałe w~ramach Uniwersytetu Yale. 
\oSternberg{} teoretyczne ramy dla psychologii mądrości wypracowuje 
na gruncie poznawczej teorii inteligencji\footnote{
Por. \cite{Sternberg:Implicit}; 
\cite{Sternberg:ABalance}.
}. 
Należy tu również wspomnieć o badaniach prowadzonych przez \oPeterson[a] 
i~\oSeligman[a], przedstawicieli psychologii pozytywnej. 
Traktują oni mądrość jako jedną z sześciu  sił charakteru (obok odwagi, humanitaryzmu, prawości, umiaru oraz transcendencji) ważnych w rozwoju indywidualnym, interpersonalnym i społecznym\footnote{
Por. \cite{Peterson:Character}.
}. 

Wielu autorów wskazuje na ważność problematyki mądrości oraz 
potrzebę prowadzenia dyskusji i~badań psychologicznych w~tym 
obszarze tematycznym. 
\ios{Kałużna-Wielobób}{Kałużna-Wielobób, A.} podaje kilka racji przemawiających 
za celowością analizowania tych zagadnień. 
Mądrość: 
(1)~może stanowić punkt odniesienia przy podejmowaniu decyzji doniosłych 
życiowo, 
(2)~może być wzorcem dla ludzi młodych, a~więc stanowić ważny kontekst 
wychowania, dostarczając rzetelnych informacji o~sztuce świadomego 
i~spełnionego życia, 
(3)~może stać się jednym z~celów czy kierunków rozwoju osób dorosłych, 
w~istotny sposób podnosząc jakość ich życia\footnote{
Por. \cite{Kaluzna:Psychologiczne}.
}. 

Na nieco inne korzyści płynące z~badań prowadzonych w~obrębie tej tematyki 
zwracają uwagę \oKarelitz, \oJarvin{} i~\oSternberg. 
Uważają oni, że eksplorowanie zagadnień dotyczących mądrości: 
(1)~odsłania potencjalne korzyści późnej dorosłości, 
(2)~dostarcza wiedzy na temat czynników i~strategii pozwalających osiągnąć 
optymalny poziom ludzkiego rozwoju, 
(3)~jest szczególnie ważne dla psychologii rozwojowej, gdyż pozwala na ujęcie 
czynników warunkujących z~jednej strony kształtowanie mądrości we wczesnych 
fazach rozwoju, z~drugiej zaś zachowanie jej możliwie jak najdłużej w~okresie 
senioralnym\footnote{
Por. \cite{Karelitz:TheMeaning}, s.~837--881.
}. 

W~tym miejscu warto również przytoczyć dłuższą wypowiedź \oSternberg[a] 
ukazującą jego motywy zwrócenia się ku problematyce mądrości. 
Autor, po długim okresie prac nad teorią inteligencji skutecznej i~twórczości, 
zmienił kierunek swoich zainteresowań i~zajął się mądrością, podając 
następujące racje: 

\cytuj{
W~moich ostatnich pracach zmieniłem kierunek zainteresowań badawczych. 
Doszedłem do przekonania, iż w~świecie okrutnych despotów i~agresywnie 
chciwych ludzi biznesu sukces osiągają często osoby o~wysokim poziomie 
inteligencji. 
Funkcjonują oni zgodnie z~zasadami społeczno-kulturowymi, których 
sformułowanie i~interpretacja zależy w~dużej mierze od ludzi tego samego 
rodzaju. 
Osoby te miewają bardzo duże osiągnięcia, ale często ze szkodą dla wielkiej 
liczby współobywateli, których wykorzystują dla realizacji swoich celów, 
a~czasami narażają ich nawet na śmierć. 
Z~tych to racji zainteresowałem się mądrością\footnote{
\cite{Sternberg:WICS}, 
cyt. za: \cite{Uchnast:Madrosc}, s.~58.
}.
}

Ponadto ważne są też uwagi dodatkowo poczynione przez \oChandler[a] 
i~\oHolliday[a] mówiące o~tym, iż zwrócenie się ku problematyce mądrości 
może stanowić istotną przesłankę do wyjścia poza modele mechanizmów 
przetwarzania informacji, obowiązujące na gruncie współczesnej 
psychologii\footnote{
Por. \cite{Chandler:Wisdom}, s.~121--141.
}. 
Eksploracja  problematyki mądrości wymaga bowiem uwzględnienia zdolności 
do selekcjonowania informacji pojawiających się w~naturalnym kontekście 
życia oraz wyboru tych, które są ważne dla osoby i~mogą być dla niej inspirujące. 
Autorzy podkreślają również, że mądrość nie łączy się z~rywalizacją, 
gdzie nadrzędnym celem jest stanie się najlepszym i~gdzie  głównie dąży się 
do „bicia rekordów świata”. 
Jej istotę stanowi natomiast umiejętność wypracowania efektywnych programów 
rozwiązywania trudnych problemów egzystencjalnych oraz przemyślanego 
planowania życia i~poszukiwania jego sensu. 
\oUchnast{} zwraca uwagę na widoczną u~wielu autorów tendencję, 
by nie traktować mądrości jako dodatkowej właściwości przetwarzania 
informacji czy wskaźnika wyższej inteligencji. 
W~jego ocenie właściwe do jej analizowania i~opisu jest podejście interakcyjne 
uwzględniające wzajemne oddziaływanie osoby i~otoczenia\footnote{
Por. \cite{Uchnast:Madrosc}, s.~53--68.
}. 
Można więc przyjąć, że problematyka mądrości zmienia w~znaczący sposób 
myślenie o~człowieku i~sposobach poznawania właściwości jego funkcjonowania. 

\tytul{Sposoby definiowania mądrości na gruncie psychologii}

Mądrość jest właściwością, która na gruncie psychologii jest ujmowana 
i~definiowana różnorodnie. 
Decyduje o~tym wiele czynników, m.in. wielowiekowa tradycja filozoficznej 
refleksji nad mądrością, jej pojmowanie w~różnych kulturach, które trudno 
całkowicie pominąć, proponując jej zwięzłe ujęcie. 
Ponadto brak konsensusu w~definiowaniu mądrości wnika z~jej natury. 
Mądrość nie ma charakteru pojedynczej cechy, lecz, jak już wcześniej 
zaznaczono, jest syntezą wielu różnorodnych właściwości psychicznych. 
Jej złożoność i~wieloaspektowość utrudnia wypracowanie jednej uniwersalnej 
definicji\footnote{
Por. \cite{Kunzmann:Rozne}, s.~284--301; 
\cite{Karelitz:TheMeaning}, s.~837--881; 
\cite{Oles:Psychologia}, s.~259--271; 
\cite{Kaluzna:Psychologiczne}.
}. 
Zaproponowane na gruncie psychologii definicje  mądrości porządkuje się 
na ogół w~kilka zbiorów. 
\oYang{} wydziela cztery grupy, w~których mądrość jest traktowana jako: 

\begin{enumerate}
\item układ osobowościowych właściwości bądź kompetencji, 
\item pozytywny rezultat ludzkiego rozwoju, 
\item złożony system wiedzy pragmatycznej, 
\item proces, który wyłania się w kontekście realnego życia\footnote{
Por. \cite{Yang:AProcess}.
}.
\end{enumerate}

Pierwszą grupę tworzą zatem definicje, w~których mądrość jest postrzegana 
jako złożony układ cech, właściwości czy osobowych kompetencji. 
Przykładem tego typu definicji jest ta, którą proponuje \oArdelt. 
W~jej ujęciu „mądrość to osobowościowa właściwość, która wyraża się 
integracją wiedzy, refleksyjności i współczucia”\footnote{
\cite{Ardelt:Wisdom}, s.~258.
}. 
Szersze ujęcie mądrości proponują \oHolliday{} i~\oChandler, przyjmując, 
że 

\cytuj{
mądrość to układ kompetencji, które pojawiają się na przecięciu wiedzy 
szczegółowej i~ważnych spraw. 
Kompetencje te obejmują wyjątkową zdolność rozumowania, umiejętności 
komunikacyjne, ogólne kompetencje, interpersonalne umiejętności oraz 
zachowanie dyskrecji\footnote{
\cite{Holliday:Wisdom}, s.~87.
}.
} 

W~przytoczonej definicji autorzy słusznie zwracają uwagę, iż mądrość 
ujawnia się w~konfrontacji z~ważnymi, często trudnymi problemami. 
Do ich rozwiązania konieczne są obok refleksyjności i~wnikliwego myślenia 
różnorodne kompetencje, szczególnie zaś zdrowy rozsądek, rozwaga, 
inteligencja i~ciekawość poznawcza, które określają terminem 
\textit{ogólne kompetencje}. 
W~ich ocenie ważna jest również umiejętność zachowania dyskrecji. 
Jest to szczególnie istotne, gdy mądrość jest kojarzona z~umiejętnością 
udzielania dobrych rad. 

Do tej grupy definicji zalicza się również zwięzłe ujęcie zaproponowane 
przez \oRathunde, traktujące mądrość jako kompozycję tworzoną przez 
zdrowy rozsądek i~doświadczenie. 
W~tym przypadku akcent jest położony na uwarunkowania mądrości, 
a~są to właściwości umysłu pozwalające na właściwy osąd i~nabyta 
w~ciągu życia wiedza praktyczna\footnote{
Por. \cite{Rathunde:Wisdom}.
}. 

Na jeszcze inne aspekty mądrości zwraca uwagę \oKunzmann, która twierdzi, 
że „mądrość to doskonała, być może utopijna, integracja wiedzy i~charakteru, 
umysłu i~cnoty”\footnote{
\cite{Kunzmann:Rozne}, s.~284.
}. 
W~tym ujęciu mądrość jest traktowana jako idealny atrybut, a więc raczej 
niedostępny, do którego zmierza rozwój człowieka. 
Autorka przyznaje, że tylko nieliczni osiągają wyższy poziom mądrości, ale jeśli 
go osiągną, stają się widomym znakiem, kim człowiek może się stać w~swoim 
rozwoju jednostkowym. 
Równocześnie zaznacza, że nawet niewielka doza mądrości modyfikuje w~sposób 
istotny życie człowieka, podnosząc jego jakość. 
Na pewne konsekwencje takiego ujęcia mądrości zwracają uwagę 
\oKarelitz, \oJarvin{} i~\oSternberg.
Zauważają oni, że traktowanie mądrości jako utopijnej właściwości, a więc takiej, 
która nie jest możliwa do osiągnięcia w~życiu jednostkowym, skutkuje 
trudnościami w~znalezieniu ludzi, których można określić terminami 
\textit{mądry} czy \textit{mędrzec}, co w~dalszej perspektywie utrudnia 
prowadzenie badań w~tym obszarze tematycznym. 
Zgadzają się jednak z~tezą, że mądrość jest atrybutem rzadkim\footnote{
Por. \cite{Karelitz:TheMeaning}, s.~837--881.
}. 

Drugą grupę definicji tworzą te, które w~znacznej mierze zostały wypracowane 
na gruncie psychologii rozwojowej. 
Mądrość postrzegana jest tu jako pozytywny rezultat rozwoju człowieka 
w~różnych jego aspektach, który ma na celu zmianę egocentrycznej 
perspektywy na postawę otwartości wobec świata i~innych osób i~jest 
ukierunkowany na osiąganie wewnętrznej integracji i~dojrzałości. 
Charakterystyczne dla tych ujęć jest traktowanie mądrości jako właściwości 
przynależnej późniejszym czy nawet końcowym etapom życia. 
Niektórzy autorzy traktują ją nawet jako prototypową właściwość 
starości\footnote{
Por. \cite{StrasRomanowska:Pozna}, s.~326--350.
}. 
Przykładem takiego ujęcia mądrości są definicje zaproponowane przez 
\oErikson[a], który był jednym z~pierwszych psychologów podejmujących 
kwestie mądrości na gruncie psychologii. 
Przyjmuje on, że mądrość to siła \textit{ego} albo cnota, 
„która pojawia się w~wyniku doświadczania różnych psychospołecznych napięć 
i~ujawnia się u~osób rozliczających się z~życiem w~obliczu śmierci”\footnote{
\cite{Erikson:Vital}, s.~37.
}. 
Mądrość jest atrybutem, który osiąga się w~wyniku pomyślnego przebiegu 
rozwoju osobowości we wcześniejszych okresach i~osiągana jest w~ostatnim, 
ósmym stadium życia. 
Jej ważną właściwością jest poczucie zrozumienia celowości i~sensowności życia 
osiągane w~perspektywie nadchodzącej śmierci. 
Akceptacja życia pomimo jego ulotności, kruchości i~nieuchronności śmierci 
jest możliwa przez odniesienie się człowieka do ogólniejszej organizacji świata, 
która może być zawarta np. w~osobistej filozofii życiowej czy światopoglądzie 
religijnym. 
Stąd \oErikson{} zauważa, iż mądrość osiągana w~ostatnim stadium rozwoju 
„to rodzaj opartego na posiadanej wiedzy i~pozbawionego subiektywnych 
emocji zainteresowania życiem samym w~sobie w~obliczu śmierci”\footnote{
\cite{Erikson:Dopelniony}, s.~75.
}. 

Inne podejście do problematyki mądrości prezentują psychologowie korzystający 
z~dorobku psychologii myślenia, którzy traktują ją jako rezultat rozwoju 
poznawczego i~łączą z~osiągnięciem postformalnego stadium. 
Charakterystyczne dla tej fazy rozwoju jest myślenie relatywistyczne i~dialektyczne, 
które nie jest obecne we wcześniejszym stadium operacji formalnych. 
Takie ujęcie mądrości proponuje \oKramer{} i~twierdzi, że jest ona oparta 
na relatywistycznym i~dialektycznym rozumowaniu, które bierze pod uwagę 
wielorakie perspektywy\footnote{
Por. \cite{Kramer:Conceptualizing}, s.~279--313.
}. 
Relatywizm myślenia to umiejętność ujmowania problemów w~ramach różnych 
systemów odniesień, w~tym umiejętność uwzględniania punktu widzenia innych 
osób, co daje możliwość konstruowania wielu równoważnych rozwiązań złożonych 
problemów, w~tym --- w~szczególności --- społecznych\footnote{
Por. \cite{Gurba:Wczesna}, s.~287--311.
}. 
Myślenie dialektyczne natomiast to umiejętność integrowania przeciwstawnych 
ujęć czy spojrzeń na daną kwestię. 
Wiedza jest tu konstruowana na drodze uzgadniania przeciwności i~tworzenia 
udanych syntez. 
Ten typ myślenia cechuje zdolność do uwzględniania stałej zmienności tkwiącej 
w~otaczającej rzeczywistości oraz dostrzeganie występujących w~niej 
sprzeczności, którym towarzyszy świadomość ograniczeń poznawczych podmiotu. 
Wpisana w~rzeczywistość zmienność sytuacji i~zdarzeń sprawia, że człowiek 
często musi się konfrontować z~zaskakującymi problemami i~działać 
w~sytuacjach, w~których margines niepewności, wynikający z~trudnej 
do przewidzenia dynamiki zdarzeń i~okoliczności, jest bardzo duży, a~pula 
danych potrzebnych do wnioskowania jest niepełna. 
Wykorzystując myślenie dialektyczne, można wtedy w~miarę trafnie przewidzieć 
następstwa różnych zachowań i~wybrać to, które wydaje się najbardziej 
optymalne. 
W~literaturze często podkreśla się, że do rozwiązywania złożonych problemów 
interpersonalnych, dylematów egzystencjalnych czy do poszukiwania sensu życia 
nie wystarczy myślenie linearne bazujące na regułach klasycznej 
logiki\footnote{
Por. \cite{Kramer:Wisdom}.
}. 
Efektywne okazuje się wtedy myślenie relatywistyczne i~dialektyczne pozwalające 
na integrację wiedzy płynącej z~różnych źródeł, analizowanie problemu 
z~różnych perspektyw, wykorzystując przy tym różne układy odniesienia. 
Takie podejście prezentuje również \oLabouvieVief, która podkreśla, iż mądrość 
jest oparta na rozwoju umysłowym charakterystycznym dla człowieka dorosłego, 
gdzie alternatywne reguły logicznego wnioskowania pozwalają na przechodzenie 
od integrowania perspektyw intrasystemowych do integrowania spojrzenia 
intersystemowego, by w~końcu osiągnąć zintegrowany poziom 
samoregulacji\footnote{
Por. \cite{LabouvieVief:Wisdom}, s.~52--83.
}. 
W tym podejściu istota mądrości zasadza się na umiejętności korzystania 
z~różnych rodzajów wiedzy, uzgadniania zróżnicowanych stanowisk 
i~odmiennych punktów widzenia przy równoczesnym wzroście samokontroli 
zakładającej zintegrowanie wewnętrznych systemów psychicznych. 

Ważnym uzupełnieniem psychologicznych podejść traktujących mądrość 
jako efekt rozwoju człowieka jest uwzględnienie płaszczyzny jego wzrostu 
duchowego. 
Mając świadomość złożoności tych zagadnień, warto jednak, choćby 
zasygnalizować, problematykę tzw. mądrości transcendentalnej\footnote{
Pogłębioną analizę tej ważnej tematyki można znaleźć w~pracach: 
\cite{YoungEisendrath:ThePsychology}; 
\cite{Socha:Duchowy}; 
\cite{StrasRomanowska:Starzenie}; 
\cite{StrasRomanowska:Pozna}; 
\cite{Heszen:Wymiar}.
}. 
Przyjmuje się, że jest ona efektem rozwoju duchowego człowieka i~postrzegana 
jest jako finalne stadium tego procesu, stąd często nazywa się ją mądrością 
duchową\footnote{
Por. \cite{Atchley:Everyday}; 
\cite{StrasRomanowska:Starzenie}, s.~27--34; 
\cite{StrasRomanowska:Pozna}, s.~326--350.
}. 
Jej istotę stanowi osiągnięcie wolności wewnętrznej, umiejętność przekraczania 
własnych ograniczeń i~odkrywanie sensu zdarzeń w~kontekście całego 
doświadczenia życiowego\footnote{
Por. \cite{Holliday:Wisdom}, s.~10--22.
}. 
Przybiera ona często postać tzw. postawy filozoficznej wobec otaczającego świata, 
którą cechują: 
dystans do zachodzących zjawisk, spokój wewnętrzny, 
zdolność do samoograniczeń, 
znoszenia przeciwności losu z~zachowaniem wewnętrznej równowagi nawet 
przy niezbyt pomyślnym rozwoju sytuacji, 
afirmacja biegu zdarzeń oraz innych ludzi i siebie samego. 
\ios{Straś-Romanowska}{Straś-Romanowska, M.} wskazuje, że głęboka 
religijność jest jedną z~możliwych odmian tej postawy. 
Zaznacza równocześnie, że sędziwy wiek nie gwarantuje ani mądrości, 
ani głębokiego rozwoju duchowego, stwarza jednak dogodne warunki 
do ich ukształtowania\footnote{
Por. \cite{StrasRomanowska:Pozna}, s.~326--350.
}. 

Trzecią grupę definicji tworzą te, w~których mądrość ujmowana jest jako 
złożony system wiedzy pragmatycznej --- z~czasem określonej jako wiedza 
ekspercka. 
Definicje te zostały wypracowane przez zespół psychologów pracujących 
pod kierunkiem Paula \oBaltes[a], którzy opracowali również teorię mądrości 
znaną pod nazwą Berliński Paradygmat Mądrości (\textit{The Berlin Wisdom 
Paradigm}). 
Ich sformułowanie poprzedziły szeroko zakrojone badania nad różnymi ujęciami 
mądrości występującymi zarówno w~nauce (głównie w~filozofii), w~kulturze, 
jak i~w~świadomości zwykłych ludzi (potoczne rozumienie mądrości). 
Proponowana przez nich definicja traktuje mądrość jako „złożony system wiedzy 
o~sensie życia i~sposobach życia”\footnote{
\cite{Baltes:New}, s.~46.
}. 
Z~czasem rozbudowują oni i~uszczegóławiają przyjętą definicję, przyjmując, 
że w~płaszczyźnie jednostkowej 

\cytuj{
mądrość przejawia się jako ekspercki poziom wiedzy odnośnie 
do pragmatyki życia, która jest często wykorzystywana w~czynieniu 
planów życiowych, zarządzaniu życiem i~dokonywaniu rewizji 
życiowych\footnote{
Por. \cite{Baltes:Wisdom2}, s.~122.
}.
} 

W~tym ujęciu zwraca uwagę położenie akcentu na to, że mądrość to wybitna 
wiedza mająca charakter ekspercki o~sztuce życia. 
Jak zauważa \oKunzmann{}, mądrość nie jest ani wiedzą techniczną, 
ani czysto teoretyczną, lecz ma odniesienia do działań i~zachowań człowieka, 
a~więc do sposobu życia\footnote{
Por. \cite{Kunzmann:Rozne}, s.~287.
}. 
Jest rozległą wiedzą refleksyjną o~człowieku, jego emocjonalnym 
i~motywacyjnym wymiarze, funkcjonowaniu społecznym, o~sposobach 
i~sensie jego życia. 
Zdobyta w~szkole życia, a~więc w~konfrontacji z~realnymi problemami, 
stanowi ważny zasób wspierający zachowanie i~postępowanie człowieka. 
Mądrą osobę charakteryzuje bowiem umiejętność przekładania posiadanej 
wiedzy na działania mające na celu zarówno własny rozwój, jak i~rozwój innych, 
szczególnie proszących o~radę czy pomoc\footnote{
Por. \cite{Baltes:Wisdom}, s.~335--342.
}. 
Istotna dla rozwoju mądrości jest również płaszczyzna aksjologiczna 
zakładająca zdolność do różnicowania wartości instrumentalnych 
i~ostatecznych oraz umiejętność uwzględniania w~działaniu zarówno 
tych wartości, które są ważne dla danej osoby, jak i~innych ludzi\footnote{
Por. \cite{Uchnast:Madrosc}, s.~58.
}. 

Zbliżone stanowisko prezentuje \oPietrasinski, według którego istotą mądrości 
jest przemyślane, a~więc zreflektowane działanie. 
Pozwala na to rozległa wiedza i~kultura poznawcza, czyli umiejętność wykorzystania w~sposób twórczy i~konstruktywny zgromadzonych wiadomości 
do rozwiązywania realnych problemów życiowych. 
Ciekawą sugestią autora jest wskazanie istniejących obecnie możliwości 
gromadzenia wiedzy o~życiu nie tylko na drodze własnego doświadczenia, 
ale również opierając się na dorobku nauk społecznych dotyczących sposobu 
funkcjonowania pojedynczych osób i~grup w~teatrze życia. 
Traktuje to jako przywilej nowoczesności. 
Mówi również o~wzbogacaniu wiedzy pragmatycznej poprzez refleksyjną 
lekturę tekstów autobiograficznych\footnote{
Por. \cite{Pietrasinski:Madrosc}.
}. 

Kolejne, czwarte, podejście do mądrości zaproponowane zostało przez 
Roberta \oSternberg[a], autora \textit{Zrównoważonej Teorii Mądrości}\footnote{
\cite{Sternberg:ABalance}.
}. 
Punktem wyjścia do wypracowania zarówno definicji, jak i~całej koncepcji 
stała się poznawcza teorii inteligencji zakładająca występowanie jej trzech 
odmian: analitycznej, twórczej i~praktycznej. 
Mądrość jest efektem rozwoju i~swoistym przejawem inteligencji praktycznej. 
Właściwością tego rodzaju inteligencji jest nabywanie wiedzy na drodze 
osobistego doświadczenia i~konfrontowania się z~realnymi problemami 
życiowymi, co można nazwać szkołą życia. 
Wiedza tak zdobyta jest głównie wiedzą proceduralną (wiedzą, jak się coś robi), 
a~nie pojęciową, abstrakcyjną (wiedzą, że) i~pełni funkcje instrumentalne, 
umożliwiając osiąganie ważnych celów. 
\oSternberg{} ujmuje mądrość jako proces dynamicznej równowagi osiąganej 
w~kontekście realnego życia\footnote{
Por. \cite{Sternberg:ABalance}; 
\cite{Sternberg:WICS}, s.~152--176, 
oraz: \cite{Reznitskaya:JakNauczyc}, s.~132--152; 
\cite{Karelitz:TheMeaning}, s.~837--881.%
}. 
Według niego mądrość to  

\cytuj{
wykorzystanie inteligencji, twórczości i~wiedzy jako mediatorów wartości 
w~celu osiągnięcia dobra wspólnego przez równoważenie interesów osobistych, 
interpersonalnych i~pozapersonalnych, w~krótkim i~długim okresie; 
służące adaptacji do aktualnego środowiska, modyfikacji tego środowiska 
oraz wyboru nowego środowiska\footnote{
\cite{Sternberg:WICS}, s.~188.
}.
} 

Prosta analiza tego ujęcia odsłania złożoną strukturę mądrości i~wskazuje, 
że jej istotą jest:

\begin{enumerate}
\item umiejętność wykorzystania wiedzy i~zdolności (umysłowych i~twórczych), 
\item przy mediującej roli pozytywnych wartości etycznych, 
\item celem osiągnięcia dobra wspólnego, 
\item dzięki zachowaniu równowagi pomiędzy różnymi interesami, 
\item z~uwzględnieniem środowiskowych kontekstów.
\end{enumerate}

Człowiek mądry konfrontując się z~realnym, trudnym problemem, wykorzystuje 
swoje zdolności oraz zdobytą wiedzę i~przez pryzmat preferowanych wartości 
wypracowuje optymalne strategie rozwiązania. 
Stara się przy tym zrównoważyć ewentualne konflikty interesów (własnych, 
innych ludzi czy też pozaosobowe, np. interesy lokalnej wspólnoty czy kraju 
bądź też środowiska naturalnego), uwzględniając wymiar temporalny następstw 
swoich działań (skutki bezpośrednie i~odległe w~czasie). 
Dla \oSternberg[a] równowaga nie oznacza, że każdemu interesowi 
czy konsekwencji działań przypisuje się taką samą wagę. 
Jest to w~znacznej mierze wyznaczone stopniem, w~jakim dana opcja 
pozwala osiągnąć dobro wspólne\footnote{
Por. \cite{Reznitskaya:JakNauczyc}, s.~132--152.
}. 
Co więcej, jak zauważa \oUchnast, dla \oSternberg[a] wiedza i~sprawności intelektualne nie są aż tak istotnymi atrybutami mądrości jak sposób i~cel, 
dla którego osiągnięcia są one wykorzystane, a~jest nim zawsze pomnażanie 
dobra wspólnego poprzez działania etycznie właściwe\footnote{
Por. \cite{Uchnast:Madrosc}, s.~58.
}. 
Należy zauważyć, że w~swoim ujęciu mądrości \oSternberg{} próbuje 
uwzględnić najważniejsze czynniki, równocześnie wskazując na powiązania 
między nimi. 

Przeprowadzone analizy różnych podejść i~sposobów definiowania mądrości 
dowodzą jej złożonej natury i~ukazują jej wielowymiarowość. 
Ciekawej próby podsumowania dotychczasowych ustaleń na gruncie psychologii 
dokonali Thomas W. \oMeeks{} i~Dilip V. \oJeste, którzy na podstawie dziesięciu 
najbardziej znaczących definicji mądrości sporządzili listę jej istotnych komponentów. 
Znalazły się na niej te, które pojawiły się w~co najmniej trzech spośród 
uwzględnionych propozycji. 
W~ich ujęciu znaczącymi wymiarami mądrości są: 

\begin{itemize}
\item[●]
prospołeczne postawy i~zachowania obejmujące zarówno pozytywne emocje 
do innych, altruizm, jak i~działania na rzecz dobra innych oraz dobra wspólnego,
\item[●]
bogata wiedza pragmatyczna dotycząca ludzkiej natury, biegu życia, jego sensu 
i~sposobów radzenia sobie z~problemami,
\item[●]
emocjonalna stabilność, umiejętność zarządzania emocjami, brak negatywnych 
emocji wobec innych i~zachowanie równowagi w~sytuacjach braku powodzenia 
i~pomyślności,
\item[●]
refleksyjność wyrażająca się przemyślanym osądem czy oceną, dążeniem 
do poznania siebie i~otoczenia,
\item[●]
relatywizm i~tolerancja wynikające z~uznawania różnic (indywidualnych, 
społecznych i~kulturowych) odnośnie do preferowanych wartości, zdolności 
do ujmowania zjawisk z~różnych perspektyw,
\item[●]
świadomość i~efektywne radzenie sobie z~niepewnością i~niejasnością, 
świadomość granic wiedzy, jej probabilistycznego charakteru oraz ograniczeń 
dotyczących własnych zasobów wiedzy\footnote{
Por. \cite{Meeks:Neurobiology}, s.~356 -- Figure 2. Commonly proposed 
subcomponents of wisdom.
}.
\end{itemize}

Ważnym uzupełnieniem tych charakterystyk mogą być, wspomniane wcześniej, 
rezultaty badań nad właściwościami przypisywanymi osobom mądrym 
prowadzone przez \oHolliday[a] i~\oChandler[a]\footnote{
Por. \cite{Holliday:Wisdom}.
} 
oraz \oSternberg[a] wśród osób dorosłych\footnote{
Por. \cite{Sternberg:Implicit}.
}. 

\oHolliday{} i~\oChandler{} przeprowadzili obszerne badania, w~których pytali 
osoby dorosłe (około 500 respondentów) o~to, czym charakteryzują się ludzie 
mądrzy. 
Uzyskane dane wskazują, że w~opinii badanych mądre osoby wyróżniają się 
wyjątkowymi umiejętnościami w~zakresie 
(1)~rozumienia różnych spraw (ujmują je w~szerszym kontekście); 
(2)~komunikacji i~osądu ważnych kwestii życiowych (potrafią doradzić, 
znają życie i~jego realia). 
Cechują się także (3)~ogólnymi kompetencjami (wykształceniem, inteligencją); 
(4)~kompetencjami społecznymi (wrażliwością, przyjacielskim nastawieniem do 
innych) 
oraz (5)~rozwagą i~dyskrecją. 
Równocześnie należy podkreślić, że dwie pierwsze właściwości były podawane 
przez większość respondentów jako najbardziej istotne wskaźniki 
mądrości\footnote{
Por. \cite{Holliday:Wisdom}, s.~44--76; 
\cite{Chandler:Wisdom}, s.~121--141.
}. 
Ponadto w~literaturze zwraca się uwagę na zbieżność uzyskanych w~ten sposób 
charakterystyk mądrości z~jej ujęciami w~starożytności\footnote{
Por. \cite{Karelitz:TheMeaning}.
}. 

Równie interesujących wyników dostarczyły badania prowadzone przez 
\oSternberg[a] nad atrybutami przynależącymi ludziom mądrym (w~odróżnieniu 
od osób inteligentnych i~twórczych). 
Z przeprowadzonych przez niego badań wynika, że właściwościami ludzi 
mądrych są: 
(1)~wybitne zdolności w~zakresie rozumowania i~rozwiązywania złożonych 
problemów; 
(2)~rozwaga, roztropność; 
(3)~zdolność nabywania wiedzy poprzez przyswajanie pojęć oraz na drodze 
obserwacji otoczenia (np. uczenie się na błędach innych osób); 
(4)~trafny osąd; 
(5)~efektywne wykorzystanie  zdobytej wiedzy i~doświadczenia 
oraz (6)~wnikliwość i~intuicja. 
Badani za najbardziej specyficzny wskaźnik mądrości uznali rozwagę\footnote{
Por. \cite{Sternberg:Implicit}; 
\cite{Sternberg:Wisdom}, s.~142--159.
}. 

Podsumowując, można powiedzieć, że mądrość jest złożoną właściwością 
osobową obejmującą elementy poznawcze, afektywne i~motywacyjne. 
Jej obecność skutkuje wysokimi standardami zachowań i~działań, 
ukierunkowując je nie tylko na dobro pojedynczego człowieka, lecz także 
na pomnażanie dobra wspólnego i~osiąganie dobrostanu zarówno przez 
jednostkę, grupę, jak i~szerszą społeczność.

\tytul{Mądrość a~dojrzałość osobowościowa}

Na powiązania zachodzące pomiędzy mądrością a~dojrzałością wskazuje 
wielu autorów\footnote{
Por. m.in. \cite{Pietrasinski:Madrosc}; 
\cite{Oles:Psychologia}, s.~268--271; 
\cite{Staudinger:Wisdom}, s.~191--219.
}. 
Zwraca się przy tym uwagę, że ich nabywanie jest procesem, który wymaga 
czasu, doświadczeń i~konfrontowania się z~realnymi problemami życiowymi. 
W~jednym i~drugim przypadku przyrost odniesiony do wieku nie ma charakteru 
prostej zależności. 
Ich znaczenie dla osobowego funkcjonowania jest wyjątkowo duże przy czym, 
jak zauważa \oPietrasinski, dojrzałość osobowości warunkuje ukształtowanie się 
mądrości\footnote{
Por. \cite{Pietrasinski:Madrosc}, s.
}. 
\oKramer{} natomiast zauważa, iż mądrość odsłania osiągnięty przez osobę 
wysoki poziom poznawczej, emocjonalnej i~behawioralnej dojrzałości\footnote{
Por. \cite{Kramer:Wisdom}.
}. 

W~odróżnieniu od mądrości kwestie dojrzałości osobowościowej są 
dyskutowane, opisywane i~badane na gruncie psychologii od wielu dziesięcioleci 
przez przedstawicieli różnych nurtów i~orientacji teoretycznych. 
\oPluzek{} zwraca uwagę, że termin \textit{dojrzałość osobowości} może 
mieć charakter statyczny lub dynamiczny. 
W~ujęciu statycznym określa się nim idealny wzorzec osobowego funkcjonowania, 
według którego człowiek ma się rozwijać, przy czym do wyznaczonego ideału 
osobowości sukcesywnie się zbliża, ale nigdy go nie osiąga. 
W~ujęciu dynamicznym jest to proces zmian w~obrębie osobowości 
ukierunkowanych na aktualizację potencjonalności i~optymalizację 
funkcjonowania\footnote{
Por. \cite{1:Pluzek:Psychologia}, s.~5--6.
}.  

Przyjmując proponowaną przez \oMcCrae['a] i~\ios{Costę}{Costa, P.T.} 
trójwarstwową strukturę osobowości, która obejmuje: 
(1)~dyspozycje podstawowe, 
(2)~charakterystyczne przystosowania 
oraz (3)~koncepcję siebie\footnote{
Por. \cite{1:McCrae:Osobowosc}.
}, 
\oOles{} przeprowadził w~miarę szczegółową analizę przeobrażeń 
zachodzących w~procesie dojrzewania osobowości, wyróżniając 
następujące rodzaje zmian:

\begin{itemize}
\item[(1)] 
\textit{\textbf{na poziomie podstawowym:}}
\begin{itemize}
\item[●]
zwiększenie kontroli impulsywności,
\item[●]
wzrost refleksyjności,
\item[●]
dominacja w~zachowaniu procesów świadomych i~racjonalnych,
\item[●]
zmniejszenie roli procesów automatycznych, mimowolnych, szczególnie 
w~relacjach interpersonalnych,
\item[●]
wzrost racjonalności podejmowanych decyzji, który przejawia się m.in. 
rozeznaniem ewentualnych następstw planowanych działań,
\end{itemize}

\item[(2)]
\textit{\textbf{na poziomie przystosowań:}}
\begin{itemize}
\item[●]
umiejętność wspierania innych,
\item[●]
reagowanie i~działanie adekwatne do sytuacji,
\item[●]
wybór celów zgodnie z~preferowanym systemem wartości,
\item[●]
osiąganie wyznaczonych celów przy użyciu adekwatnych środków,
\end{itemize}

\item[(3)]
\textit{\textbf{na poziomie koncepcji siebie i~autonarracji:}}
\begin{itemize}
\item[●]
wzrost umiejętności tworzenia spójnej i~zintegrowanej historii życia,
\item[●]
klarowna i~stabilna tożsamość,
\item[●]
jasne określenie sensu życia\footnote{
Por. \cite{Oles:Psychologia}, s.~247--248.
}.
\end{itemize}
\end{itemize}

Należy zauważyć, że proces korzystnych zmian zachodzi na wszystkich 
poziomach struktury osobowości, choć oczywiście z~różnym ich nasileniem. 

Tak rozumiany proces dojrzewania osobowości zmierza ku optymalizacji 
psychospołecznego funkcjonowania człowieka i~wyraża się poprzez wiele 
właściwości psychicznych traktowanych jako kryteria dojrzałej osobowości. 
Szczegółowe omówienie zespołów właściwości proponowanych przez różnych 
autorów wykracza poza ramy artykułu\footnote{
Kryteria dojrzałej osobowości znaleźć można w~pracach: 
\cite{Allport:Pattern}; 
\cite{1:Maslow:Motywacja}; 
\cite{Rogers:OStawaniu}, 
a~ich omówienie np. w~pracach 
\cite{1:Pluzek:Psychologia}, s.~44--85; 
\cite{Galdowa:Rozwoj}, s.~41--56.
}. 
Warto jednak, choćby krótko, wskazać na ustalenia \ios{Olesia}{Oleś, P.K.}, 
który dojrzałość osobowości łączy~z:

\begin{itemize}
\item[(a)]
rozwojem wewnętrznym (powiększanie wewnętrznego bogactwa, 
dążenie do rozsądnej autonomii, wykraczanie poza to, co sprawdzone, 
typowe czy znane, dążenie do szczęścia),

\item[(b)]
dbałością o~wzrost kompetencji osobistych (ćwiczenie giętkości adaptacyjnej 
i~adekwatności reagowania, zwiększanie odporności na frustrację, wyrobienie 
odpowiedzialności),

\item[(c)]
troską o~rozwój generatywności (zaangażowanie na rzecz dobra wspólnego, 
kształtowanie szacunku wobec innych), a~ponadto z~wyborem celów i~realizacją 
dążeń życiowych, klaryfikacją hierarchii wartości i~budowaniem dojrzałości 
moralnej, które można postrzegać jako szczególne atrybuty mądrości\footnote{
Por. \cite{Oles:Psychologia}, s.~249--255.
}.
\end{itemize}

W~tym kontekście należy zwrócić uwagę, że charakterystyki osób zarówno 
dojrzałych, jak i~mądrych często dokonuje się, używając podobnych określeń. 
Akcentuje się najczęściej ich realizm życiowy, obiektywizm w~spostrzeganiu 
siebie i~innych, ciekawość poznawczą, rozważność działań, dalekowzroczność, 
wewnętrzną harmonię, samokontrolę. 

Wiele wskazuje na to, że kształtowanie się mądrości i~osiąganie dojrzałości 
psychicznej są procesami w~znacznym stopniu pokrewnymi, a~co więcej, 
wzajemnie na siebie oddziaływającymi. 
Można zatem przyjąć, że jednym z~ważnych przejawów dojrzałego 
funkcjonowania psychospołecznego jest ujawniana mądrość. 

\summary{
Wisdom is a~unique personal attribute, mostly discussed in humanistic disciplines. 
Over the course of the last 30~years, the concept of wisdom has found a~place 
in the psychological literature as well. 
Yet we still do not have a~clear definition of it. 
Hence the main purpose of this article is to provide an overview of definitions 
of wisdom. 
Those proposed in the recent past can be categorized into four groupings: 
firstly, wisdom can be defined as a~composite of competences or personality 
factors; 
secondly, it can be identified with that which counts as a~positive outcome 
in respect of a~person’s psycho-social development; 
thirdly, it can be regarded as a~system of knowledge about the meaning and 
conduct of life; 
fourthly, it can be defined as a~process emerging in real-life contexts. 
Finally, a~very large majority of authors assume that wisdom depends on one’s 
having an unusually well-integrated personality structure.
}{
wisdom --- 
wisdom definitions --- 
personality maturity --- 
psychosocial maturity
}

\end{elementlit}
