\begin{elementlit}
{Wiesław Szuta}
{\autor{Wiesław \kapit{Szuta}}
\afiliacja{Wyższa Szkoła Medyczna w~Sosnowcu}}
{O filozofii człowieka Romana Darowskiego}
{O filozofii człowieka Romana Darowskiego}
{Roman Darowski's philosophy of man}

\index{Szuta, W.}

\oDef{\oDarowski}{Darowski}{Darowski, R.}
\oDef{\oZiemianski}{Ziemiański}{Ziemiański, S.}
\oDef{\oMazur}{Mazur}{Mazur, P.S.}
\oDef{\oDuchlinski}{Duchliński}{Duchliński, P.}


\tytul{Wprowadzenie}

Ks. Roman \oDarowski{} SJ jest profesorem filozofii na Wydziale Filozofii Akademii 
Ignatianum w~Krakowie. 
Przez wiele lat był związany naukowo z~Papieską Akademią Teologiczną (obecnie 
Uniwersytet Papieski Jana Pawła~II w~Krakowie). 
Zajmował się i  zajmuje historią filozofii, głównie filozofią jezuitów w~Polsce, 
a~także filozofią człowieka i~histografią lokalną (chodzi o~rodzinną miejscowość --- 
Szczepanowice nad Dunajcem). 
Roman \oDarowski{} jest najczęściej kojarzony z~wielokrotnie wydawaną 
\textit{Filozofią człowieka}\footnote{
Książka ta doczekała się pięciu wydań: 
\cite{Darowski:Filozofia1995}, 1995; 
\cite{Darowski:Filozofia1996}, 1996 (wznowienie); 
\cite{Darowski:Filozofia2002}, 2002 (wydanie uzupełnione); 
\cite{Darowski:Filozofia2008}, 2008 (wydanie zmienione i~uzupełnione); 
\cite{Darowski:Filozofia2015}, 2015 (wznowienie). 
W~2014 roku ukazało się angielskie tłumaczenie tej książki: 
\cite{Darowski:Philosophical2014}.
}. 

Oprócz tego \oDarowski{} był redaktorem dwóch monografii --- 
\textit{Człowiek i~świat. Szkice filozoficzne}\footnote{
\cite{Darowski:Czlowiek}, 1972.
} 
oraz \textit{Człowiek: istnienie i~działanie}\footnote{
\cite{Darowski:Miedzy}, 1974.
} 
--- w których zamieścił swoje artykuły. 
Ponadto wydał kilkanaście artykułów o~tematyce antropologicznej\footnote{
Między innymi opublikował: 
\cite{Darowski:Cielesno}; 
\cite{Darowski:FilozofiaWolnosc}; 
\cite{Darowski:FilozofiaStruktura}; 
\cite{Darowski:FilozoficznaRefleksja}; 
\cite{Darowski:FilozofiaWartosci}; 
\cite{Darowski:CzlowiekAbsolut}; 
\cite{Darowski:FilozofiaIstota}; 
\cite{Darowski:Osoba}.
}. 

\tytul{Metodologia filozofii człowieka}

Prof. \oDarowski{} w~swoich publikacjach z~filozofii człowieka zastosował --- 
nawiązując do tradycji scholastycznej --- metodę tezową (tetyczną). 
Chodzi w~niej o~to, iż podstawowe zagadnienia antropologiczne 
są formułowane w~postaci twierdzeń (tez), które następnie mniej lub więcej 
szczegółowo rozwija, uzasadniając adekwatnie z~odwołaniem do argumentacji 
konkretnej tezy. 
Owa argumentacja w~jego publikacjach naukowych (najczęściej) zawiera 
następujące elementy: 
(i)~zaprezentowanie zagadnienia, 
(ii)~wyjaśnienie pojęć, 
(iii)~prezentacje wiodących stanowisk lub opinii na temat danego problemu 
oraz to, co jest bardzo istotne, 
i~w~końcu (iv)~zaprezentowanie najbardziej adekwatnej argumentacji 
uzasadniającej daną tezę (sformułowaną na początku). 
Właśnie takie podejście metodologiczne \oDarowski[ego] sprawia, 
że jego piśmiennictwo naukowe z~zakresu antropologii filozoficznej 
jest bardzo przejrzyste, precyzyjne, przekonujące, łatwe do przyjęcia 
przez odbiorców (czytelników). 
Interesujący nas filozof rzadko porusza się w~swoich analizach na pograniczu 
nauk empirycznych (ścisłych, przyrodniczych). 
Nieczęsto sięga do współczesnych osiągnięć nauk medycznych (neurologii, 
psychologii, genetyki) czy też popularnej obecnie filozofii umysłu (kogniwistyki). 
Nie dyskutuje też szerzej zagadnień, które wnosi ewolucjonizm, oraz pomija 
problematykę relacji umysł -- ciało (\textit{body-mind problem}). 
W~swojej refleksji filozoficznej odwołuje się głównie do argumentacji klasycznej 
(neoscholastycznej), a~w~problematyce związanej z~transcendencją człowieka 
do świata zwierząt i~pozostałych bytów pochodnych (stworzonych). 
W~sposób wyraźny odwołuje się również do argumentacji wyprowadzonych 
z~pojęć powszechnych --- np. niematerialność utożsamia z~duchowością, 
a~niematerialność ducha ludzkiego wiąże z~czynnikiem pochodzącym spoza 
materii (cielesności). 
Następnie analizuje tezy z~filozofii człowieka --- struktury bytowej człowieka, 
takie jak: nieśmiertelność, wolność, godność i~miejsce człowieka w~świecie 
(w~hierarchii bytów). 

W~przyjętej przez siebie metodzie jest zbliżony do argumentacji, którą stosował 
między innymi w~antropologii filozoficznej Karol \ios{Wojtyła}{Wojtyła, K.}. 
Przechodzi zatem w~opisie (typu fenomenologicznego) od czynów, 
a~więc świadomych działań człowieka, do ich uzasadnienia, do wyjaśnienia 
między innymi osoby za pomocą jej wewnętrznej struktury bytowej 
(metafizycznej). 
Głównie chodzi tu o~zasadę: 
działanie świadczy o~istnieniu (\textit{agere sequitur esse}). 
Ważny dla \oDarowski[ego] jest opis typowych ludzkich działań, czynów, 
a~także świadomość samego siebie, ogólnych pojęć, wolnych decyzji czynów, 
które wskazują na istnienie podmiotu rozumnego, a~więc duchowej substancji, 
będącej podstawą transcendencji i~godności ludzkiej osoby. 
W~zastosowanej metodzie tkwi walor refleksji filozoficznej nad 
człowiekiem podjętej przez tegoż autora. 

W~ujęciu \oDarowski[ego] podejmowana problematyka wykazuje 
spójność logiczną, trafnie łączącą istotne elementy antropologii 
tomistycznej\footnote{
W~swojej refleksji nawiązuje do 
św. \ios{Tomasza z Akwinu}{Tomasz z Akwinu, św.} 
(por. np. \textit{Suma Teologiczna}, I, q. 75--89).
} 
i~w~pewnym stopniu współgra ze współczesną refleksją filozoficzną 
oraz danymi, które przynoszą obecnie nauki szczegółowe. 
We właściwy sobie sposób przedstawia koncepcję duszy jako formy substancjalnej 
ciała, by potem przejść do jej władz, to jest intelektu i~wolnej woli. 
Jednocześnie akcentuje niematerialność i~nieśmiertelność duszy, o~czym już 
wspomniano wyżej. 
Nadto ubogaca tomistyczną filozofię człowieka o~wartości --- między innymi 
akcentuje fakt, iż człowiek jest istotą historyczną, dialogiczną 
i~społeczną. 

\tytul{Filozofia człowieka}

Po dotychczasowych wnioskach dokonanych w~zakresie filozofii człowieka 
w~aspekcie zagadnień metodologicznych zostaną teraz przybliżone --- 
w~kilkunastu punktach --- podstawowe wątki filozoficznej refleksji Romana 
\oDarowski[ego] nad bytem ludzkim zawarte w~jego wiodących publikacjach, 
takich jak: 
,,Człowiek w~filozofii współczesnej''\footnote{
\cite{Darowski:Czlowiek}, 1972.
} 
oraz ,,Między przeszłością a~przyszłością''\footnote{
\cite{Darowski:Miedzy}, 1974.
}. 

Po analizie wyżej wymienionych tekstów \oDarowski[ego] nasuwają się 
następujące stwierdzenia:

\begin{enumerate}
\item Człowiek jest tajemnicą dla samego siebie, dlatego na każdej jednostce 
spoczywa obowiązek przemyśleń, refleksji i~poszukiwań na własne konto, 
w jego imieniu (osoby ludzkiej) w~celu pełniejszego poznania prawdy o~człowieku.

\item Człowiek jest istotą materialno-duchową, jest jednością substancjalną, 
dusza ludzka jest formą ciała i~ona stanowi o~człowieku, o~jego miejscu 
w~hierarchii bytów.

\item \oDarowski{} opowiada się po stronie argumentacji filozoficznej, 
czyli przyjmuje czystą filozofię człowieka (antropologię filozoficzną), 
którą ewentualnie uzasadnia argumentację teologiczną, traktując ją tylko 
jako pomocną naukę, ale zasadniczo ją pomija, zostawiając filozofii jej 
metodologiczną autonomiczność względem teologii (antropologii teologicznej). 
Jednocześnie jest jak najbardziej zgodny z~oficjalną doktryną Kościoła w~refleksji 
filozoficznej nad bytem ludzkim (nie narusza w~niczym podstaw wiary).

\item Opowiada się po stronie filozoficznej tradycji arystotelesow\-sko-tomistycznej, 
która próbuje przekazać obraz całej rzeczywistości w~sposób realistyczny 
i~zdroworozsądkowy, przyjmując w~ramach tej tradycji chrześcijański 
personalizm.

\item Twierdzi, że czynnik materialny człowieka podlega różnym procesom 
biochemicznym, wobec tego zbliża go do świata zwierząt. 
Natomiast czynnik duchowy odróżnia człowieka od zwierząt.

\item W~aspekcie cielesności człowieka nie wyklucza jego powstania na drodze 
ewolucji z~gatunków niższych, w~myśl tego, co głosi teoria ewolucji. 
Natomiast uważa, że analiza czynności ludzkich wskazuje na istnienie duchowości 
samoistnej (substancjalnej), czyli duszy ludzkiej. 
Zgodnie z~zasadą racji dostatecznej czynnik materialny (cielesny) nie może 
wyjaśnić zaistnienia czynnika duchowego. 
Wobec tego zachodzi konieczność uznania, że czynnik duchowy pochodzi 
z~zewnątrz, jego genezy nie można wyjaśnić materią ciała.

\item Uważa, iż psychologia wskazuje na to, że pojęcia ogólne i~sądy 
nie pochodzą od poznania zmysłowego, ale od intelektualnego (rozumowego); 
są zatem niematerialne, a więc mają pochodzenie duchowe.

\item Swoisty „niedosyt” wartości, np. miłości, dobra, szczęścia, świadczy --- 
wg \oDarowski[ego] --- że w~człowieku istnieje czynnik przewyższający 
tylko ludzkie pragnienia, które są przyziemne, doczesne.

\item Człowiek jest istotą materialno-duchową, wobec tego posiada życie 
wegetatywne, sensytywne, psychiczno-zmysłowe, a~ponadto istnieje w~nim 
wyższe życie psychiczno-duchowe, którego głównym pożądaniem jest „chcenie” 
i~„świadome działanie”, a~to jest to, co go charakteryzuje, co go „uczłowiecza”, 
czyni z~niego podmiot, a~nie „przedmiot”.

\item Czynnik duchowy, czyli rozumna duchowa wolna wola, łączy się z~materią 
i~w~ten sposób powstaje (poczyna się) człowiek, jako jeden byt substancjalny, 
a~więc pełny byt. 
Nadto człowiek jest osobą, czyli podmiotem swego działania. 
Właściwa człowiekowi podmiotowość jest tajemnicą dla niego samego. 
Dla człowieka tajemnicą jest też początek jego życia (zaistnienie) oraz kres 
jego życia (na co wskazuje problematyka tanatologiczna).

\item Człowiek jest istotą społeczną; żyje w~społeczeństwie (przede wszystkim 
w~rodzinie) i~dlatego jest mu przypisana odpowiedzialność. 
Z~tą odpowiedzialnością łączą się jego prawa i~obowiązki (także moralność).

\item Dzięki czynnikowi duchowemu człowiek jest istotą wyjątkową, którą 
w~dziedzinie poznania i~pożądania cechuje otwarcie się na wszelki byt. 
Ową cechę warunkuje właśnie duchowość człowieka. 
Ta otwartość wiąże się z~kolejną cechą człowieka --- jego „dialogicznością”.

\item \oDarowski{} uważa, że to otwarcie się na wszelki byt umożliwia dialog 
w~szerokim tego słowa znaczeniu, przede wszystkim w~sferze poznania, 
dążenia i~przemiany. 
Dzięki otwarciu się na otaczającą go rzeczywistość --- której jest częścią --- może 
ją poznawać i~jej pożądać. 
Dotyczy to również otwartości człowieka na Byt Absolutny, na nieskończoną 
Transcendencję. 
Człowiek transcenduje: przekracza, dąży, pragnie coraz więcej, coraz lepiej, 
coraz głębiej.

\item \oDarowski{} wyraźnie akcentuje, że człowiek jest istotą historyczną --- 
ma swoją głęboką przeszłość (kontekst historyczny), swoją teraźniejszość, 
ale ma też swoją przyszłość. 
Autor zadaje również pytanie o~to, co nieśmiertelną duszę ludzką czeka 
po śmierci. 
I~odpowiada, że nauka i~filozofia napotykają na trudności z~wyjaśnieniem tego 
egzystencjalnego pytania. 
W~sprawie bytowania duszy ludzkiej po śmierci człowieka --- a~więc chodzi 
o~życie pozagrobowe --- właściwej odpowiedzi udziela teologia (eschatologia), 
która jest nauką odrębną od filozofii (filozofii człowieka).

\item Z~filozoficznego punktu widzenia można stwierdzić, iż człowiek posiada 
cel ziemski (doczesny) i~cel pozaziemski (wieczny), a~w~wymiarze całościowym 
celem jest szczęście. 
Owo pragnienie szczęścia towarzyszy człowiekowi w~różny sposób i~przez całe 
jego życie. 
Faktem jest, że różni ludzie różnie owo szczęście rozumieją i~w~różny sposób 
próbują go osiągnąć. 
Tak naprawdę tu, w~życiu ziemskim, odczuwają „niedosyt”.

\item Brak zaspokojenia owego „niedosytu” najczęściej kieruje myśli i~pragnienia 
ludzkie ku Transcendencji, która w~religiach jest określana jako Bóg. 
Wiara w~życie pozagrobowe często wiąże się z~nadzieją zaspokajania ludzkiego 
szczęścia (chrześcijanie określają je jako życie wieczne --- życie zbawionych, 
świętych).
\end{enumerate}

Powyższe wnioski zostały sformułowane --- jak już wspomniano wyżej --- głównie 
na podstawie artykułów ,,Człowiek w~filozofii współczesnej'' (1972)\footnote{
Tezy zawarte w~tym artykule zostały uwzględnione w~wydanej znacznie później 
monografii: \cite{Darowski:Filozofia1995}, 1995. 
} 
oraz ,,Między przeszłością a~przyszłością'' (1974). 
W~drugiej z~wymienionych publikacji szczególnie dobitnie akcentowany 
jest historyczny, dialogiczny i~społeczny kontekst życia człowieka. 
Te wątki wnoszą istotne \textit{novum} do myśli antropologicznej \oDarowski[ego]. 
Głównie dotyczy to następujących kwestii: 

\begin{enumerate}
\item Autor wskazuje na fakt wielkiego osiągnięcia poznawczego i~twórczego 
człowieka odnoszącego się do rzeczywistości materialnej. 
Osiągnięcia te są wprost imponujące. 
\oDarowski{} stwierdza także, że człowiek jest bytem najbardziej złożonym 
i~stanowi najtrudniejszy dla podmiotu „przedmiot” jego poznania.

\item \textit{Homo viator}, a~więc człowiek w~drodze, jest we wnętrzu wielkiego 
procesu zmian i~przemian, natomiast istota realizacji człowieczeństwa odbywa się 
na granicy przeszłości i~przyszłości, a~więc najczęściej w~teraźniejszości. 
I~tu ujawnia się cecha ludzkiego bytowania, którą \oDarowski{} określa 
„historycznością”.

\item Z~kolei historyczną działalność ludzką nazywa \oDarowski{} działalnością 
kulturową i~kulturalną. 
Ta działalność w~wymiarze historycznym, czyli realizacja człowieczeństwa 
pomiędzy przeszłością i~przyszłością, zawiera w~sobie dwa elementy: 
(i)~zależność od środowiska 
oraz (ii)~wolność osobową jednostki. 
W~związku z~tym ,,historyczność'' jest także określana jako cecha człowieka, 
dzięki której jest on związany zarówno z~czasem, jak i~z~uwarunkowaniami 
zewnętrznymi.

\item Mimo że przestrzeń i~czas warunkują istnienie człowieka, to jednak 
człowiek nie przestaje być bytem czasowo-przestrzennym 
zdolnym wznieść się ponad jeden i~drugi wymiar. 
Obecne czasy naznaczone są bardzo wyraźnym piętnem rozwoju i~postępu. 
Wobec tego postęp, którego rację stanowi rozwój, jest charakterystyczną cechą 
ludzkiej aktywności w~świecie, obcą światu innych istot żywych (np. zwierząt). 
Według autora, fenomen rozwoju i~postępu uwidacznia się głównie 
w~duchowej kulturze, w~mniejszym stopniu w~kulturze materialnej.

\item Z~fenomenem historyczności łączy się przemijalność, która często 
wprawia w~zadumę, czasem napawa smutkiem, a~na pewno zmusza 
do refleksji nad sobą i~światem zewnętrznym. 
W~związku z~powyższym \oDarowski{} uważa, że człowiek dzięki niezmiennemu, 
wewnętrznemu „ja” ma w~sobie --- mimo swej historyczności --- pewien 
odblask absolutnej wielkości i~niezmienności Boga.

\item Refleksja filozoficzna odkrywa konieczność istnienia istoty nieskończenie 
doskonałej i~wobec tego podprowadza człowieka do fenomenu religii, 
a~więc i~do Boga.
\end{enumerate}

Powyższe wnioski zostały ujęte i~rozwinięte w~zasadniczej monografii 
\oDarowski[ego], czyli w~jego \textit{Filozofii człowieka}, która stała się 
cennym podręcznikiem z~dziedziny antropologii filozoficznej. 
Należy w~tym miejscu podkreślić, że jej autor traktuje antropologię filozoficzną 
w~sensie ścisłym jako filozofię człowieka rozszerzoną o~elementy teorii poznania 
i~psychologię\footnote{
Sam \oDarowski{} definiuje filozofię człowieka jako rozumową naukę 
o~człowieku w~świetle jego przyczyn ostatecznych, czyli podstawowych 
uwarunkowań (por. \cite{Darowski:Filozofia2008}, 2008, s.~18).
}. 
Istotę filozofii człowieka autor ukazuje przede wszystkim w~trzeciej części swojej
kasiążki, zatytułowanej ,,Główne problemy filozofii człowieka''\footnote{
Część trzecią poprzedzają: 
część pierwsza ,,Zagadnienia wprowadzające'' (s.~15--28) 
oraz część druga ,,Dzieje filozofii człowieka'' (s.~29--58). 
Książkę zamyka obszerna ,,Antologia tekstów'' na temat człowieka
(s.~150--280; por. \cite{Darowski:Filozofia2008}).
}. 
Zasadnicze problemy/pytania filozofii człowieka zostały sformułowane 
w~postaci 15 tez, które \oDarowski{} adekwatnie uzasadnił w~krótkich 
rozdziałach\footnote{
W~niniejszym artykule pominę szersze omówienie tej książki z~uwagi 
na fakt, że ukazało się już wiele recenzji/omówień poszczególnych 
wydań \textit{Filozofii człowieka}. 
Por. m.in.: 
\cite{Dec:RomanDec}; 
\cite{Kowalczyk:RomanKowalczyk}; 
\cite{Krasnodebski:RomanKrasnodebski}; 
\cite{Ziemianski:Rec1996}; 
\cite{Ziemianski:OFilozofii}; 
\cite{Szuta:RomanDarowski}.
}: 

\begin{description}
\item[Teza 1.]
\textit{Człowiek a~świat zwierząt.} 
Mimo że człowiek wykazuje duże zewnętrzne podobieństwo do niektórych 
zwierząt, to jednak jest w~świecie istotą wyjątkową, której podstawową cechą 
jest otwarcie poznawcze i~wolitywne na wszelki byt.

\item[Teza 2.]
\textit{Cielesność człowieka.} 
Pierwiastek materialny stanowi istotny współczynnik człowieczeństwa 
i~przejawia się w~jego fizycznych właściwościach. 
Do niego właśnie odnosi się działalność „organizująca" ze strony pierwiastka 
duchowego.

\item[Teza 3.]
\textit{Pierwiastek duchowy człowieka.} 
Analiza czynności rozumu i~woli świadczy o~substancjalnej niematerialności 
duszy ludzkiej. 
Niematerialność ta jednak nie jest doskonała, gdyż niektóre przejawy dynamizmu 
duszy są zewnętrznie zależne od materii.

\item[Teza 4.]
\textit{Śmierć i~nieśmiertelność.} 
Człowiek jako całość podlega wprawdzie śmierci, ale jego istotny element: 
dusza „dzięki swej duchowości” istnieje dalej, gdyż jest nieśmiertelna.

\item[Teza 5.]
\textit{Struktura umysłu ludzkiego i~proces poznania umysłowego.} 
Poznanie ludzkie polega na intencjonalnym przyjęciu przedmiotu przez umysł 
w~procesie, w~którym można wyróżnić fazę czynną i~bierną.

\item[Teza 6.]
\textit{Stosunek pierwiastka duchowego do materialnego.} 
Związek pierwiastka duchowego i~materialnego człowieka najtrafniej wyjaśnia 
teoria jedności substancjalnej. 
Według tej teorii dusza stanowi formę substancjalną ciała ludzkiego.

\item[Teza 7.]
\textit{Wolność ludzka.} 
Analiza poznania ludzkiego i~woli ludzkiej wykazuje, że człowiek przy 
podejmowaniu decyzji i~w~postępowaniu jest wolny. 
Jest to wolność określania treści własnych działań oraz wolność podjęcia ich 
lub zaniechania.

\item[Teza 8.]
\textit{Osoba ludzka i~przysługujące jej prawa.} 
Pierwiastek duchowy i~materialny tworzą jedną substancję, jedną naturę 
i~jedną osobę ludzką, która jest ostatecznym podmiotem wszystkich działań; 
stanowią też podstawę godności człowieka i~przysługujących mu praw.

\item[Teza 9.]
\textit{Pochodzenie człowieka.} 
Człowiek jako byt kompletny nie mógł powstać na skutek samych dynamizmów 
mineralnych, roślinnych lub zwierzęcych. 
Możliwość powstania drogą ewolucji „samego ciała ludzkiego'', tzn. bez inteligencji 
i~wolności, jest sprawą sporną.

\item[Teza 10.]
\textit{Człowiek a~świat wartości.} 
Człowiek urzeczywistnia sens własnego bytowania przez harmonijny rozwój 
wszystkich swych możliwości, co dokonuje się przez realizację różnorodnych 
wartości.

\item[Teza 11.]
\textit{Człowiek twórcą kultury.} 
Człowiek jest twórcą kultury i~równocześnie jej odbiorcą. 
Działalność kulturowa, właściwa tylko człowiekowi, stanowi podstawową 
dziedzinę aktywności ludzkiej w~świecie.

\item[Teza 12.]
\textit{Człowiek istotą historyczną.} 
Człowiek jest istotą historyczną. 
Istnieje i~działa w~dziejach, od których zależy i~które równocześnie współtworzy.

\item[Teza 13.]
\textit{Człowiek istotą dialogiczną.} 
Człowiek jako osoba jest istotą zwróconą ku drugiemu (ku innym ludziom), 
jest istotą dialogiczną. 
Dopiero w~dialogu z~innymi ludźmi może siebie pełniej odkrywać i~rozumieć.

\item[Teza 14.]
\textit{Człowiek istotą społeczną.} 
Człowiek jest istotą społeczną i~dlatego swoje człowieczeństwo może w~pełni 
urzeczywistniać tylko wspólnie z~innymi ludźmi. 
Przejawia się to w~tym, że jest otwarty na innych ludzi, potrzebuje ich 
i~wraz z~nimi tworzy różne formy społeczności.


\item[Teza 15.]
\textit{Człowiek istotą religijną.} 
Człowiek jako byt rozumny i~wolny, wobec faktu własnej niewystarczalności, 
a~równocześnie świadom własnej transcendencji, poszukuje Bytu Absolutnego 
(Boga) i~może wejść z~Nim w~dialog, który bywa nazywany religią\footnote{
Por. \cite{Darowski:Filozofia2008}, 2008, s.~59--149.
}.
\end{description}

\tytul{Analogia: Człowiek --- Absolut}

W~czwartym wydaniu \textit{Filozofii człowieka}\footnote{
\cite{Darowski:Filozofia2008}, 2008.
} 
\oDarowski{} poświęcił kilka stron na refleksję nad problemem Absolutu 
i~osoby ludzkiej. 
Ów wątek antropologiczno-teodycealny szerzej podjął w~artykułach 
,,Człowiek -- Absolut?''\footnote{
\cite{Darowski:CzlowiekAbsolut}, 2009.
} 
oraz ,,Osoba ludzka -- Absolut?''\footnote{
\cite{Darowski:Osoba}, 2012.
}. 
Treści zamieszczone w~tych publikacjach można sformułować w~następujących 
punktach: 

\begin{enumerate}
\item Refleksja nad człowiekiem prowadzi do wniosku, że człowiek posiada 
w~sobie kilka rysów „nieograniczoności”, które się składają na pewien wymiar 
jego „nieskończoności”, a~więc i~na pewną formę wartości o~charakterze 
absolutnym (na wzór Absolutu).

\item „Nieskończoność” w~przypadku człowieka ma swe podstawy w~świadomości 
(rozumności, tj. naturze intelektualnej) i~wolności (wolnej woli), którymi obdarzony 
jest człowiek. 
Polega ona w~szczególności na wielorakim otwarciu człowieka, które przybiera 
różnorakie formy.

\item Otwarcie poznawcze ujawnia się na każdym etapie poznawczym człowieka, 
poczynając od tworzenia pojęć nie tylko szczegółowych, jednostkowych, ale także 
ogólnych (np. dobro, prawda, miłość, byt), albo też poprzez formułowanie sądów, 
zdań aż po najdoskonalszą formę poznawczą, jaką jest rozumowanie. 
Na tej drodze możliwe jest także poznanie istnienia Absolutu (Boga) i~niektórych 
Jego atrybutów.

\item Wyrazem tego otwarcia człowieka jest m.in. mowa ludzka, która opiera się 
na określanej sumie dźwiękowych symboli. 
Istotą mowy są pojęcia ogólne, oderwane od materii. 
Byt staje się przedmiotem myśli i~mowy.

\item Człowiek jest istotą wolną, zdolną dokonywać wyboru różnych (wielorakich) 
celów i~środków do ich osiągnięcia. 
Jest to wolność wyboru, który nie wynika z~jakiegokolwiek przymusu. 
Innymi słowy, jest to władza, dzięki której wolna wola ludzka może się sama 
zdeterminować (określić), może się zdecydować na określone działanie 
lub zaniechanie działania, a~decydując się na działanie, może wybrać takie 
lub inne sposoby działania.

\item Człowiek nie tylko rzeczywiście poznaje i~pożąda (pragnie), ale także 
wybiera i~uprawia różnoraką działalność. 
Główne dziedziny tej działalności dotyczą: myślenia, reflektowania, poznawania 
prawdy, planowania, mówienia (komunikowania się z~innymi osobami), 
podejmowania pracy, tworzenia kultury (w~tym sztuki), wcielania wartości, 
tradycji, wolności, postępu, techniki, cywilizacji. 
Otwarcie poznawcze i~wolitywne możliwe jest dzięki temu, iż człowiek posiada 
szczególną (specyficzną), właściwą sobie strukturę bytową (ontyczną).

\item Ludzka wolność polega nie tyle na swobodzie dokonywania różnych 
wyborów, ile raczej na ukierunkowywaniu tych wyborów na dobro. 
Korzystając z~wolności i~decydując się na działanie, człowiek ma 
do dyspozycji niezwykłe bogactwo: 
(i) posiada wprost nieograniczone możliwości wyboru, 
(ii) jest zdolny pragnąć, chcieć, pożądać dobra nie tylko materialnego, lecz także 
niematerialnego (duchowego), 
(iii) potrafi ogarniać wszelkie dobro i~korzysta z~tych możliwości w~większym 
lub mniejszym stopniu, osiągając coraz to więcej dóbr zarówno materialnych, 
jak i~duchowych.

\item W~człowieku tkwi pierwiastek duchowy (dusza), który w~pewnym sensie 
jest absolutny. 
Przekonują nas o~tym fakty zauważalne zarówno w~dziedzinie poznania, 
jak i~w~dziedzinie pożądania (wolnej woli). 
W~procesie poznania stwierdzamy różne czynności poznawcze, czyli akty 
poznawcze: postrzeganie, wyobrażanie, kojarzenie, tworzenie pojęć i~sądów, 
rozumowanie. 
Natomiast rezultatami aktów poznawczych są: wrażenia, spostrzeżenia, 
wyobrażenia, skojarzenia, pojęcia, sądy, wnioski.

\item Refleksja filozoficzno-psychologiczna pozwala na stwierdzenie istotnej 
różnicy między poznaniem zmysłowym a~umysłowym. 
Opierając się na analizie pojęć ogólnych i~sądów, dochodzimy do wniosku, 
że nie dadzą się one sprowadzić wyłącznie do poznania zmysłowego, mimo
że są z~tym poznaniem związane. 
Cechuje je bowiem owa ogólność, która nie przysługuje poznaniu zmysłowemu.
\end{enumerate}

W~konkluzji artykułu ,,Osoba ludzka -- Absolut'' \oDarowski{} stwierdził, 
że wielkość człowieka polega przede wszystkim na tym, iż przez swą świadomość 
i~możliwość decydowania o~sobie samym wznosi się na szczyty egzystencji, 
a~przez to ostatecznie sięga do porządku Absolutu\footnote{
Por. \cite{Darowski:Osoba}.
}. 
Inaczej mówiąc, pod pewnym względem (analogicznie) jesteśmy obdarzeni „boskością”\footnote{
W~roku 2011 w~trakcie konferencji naukowej „Spór o~osobę ludzką we 
współczesnej filozofii” odbyła się owocna dyskusja wokół tej tezy \oDarowski[ego] 
(por. dyskusja \oMazur{} -- \oDuchlinski{}, [w:] \cite{Szuta:Pytania}).
}. 

Prawda i~wolność mają charakter absolutny, bezwarunkowy, a~więc są 
możliwe i~dokonują się na płaszczyźnie wszelkiego bytu samego w~sobie, 
nie zaś w~ograniczonej dziedzinie szczegółowych, konkretnych rzeczy i~wartości 
tylko ziemskich. 
Posiadając taki „dar”, człowiek zajmuje wyjątkowe miejsce we wszechświecie. 
Niemałą rolę w~kształtowaniu własnego życia, w~otwarciu na przyszłość, 
w~„byciu więcej” i~w~„posiadaniu więcej” odgrywa także nadzieja 
występująca w~różnych postaciach i~wymiarach. 

Roman \oDarowski{} stwierdza, że przy zachowaniu odpowiednich proporcji 
oraz uwzględniając zasygnalizowane rozróżnienia i~zastrzeżenia, 
wolno powiedzieć, że pod pewnym względem człowiek jest „absolutem”. 
W~pełni się zgadzam z~tą tezą  ks. prof. zw. dr. hab. Romana \oDarowski[ego] SJ, 
mojego mistrza i~nauczyciela filozofii. 

\Cytuj{
Jako epilog artykułu dedykowanego z~okazji jego 80. urodzin pozwolę sobie 
na parafrazę pierwszych słów encykliki Jana Pawła~II \textit{Fides et ratio}:

\cytuj{
\textit{Historia filozofii wraz z~filozofią człowieka to dwa skrzydła, 
na których refleksja Ojca \oDarowski[ego] unosi się ku kontemplacji 
prawdy o~człowieku i~jego trudach poszukiwania odpowiedzi na pytania: 
kim jest, skąd pochodzi i~dokąd zmierza.}
}
}

\end{elementlit}
