\begin{elementlit} {Jacek Poznański} {\autor{Jacek \kapit{Poznański}}\afiliacja{Instytut Filozofii, \aik}} {Filozofia w~tzw. wielkiej nauce} {Filozofia w~tzw. wielkiej nauce} {Philosophy in the so-called big science} \index{ Poznański, J.} \oDef{\oVermeulen}{Vermeulen}{Vermeulen, N.} % Niki (♀) \oDef{\oRescher}{Rescher}{Rescher, N.} % Nicholas \oDef{\oSchumpeter}{Schumpeter}{Schumpeter, J.A.} % Joseph Alois \oDef{\oBush}{Bush}{Bush, V.} % Vannevar \oDef{\oRoosvelt}{Roosvelt}{Roosvelt, F.D.} % Franklin Delano \oDef{\oTruman}{Truman}{Truman, H.S.} % Harry S. \oDef{\oWeinberg}{Weinberg}{Weinberg, A.M.} % Alvin Martin \oDef{\odeSollaPrice}{de Solla Price}{de Solla Price, D.J.} % Derek John \oDef{\oGiudice}{Giudice}{Giudice, G.F.} % Gian Francesco \oDef{\oHevly}{Hevly}{Hevly, B.} % Bruce \oDef{\oGalison}{Galison}{Galison, P.} % Peter \oDef{\oGiere}{Giere}{Giere, R.N.} % Roland N. \oDef{\oDewey}{Dewey}{Dewey, J.} %John \oDef{\oHeidegger}{Heidegger}{Heidegger, M.} %Martin \oDef{\oHabermas}{Habermas}{Habermas, J.} % Jürgen \oDef{\oHacking}{Hacking}{Hacking, I.} % Ian \oDef{\oFranklin}{Franklin}{Franklin, A.} % Allan \oDef{\oPeirce}{Peirce}{Peirce, C.S.} % Charles Sanders \oDef{\oQuay}{Quay}{Quay, P.M.} %Paul M. \oDef{\oGeymonat}{Geymonat}{Geymonat, L.} % Ludovico \oDef{\oKitcher}{Kitcher}{Kitcher, P.} %Philip \oDef{\oBaird}{Baird}{Baird, D.} % Davis \oDef{\oFaust}{Faust}{Faust, T.} % Thomas \oDef{\oHajduk}{Hajduk}{Hajduk, Z.} % Zygmunt \oDef{\oBaker}{Baker}{Baker, G.} % Gillian \oDef{\oKunickiGoldfinger}{Kunicki-Goldfinger}{Kunicki-Goldfinger, W.J.H.} % Władysław J. H. \oDef{\oBrockman}{Brockman}{Brockman, J.} % John \oDef{\oGockowski}{Goćkowski}{Goćkowski, J.} % Janusz \oDef{\oBialas}{Białas}{Białas, A.} % Andrzej \streszczenie{ Rozumienie terminu „nauka”, jak i~jego odniesienia przedmiotowe przechodziły ważne zmiany na przestrzeni wieków. W~szczególności wiek XX był sceną istotnych przekształceń wewnątrz nauki, a~w~konsekwencji ożywionych dyskusji. Jedną z~takich przemian, rzadko zauważaną przez filozofów nauki, było wyłonienie się projektów badawczych przeprowadzanych na wielką skalę, zwanych często „wielką nauką”. Takie projekty wymagają nowych sposobów organizacji i~funkcjonowania nauki. W~szczególnie istotny sposób wpływają na naukę rozumianą jako aktywność oraz jako instytucję, lecz również jej wytworowe rozumienie (teorie, hipotezy) pozostaje pod wpływem tych przemian. Celem niniejszego artykułu jest zidentyfikowanie i~artykulacja filozoficznych aspektów opisanej sytuacji nauki. Rozpoczynam od zarysu historycznego rozwoju wielkiej nauki. Następnie, odwołując się do innych badaczy, poszukuję definicji tego zjawiska. Wskazuję też na niektóre kierunki w~rozwoju dwudziestowiecznej filozofii nauki i~sugeruję potrzebę konstruowania filozofii wielkiej nauki. Winna to być na tyle szeroko rozumiana filozofia nauki, aby w~adekwatny sposób poddawała analizie szeroki zestaw zagadnień filozoficznych pojawiających się w~najbardziej rozwiniętych gałęziach nauk przyrodniczych. Wybór tych zagadnień prezentuję w~ostatniej części artykułu. }{ wielka nauka --- mała nauka --- wielka fizyka --- filozofia nauki --- filozofia w~wielkiej nauce --- społeczna filozofia nauki } Rozumienie terminu „nauka”, jak również jego odniesienie przedmiotowe znacząco zmieniały się na przestrzeni wieków. Szczególnie XX wiek był sceną poważnych przemian w~samej nauce oraz jej rozumieniu, a~w~następstwie tego burzliwych nad nią dyskusji\footnote{ Szersze omówienie tego zagadnienia por. \cite[47--181]{Kaminski:Nauka}. }. Jedną z~ważnych, lecz rzadko zauważanych wtedy w~filozofii transformacji było powstanie wielkoskalowych projektów badawczych, czyli tzw. wielkiej nauki\footnote{ Jako jeden z~pierwszych filozofów na ten nowy sposób uprawiania nauki zwrócił uwagę Nicholas \oRescher. W~moim przekonaniu, nieśmiało i~bardzo fragmentarycznie konstruował on to, co można by nazwać filozofią nie tyle po prostu nauki, co raczej filozofią wielkiej nauki. Por. \cite{Poznanski:Postep2014}; \cite[]{Poznanski:Niekonczacy}. }. Projekty takie wymagały nowego sposobu organizacji i~funkcjonowania nauki. Istotnie wpłynęły one zwłaszcza na czynnościowe i~instytucjonalne rozumienie nauki, choć i~jej wytworowe rozumienie nie pozostało nietknięte. Wielka nauka stała się ważnym punktem odniesienia dla idei dotyczących przyszłości nauki i~jej rozwoju. Według niektórych badaczy, np. Niki \oVermeulen, pojęcie wielkiej nauki jest przydatne w~analizie rozwojowych przekształceń, jakie zachodzą w~ważnych dzisiaj dyscyplinach wiedzy\footnote{ Por. np. \cite[17--18]{Vermeulen:SupersizingScience}. }. Niniejszy artykuł skupia się na identyfikacji i~artykulacji filozoficznej problematyki, która się wyłoniła wraz z~powstaniem wielkiej nauki. Aby adekwatnie ująć te zagadnienia, najpierw szkicuję historyczny rozwój wielkiej nauki oraz zasadnicze procesy prowadzące do jej powstania. Następnie poszukuję wskazówek do właściwego określenia czy wstępnego zdefiniowania tego zjawiska. W~końcu sugeruję potrzebę uprawiania filozofii w~kontekście wielkiej nauki albo nawet filozofii wielkiej nauki, czyli takiej --- odpowiednio szeroko rozumianej --- filozofii nauki, która zdawałaby sprawę z~problemów najbardziej rozwiniętych postaci nauk przyrodniczych, zaawansowanych pod względem teoretycznym oraz eksperymentalnym i~organizacyjnym. \tytul{1. Historycznie o~wielkiej nauce} Przechodzę obecnie do zarysowania procesów historycznych, które doprowadziły do wyłonienia się zjawiska wielkoskalowych badań oraz idei wielkiej nauki. Istotne wydają się związki nauki ze sferami pozanaukowymi. Związki te zostały ustanowione gdzieś w~XVIII i~XIX wieku, kiedy to na szerszą skalę zaczęto stosować naukowe osiągnięcia do rozwoju techniki i~przemysłu. Na początku XX wieku proces ten został ugruntowany i~pogłębiony. Nauka stawała się wtedy coraz ważniejszą sferą ludzkiej aktywności w~relacji do społeczeństwa, gospodarki i~kultury. Tę szerszą rolę nauka podjęła już od samego początku pierwszej wojny światowej, kiedy to walczące armie francuska i~niemiecka zaczęły rozwijać broń chemiczną i~stosować ją na polach walki. Do komitetów wojennych zapraszano naukowców i~badaczy, którzy zasiadali w~nich obok wojskowych, przemysłowców oraz polityków\footnote{ Por. \cite[]{Giudice:BigScience}. }. W~ten sposób zostały ustanowione kanały komunikacyjne istotne dla zaistnienia przyszłych przemian w~nauce. Wewnątrz samej nauki istotny rozwój w~kierunku wielkoskalowej współpracy badawczej został zainicjowany pod koniec XIX wieku. Organizowano wtedy międzynarodowe wyprawy i~badania Antarktydy i~Arktyki w~ramach programów badawczych związanych z~dwoma Międzynarodowymi Latami Polarnymi (1882-1883 oraz 1932-1933)\footnote{ Por. \cite[420--421]{Vermeulen:Big}. }. Natomiast bezpośrednich historycznych źródeł powstania wielkiej fizyki, pierwszej wielkiej nauki, należałoby szukać w~Stanach Zjednoczonych, w~okresie drugiej wojny światowej\footnote{ Trzeba jednak pamiętać, że projekty badawcze już na długo przedtem zaczęły przekraczać swoim rozmiarem i~tempem rozwoju granice świata akademickiego. Na przykład w~1917~roku zbudowano ogromny, 100-calowy Hooker telescope dla potrzeb Mount Wilson Observatory, co wymagało zaangażowania czynników pozanaukowych. }. Ten wojenny kontekst odegrał istotną rolę, przyczynił się bowiem do mobilizacji społecznej i~politycznej wewnątrz tego kraju. W~latach 40.~XX wieku przeprowadzono szeroko zakrojone badania nad radarami (The Radiation Laboratory funkcjonujące przy Massachusetts Institute of Technology w~Cambridge, Massachusetts). W~tym samym czasie prowadzono również badania nad energią atomową (Manhattan Project realizowany w~Los Alamos Laboratory, New Mexico). Z~naukowego punktu widzenia obydwa programy przyniosły istotne rezultaty zarówno teoretyczne, jak i~praktyczne, co zaowocowało znacznym prestiżem fizyki. Późniejsza atmosfera zimnej wojny, wyścig zbrojeń, podbój kosmosu tylko umocniły uprzywilejowany status fizyki. Uczonych z~tej dyscypliny ceniono za ich wkład w~militarną dominację i~międzynarodowy prestiż USA\footnote{ \cite[4]{Giudice:BigScience}. }. Ważną rolę odegrały rozwijane w~pierwszych dekadach XX wieku innowacyjne koncepcje gospodarczo-polityczne. Pod wpływem ekonomisty i~polityka nauki Josefa A.~\oSchumpeter[a] w~USA zaczęto postrzegać badania naukowe i~technologiczne innowacje jako podstawę dla ciągłego ekonomicznego wzrostu, który pozwalał na tworzenie nowych miejsc pracy oraz zwiększanie ogólnego dobrobytu\footnote{ Por. przede wszystkim dwie książki \oSchumpeter[a]: \cite[]{Schumpeter:TheTheory} (pierwsze wydanie: \textit{Theorie der wirtschaftlichen Entwicklung}, Leipzig: Verlag von Duncker \& Humblot, 1911) oraz \cite[]{Schumpeter:Business}. }. Tymi między innymi ideami inspirował się Vannevar \oBush, profesor MIT, inżynier i~wynalazca, który stał się w~latach 40.~XX wieku centralną postacią w~zarządzaniu nauką w~USA. W~1940~roku, jeszcze przed włączeniem się USA do wojny, \oBush{} objął funkcję przewodniczącego nowo utworzonej National Defense Research Committee, a~rok później kierował innym nowo utworzonym urzędem, Office of Scientific Research and Development. Piastując te stanowiska, znacząco przyczynił się do ukierunkowania wysiłku naukowego na rozwój militarny kraju. To m.in. dzięki jego zabiegom, w~grudniu 1941~roku, przystąpiono do realizacji Manhattan Project, przedsięwzięcia ważnego dla powstania wielkiej nauki. W~lipcu 1945~roku \oBush{} ogłosił swój przełomowy dla życia naukowego w~USA raport zlecony przez Franklina D.~\oRoosvelt[a], a~skierowany do jego następcy Harry'ego S.~\oTruman[a], \textit{Science --- the endless frontier}. Według \oBush[a] istotne wsparcie rozwoju nauki i~badań naukowych jest najważniejszym czynnikiem, który sprzyja postępowi we wszystkich obszarach życia społecznego kraju\footnote{ Por. \cite[10--11]{Bush:Science}. }. Wskazywał, że rozwój technologii jest nieuniknioną konsekwencją rozwoju nauk podstawowych, a~rząd najskuteczniej wzmocni przemysł, gdy wesprze naukę i~rozwój talentów naukowych\footnote{ Por. \cite[19]{Bush:Science}. }. \oBush{} nawoływał też do rozszerzenia rządowego wsparcia dla nauki i~lobbował za powstaniem National Science Fundation (utworzona w~1950~roku), instytucji, która odegrała zasadniczą rolę w~rozwoju wielkiej nauki w~USA. Efektem tych politycznych rozstrzygnięć było sformalizowanie i~przyspieszenie przemian, jakim od czasu drugiej wojny światowej zaczęła podlegać nauka w~Stanach Zjednoczonych. Nastała epoka finansowanych przez państwo wielkich naukowych programów, takich jak np. Apollo Program, Hubble Space Telescope, Human Genom Project\footnote{ Za datę zamknięcia tej epoki uważa się decyzję Kongresu USA z~1993~roku o~zaprzestaniu finansowania ogromnego akceleratora Superconducting Super Collider w~stanie Texas. Kwestię tę szeroko omawia \cite{Weinberg:TheCrisis}. }. 16~lat po raporcie \oBush[a] nową postać nauki zaczęto określać mianem „wielka nauka”. Zastosowanie przymiotnika „wielka” --- w~pierwszych dziesięcioleciach XX wieku używanego do określania wielu pozanaukowych obszarów ludzkiej działalności\footnote{ Termin „wielki/wielka” pojawiał się już w~tytułach wielu książek dotyczących różnych aspektów zjawiska wzrostu w~nowożytnym społeczeństwie przynajmniej od roku 1912 i~książki \cite[]{Fay:BigBusiness}. Por. \cite[22--23]{Vermeulen:SupersizingScience}. Nauka została nim opatrzona jako kolejna już sfera społeczna, która stała się w~jakimś aspekcie wielka. } --- do obszaru wiedzy związane jest z~rozwojem współczesnej fizyki. Jak wspomniałem wyżej, fizyka, a~ściślej fizyka atomowa, jako pierwsza wśród dyscyplin i~dziedzin naukowych stała się „wielka”. W~późniejszym okresie uważana była za wzorcową „wielką naukę” oraz za miarę dla oceny rozwoju w~innych naukach. Spopularyzowanie tego terminu przypisuje się najczęściej Alvinowi M.~\oWeinberg[owi], dyrektorowi Oak Ridge National Laboratory. W~1961~roku opublikował on szeroko dyskutowany artykuł pt. ,,Impact of large-scale science on the United States''\footnote{ Por. \cite[]{Weinberg:ImpactScience}. Swoje rozważania rozszerzył następnie w: \cite[]{Weinberg:Reflections}. }. \oWeinberg{} używa tego terminu, aby wskazać i~ocenić (często pesymistycznie) przekształcenia zachodzące we współczesnej mu nauce, głównie amerykańskiej. Niedługo potem Derek J.~\ios{de~Solla~Price}{de Solla Price, D.J.} --- który entuzjastycznie odnosił się do określenia użytego przez \oWeinberg[a] --- wygłosił serię wykładów, Pegram Lectures w~Brookhaven National Laboratory, które następnie w~roku 1963 zostały opublikowane w~formie wpływowej książki \textit{Little science --- Big science}\footnote{ Por. \cite{Solla:MalaNauka}. Książka ta osiągnęła status tzw. \textit{citation classic}. W~całości weszła ona w~skład publikacji \cite{Solla:Little} (wyd. pośmiertne), która zawiera dodatkowo 9~artykułów tego autora napisanych po 1963~roku. }. Zawiera ona opis historycznego i~socjologicznego przejścia od małej nauki do wielkiej nauki i~skupia się głównie na ilościowym rozroście nauki. Derek J.~\ios{de~Solla~Price}{de Solla Price, D.J.} używa dla charakterystyki rozwoju nauki swojego prawa wykładniczego wzrostu różnych wskaźników nauki (liczba publikacji, naukowców, ilość wydawanych na naukę pieniędzy itd.). Książka bardzo dobrze wpisywała się w~początkujące w~tamtych latach socjologię nauki i~sciencjometrię. Ten historyczny rozwój sugerował niektórym badaczom ogólne tezy o~przyszłości nauki. Alvin M.~\oWeinberg{} uważał wielką naukę za historyczną konieczność: \cytuj{ Wielka nauka jest nieuniknioną fazą w~rozwoju nauki i~zadomowiła się już na dobre lub na złe. To, czego musimy się nauczyć, to żyć z~wielką nauką. Musimy sprawić, by wielka nauka rozkwitała\footnote{ \cite[162]{Weinberg:ImpactScience} (tłum. --- J.P.). }. } Analizując rozwój nauki w~XIX i~XX wiekach, \oRescher{} dochodzi do bardziej dramatycznego stwierdzenia: \cytuj{ [k]iedy warunek dojrzałości [danej dyscypliny naukowej --- J.~P.] zostanie osiągnięty, technologiczna eskalacja staje się nieuniknioną rzeczywistością w~całości nauk przyrodniczych. Od teraz wybór leży pomiędzy wielką nauką i~brakiem nauki (ang. \textit{big science and no science})\footnote{ \cite[187--188]{Rescher:ScientificProgress} (tłum. --- J.P.). Por. też \cite[170]{Rescher:TheLimits}. }. } Dzisiaj podobne opinie wygłaszane są przez badaczy z~Europejskiej Organizacji Badań Jądrowych CERN. Gian Francesco \oGiudice{} stwierdza: \cytuj{ Wielka nauka jest niemożliwym do zastąpienia narzędziem współczesnej nauki. Gdziekolwiek nauka osiąga postęp, tam wcześniej lub później powstanie potrzeba wielkich i~drogich narzędzi, zorientowanego na cel zorganizowanego przedsięwzięcia, ścisłej współpracy naukowców wykształconych i~wyszkolonych w~różnych dyscyplinach\footnote{ \cite[7]{Giudice:BigScience} (tłum. --- J.P.). }. } W~dalszej części artykułu wskażę, że takie ogólne stwierdzenia prawidłowości są tylko częściowo poprawne. W~każdym razie powyższy szkic historii dwudziestowiecznego rozwoju nauki do postaci wielkiej nauki ukazuje coraz ściślejsze włączanie nauki, w~różnych jej wymiarach i~aspektach, w~inne systemy i~obszary ludzkiej aktywności. Nauka staje się przedsięwzięciem całego społeczeństwa i~jest w~intensywnych interakcjach z~rozwojem całości ludzkiej kultury i~historycznymi zmianami. \tytul{2. W~kierunku definicji „wielkiej nauki”} Filozoficzna analiza zjawiska wielkiej nauki wymaga najpierw przynajmniej wstępnego określenia znaczenia tego terminu oraz jego przedmiotowego odniesienia. Zauważmy, że gdy wyróżnimy trzy podstawowe typy desygnatów terminu nauka --- rezultat, czynność i~instytucja\footnote{ Por. \cite[11--46]{Kaminski:Nauka}. } --- określenie „wielka” odnosi się najczęściej do przekształceń, które dotykają przede wszystkim dwóch ostatnich desygnatów: działalności naukowej oraz różnych jednostek organizacyjnych nauki. Rzadziej mówi się o~wpływie wspomnianych przemian na rezultaty naukowe, choć i~rozumienie tego zbioru desygnatów ulega modyfikacjom. Na niektóre z~tych przekształceń i~modyfikacji wskażę w~ostatniej części niniejszego artykułu. Omawiany termin jest odnoszony najczęściej do nowego sposobu uprawiania danej dyscypliny nauki oraz organizowania badań --- nowego w~stosunku do tradycyjnego obrazu nauki, tzw. małej nauki. Tradycyjnie w~nauce liczył się indywidualny wysiłek i~twórczość oddanego badaniom uczonego, który pracował w~małym gabinecie lub laboratorium, cieszył się stosunkowo dużą niezależnością oraz miał wolność wyboru tematu badawczego itd. Znaczenie terminu „wielka nauka” jest więc często determinowane na zasadzie kontrastu z~dotychczasowym rozumieniem uprawiania nauki (tak robił \ios{de Solla Price}{de Solla Price, D.J.}). Pewna trudność przy definiowaniu wielkiej nauki wynika z~faktu, że przymiotnik „wielka” w~różnych ujęciach przyjmuje czasem ilościowy, a~czasem jakościowy sens. Pionier badań nad wielką nauką, \ios{de Solla Price}{de Solla Price, D.J.}, koncentrował się zasadniczo na gwałtownym wzroście tempa zmian w~nauce, podawał liczne wskaźniki liczbowe, szukał prawidłowości, a~nawet praw ilościowych. Podobnie robił Alvin M.~\oWeinberg. W~książce \textit{Reflections on big science } pisze: \cytuj{ Nauka stała się wielka w~dwóch odmiennych sensach. Z~jednej strony wiele działań w~ramach nowożytnej nauki --- fizyka nuklearna, fizyka cząstek elementarnych, badania przestrzeni kosmicznej --- wymagają niezwykle wyszukanego sprzętu i~personelów złożonych z~dużych zespołów profesjonalnych naukowców; z~drugiej strony, naukowe przedsięwzięcie, zarówno mała nauka, jak i~wielka nauka, gwałtownie się rozrosły i~stały się o~wiele bardziej skomplikowane\footnote{ \cite[39]{Weinberg:Reflections} (tłum. --- J.P.). Ta książka dostarczyła ram i~języka w~dyskusjach nad rozrostem nauki. }. } Również \oRescher{} rozumie wielką naukę w~ten ilościowy sposób. Świadczy o~tym fakt, że często powołuje się on na publikacje \ios{de Solli Price’a}{de Solla Price, D.J.} oraz \oWeinberg[a], a~w~swoich analizach skupia się na szybkim wzroście technologicznego zaplecza badań naukowych oraz eskalacji jego kosztów, zwłaszcza ekonomicznych. Ustala też wiele matematycznych związków pomiędzy wielkościami charakteryzującymi różne aspekty rozwoju nauki\footnote{ Por. rozdz. 2 w: \cite[]{Poznanski:Postep2014}. }. Jednak, jak zauważa np. Bruce \oHevly, zmiany, które doprowadziły do powstania wielkiej nauki, nie polegały jedynie na wzroście skali budżetów na naukowe projekty, zwiększaniu rozmiaru, mocy i~precyzji maszyn czy zdolności zbierania i~analizowania danych. Istotne stają się konteksty wewnętrzne i~zewnętrzne nauki, ponieważ wielka nauka dotyka wielu obszarów, które znajdują się poza wąsko dotychczas definiowaną nauką. Zdaniem \oHevly[’ego] wielka nauka może być zrozumiana tylko w~wyniku zintegrowania tych obszarów w~spójny obraz\footnote{ Por. \cite[356]{Hevly:Afterword}. }. Przy takim szerszym spojrzeniu na naukę wyróżnia on kilka istotnych własności jakościowych nowego typu badań. Po pierwsze, wielka nauka powstała dzięki koncentracji zasobów przekazywanych na naukowe badania w~zmniejszającej się liczbie centrów badawczych, którym wyznaczano realizację ściśle określonych celów. Po drugie, w~ramach tych scentralizowanych instytucji zespół obsługujący laboratorium wyspecjalizował się. Laboratoria zostały podzielone nie tylko na grupy teoretyków, eksperymentatorów i~budowniczych instrumentów badawczych, ale także na hierarchie liderów grup, zarządzających laboratoriami, i~ludzi, którzy koordynują sprawy biznesowe. Po trzecie, w~historii~rozwoju wielkiej nauki nauka i~technologia posiadają ważne intelektualne i~ideologiczne powiązania. Wewnątrz ideologii nauki, artykułowanej przez twórców polityki naukowej i~twórców instytucji badawczych, nauka i~technologia były przedstawiane jako nierozłącznie związane, wzajemnie się wspierające i~warunkujące sfery\footnote{ Por. \cite[356--358, 363]{Hevly:Afterword}. }. Wszystkie te aspekty postaci nauki zwanej ,,wielką'' mają wyraźnie jakościowy charakter. Szersze spojrzenie pozwala zauważyć również, że wraz z~rozwojem wielkiej nauki wykształciły się nowe formy instytucjonalnej, politycznej i~społecznej organizacji nauki. Dlatego np. P.~\oGalison{} definiuje wielką naukę, wskazując nie tylko na wielkość ekonomicznych środków w~nią zainwestowanych, ale przede wszystkim na jej znaczny geograficzny zasięg, multidyscyplinarność czy wielonarodowość, a~więc, ponownie, zmiany jakościowe\footnote{ Por. \cite[2]{Galison:Introduction}. }. \oGiudice{} --- przyjmując Manhattan Project jako wzorcowy --- charakteryzuje wielką naukę za pomocą bardziej rozbudowanego zestawu cech ilościowych i~jakościowych: \begin{itemize} \item[●] duża liczba naukowców zaangażowanych w~projekt badawczy; \item[●] dobrze określony cel projektu, który winien być zrealizowany w~wyznaczonym okresie; \item[●] ów cel winien przekraczać dotychczasowe granice nauki i~technologii; \item[●] znaczne środki finansowe dostarczane przez grupy państw lub organizacje międzynarodowe; \item[●] prowadzenie badań w~międzynarodowych i~interdyscyplinarnych grupach uczonych, w~skład których wchodzą teoretycy, eksperymentatorzy, matematycy, informatycy, inżynierowie. \end{itemize} Istotną i~nową w~stosunku do wcześniejszych form nauki cechą wielkiej nauki jest także to, że projekt badawczy znajduje się pod bezpośrednią kontrolą urzędów zewnętrznych wobec środowiska akademickiego\footnote{ Por. \cite[1]{Giudice:BigScience}. Wraz z~rozwojem takich projektów powstały naukowe miasta, jak Oak Ridge (USA), Tsukuba Academic City (Japonia), Akademgorodok (Rosja). }. Refleksja nad przywołanymi ujęciami sugeruje, że adekwatne określenie pojęcia wielkiej nauki wymaga uwzględnienia zarówno aspektów jakościowych, jak i~ilościowych rozważanego zjawiska. Warto zwrócić uwagę, że przynajmniej od lat 70.~XX wieku następowało stopniowe różnicowanie się omawianego pojęcia wraz z~tym, jak wielkie projekty badawcze były rozwijane w~ramach innych niż fizyka dziedzin i~dyscyplin naukowych\footnote{ W~drugiej połowie XX wieku powrócono do --- przerwanej przez wojnę --- wielkoskalowej współpracy naukowej w~innych niż fizyka dyscyplinach. Zorganizowano uznany za niezwykle udany Międzynarodowy Rok Geofizyczny (1957-1958). Wzięli w~nim udział naukowcy z~różnych dyscyplin pochodzący z~67 państw z~obu stron żelaznej kurtyny. Następnie skonstruowano jeszcze większe i~dłużej trwające przedsięwzięcie --- Międzynarodowy Program Biologiczny (1968–1974). Była to próba zastosowania idei i~metod wielkiej nauki --- już wtedy dobrze zadomowionej w~fizyce --- w~naukach o~życiu, do koordynowania wielkoskalowych badań nad ekosystemami i~kwestiami ochrony środowiska przyrodniczego. W~późniejszym okresie okazało się, że nauki o~życiu wymagają innego toru rozwoju do postaci wielkiej nauki. Tę kwestię analizuje w~wielu swoich publikacjach \oVermeulen. }. Ukształtowanie się nowego pojęcia wielkiej nauki wiąże się przede wszystkim z~wielkoskalowymi projektami badawczymi w~ramach nauk o~życiu. Współczesna wielka biologia okazuje się inną formą wielkiej nauki niż wielka fizyka. \oVermeulen{} wskazuje, że wielka biologia jest oparta na sieciowej strukturze, w~skład której wchodzi wielka liczba dużych ośrodków naukowo-badawczych rozsianych po całym świecie. Istotną rolę pełni tutaj zbieranie, opracowywanie i~przechowywanie wielkich zbiorów danych. Bazy danych są istotnym rezultatem tych projektów. Wspólne badania są możliwe dzięki zastosowaniu zaawansowanych technologii informatycznych\footnote{ Por. \cite[]{Vermeulen:SupersizingScience}; \cite[]{Vermeulen:BigBiology}. }. Termin „wielka” nabiera więc ponownie nowych elementów znaczenia. \tytul{3. Potrzeba filozofii wielkiej nauki} Czytając prace z~filozofii nauki napisane w~XX wieku, odnosi się wrażenie, że w~bardzo nikłym stopniu zauważano opisywane wyżej przemiany w~nauce oraz formujące się nowe pojęcia nauki. Jest to tym bardziej zastanawiające, że w~centrum zainteresowań filozofii nauki tamtego okresu była właśnie fizyka jako wzorcowy przykład dyscypliny naukowej. Filozofia nauki była długo zdominowana przez sytuację problemową określoną przez logiczny empiryzm. Nawet po \oPopper[ze] horyzont filozoficzny znacznej części filozofii nauki określała koncepcja nauki, którą niektórzy określają mianem kognitywna\footnote{ Rozróżnienie na kognitywną i~techniczną koncepcję nauki oraz ich charakterystyki przyjmuję za: \cite[8]{Hajduk:Wartosciowanie}. }. W~tej perspektywie w~centrum badań znajdują się terminy, hipotezy i~teorie, natomiast związek między nauką a~techniką czy społeczeństwem i~kulturą jest wyłącznie faktualny. Teorie naukowe, aby być postępowe, nie muszą posiadać zastosowań praktycznych czy przyczyniać się do postępu technicznego. Zwraca się uwagę przede wszystkim na kategorię tzw. użyteczności epistemicznych. W~ramach takiej koncepcji rozwinął się teoretycyzm. Tym mianem określa się czasem tendencję do postrzegania historii nauki jako historii teorii naukowych oraz do wyłącznego skupienia się w~analizach filozoficznych i~metodologicznych na tej strukturalnej jednostce wiedzy. Przez niektórych filozofów teoretycyzm jest postrzegany jako podstawowy paradygmat filozofii nauki\footnote{ Szczegółowe uzasadnienie poglądu stwierdzającego, że teoretycyzm był podstawową orientacją dwudziestowiecznej filozofii nauki, przedstawia \cite[87--96]{Zeidler:NowyEksperymentalizm}. }. Roland N.~\oGiere{} pisze o~„skupieniu się na teorii” we współczesnej filozofii nauki (ang. \textit{theory-centrism})\footnote{ Por. \cite[515]{Giere:Theories}; \cite[21--22]{Hajduk:TradycyjnyDeskryptywny}. }. Podobnie \oRescher{} zauważa zbyt jednostronne zainteresowanie teoriami faktualnymi w~dwudziestowiecznej filozofii nauki, dlatego stwierdza, że „Korekta nazbyt teoretycznego nastawienia tradycyjnej filozofii nauki wymaga szerszego uznania roli technologii [badawczej --- J.P.]”\footnote{ \cite[40]{Rescher:TheLimits}. }. Przynajmniej do końca lat 70.~XX wieku dominowało więc wytworowe rozumienie nauki. Druga koncepcja nauki, określana czasem jako techniczna, rozwijała się w~tych nurtach filozofii, które podkreślają prymat \textit{praxis} nad teorią, a~w~związku z~tym traktują aplikacje praktyczne jako istotną funkcję wiedzy\footnote{ Por. \cite[8--9]{Hajduk:Wartosciowanie}. }. Przykładami są ujęcia Johna \oDewey[a], Martina \oHeidegger[a], Jürgena \oHabermas[a] oraz Nicholasa \oRescher[a]. W~koncepcji technicznej nauka jest rozumiana jako narzędzie oddziaływania człowieka z~przyrodą i~postrzegana jest przez pryzmat jej praktycznej użyteczności. Ta perspektywa umożliwia określenie pojęciowego związku między techniką przenikaną przez naukę i~nauką przenikaną przez technikę. Eksperymenty przeprowadzone w~ramach współczesnej nauki wymagają jej wysokiego stechnicyzowania, a~naukowy obraz świata jest warunkowany możliwościami techniki. W~tym ujęciu otwierała się możliwość analizowania czynnościowego aspektu nauki oraz jej zależności od społeczeństwa, kultury, ekonomii. Warto tu zauważyć jeszcze jeden nurt w~dwudziestowiecznej filozofii nauki, w~ramach którego w~refleksji nad nauką wyraźnie podjęto dyskusję nad rolą eksperymentalnej składowej nauki oraz rolą instrumentów badawczych skonstruowanych dzięki wiedzy technicznej. Niedocenienie praktyki eksperymentalnej, która stanowi zasadniczy i~złożony składnik całej praktyki naukowej, skłoniło filozofów, takich jak np. Ian \oHacking, do przedstawienia na początku lat 80.~XX wieku nowego programu uprawiania filozofii nauki. Program ten nazwano później „nowym eksperymentalizmem”\footnote{ Por. \cite[]{Ackermann:TheNew}. }. Filozofowie tego nurtu, np. Peter \oGalison{} i~Allan \oFranklin{} --- zgodnie z~duchem uhistorycznionej, pokuhnowskiej, filozofii nauki --- ujmują naukę jako pewnego typu działalność, a~ich metoda analizy filozoficznej oparta jest na studiach przypadków. W~swoich badaniach wychodzą od analizy praktyki eksperymentalnej i~w~tym kontekście poruszają zagadnienia nie tylko teoretycznego, ale także praktycznego --- technicznego i~technologicznego --- wymiaru nauk empirycznych\footnote{ Por. \cite[87--88]{Zeidler:NowyEksperymentalizm}. W~nurcie nowego eksperymentalizmu zaproponowano wiele innych ujęć, np. Davis \oBaird{} i~Thomas \oFaust{} proponują rewizję pojęcia postępu wiedzy naukowej tak, by zawierało ono wytwarzanie nowych instrumentów naukowych oraz technik eksperymentalnych. Dla nich produktem naukowej działalności jest zarówno naukowa teoria, jak też naukowe narzędzia badawcze. Naukowa wiedza składa się nie tylko z~prawdziwych i~uprawomocnionych przekonań, ale również z~wiedzy o~naukowych przyrządach, ich konstrukcji, użytkowaniu czy uzasadnianiu otrzymanych wyników (por. \cite[]{Baird:Scientific}). }. Jak powyżej sygnalizowałem, Nicholas \oRescher, inspirowany pragmatyzmem Charlesa S.~\oPeirce[’a] --- wcześniej niż nowi eksperymentaliści --- podjął swoistą próbę zwrócenia uwagi na praktykę eksperymentalną, a~przede wszystkim na technologiczne zagadnienia związane z~eksperymentowaniem. Dążył do przesunięcia uwagi z~treści przedmiotowych teorii naukowych na technologiczną stronę nauki, w~szczególności na aparaturę badawczą oraz sposoby jej eksploatacji przez naukowców. W~swojej teorii pragmatycznego wymiaru nauki szukał możliwości wykorzystania tych rozważań dla charakterystyki postępu naukowego, przede wszystkim jego epistemicznego aspektu\footnote{ Idea uwzględnienia fizycznej (technologicznej) kontroli nad przyrodą w~określaniu postępu nauki --- od lat 60.~XX wieku centralnego problemu filozofii nauki --- pojawiła się w~dyskusjach nad tezami \oKuhn[a] u~kilku autorów. Można tutaj wymienić Paula M.~\oQuay[a] czy Ludovico \oGeymonat[a] (por. \cite[]{Quay:ProgressDemarcation}; \cite[]{Geymonat:Filozofia}). }. Dla autora \textit{Scientific progress} obie grupy osiągnięć, tak teoretyczne, jak i~praktyczne, a~szczególnie nowe osiągnięcia w~eksperymentowaniu, winny być uwzględnione w~ocenianiu sukcesu danego programu badawczego i~jego postępowości\footnote{ Por. \cite[186]{Rescher:Methodological}. }. Podjęcie tego kierunku badań w~perspektywie \oRescher[owskiego] idealistycznego pragma\-tyzmu sprawiło, że w~przedstawionej przez niego korekcie centralną kwestią jest uwzględnienie rozważań dotyczących pragma\-tycznych stron przedsięwzięcia naukowego, które obejmują nie tylko zaawansowaną technologię badawczą, ale również powiązane z~technologią i~jej rozwojem zagadnienia ekonomii i~polityki nauki, jak również zagadnienia etyczne i~dotyczące społeczeństwa, a~nawet życia codziennego. Stąd też ostatecznie dla \oRescher[a] niezwykle istotne stają się kwestie wartości i~problematyka aksjologiczna. Podobnie szeroki, pojemny program filozofii nauki prezentuje dzisiaj m.in. Philip \oKitcher, który podkreśla rozumienie nauki jako jednej z~instytucji społecznych: \cytuj{ Tradycyjna filozofia nauki jest nieustępliwie indywidualistyczna. Skupia się na indywidualnych podmiotach i~na warunkach, jakie winny one spełnić, aby ich przekonania były poprawnie utrzymywane. [...] jest oczywiste, że współczesna nauka (i~większa część dawnej nauki) to społeczna aktywność. Naukowcy polegają wzajemnie na swoich kolegach, gdy chodzi o~rezultaty, próbki, metody i~wiele innych rzeczy. Ich interakcje opierają się często na współpracy, czasem na rywalizacji. Co więcej, w~społeczeństwach, w~których realizuje się większość naukowych badań, skoordynowana praca nauki jest osadzona w~sieci społecznych relacji, które wiążą laboratoria z~rządowymi instytucjami, instytucjami edukacyjnymi i~grupami obywateli. Czy filozofia może tak po prostu zignorować ten społeczny kontekst?\footnote{ \cite[]{Kitcher:PhilosophyEncyclopaedia} (tłum. --- J.P.). }. } Doniosłość rezultatów badawczych oraz przemian spowodowanych przez wielką naukę --- przedsięwzięcie warunkowane wieloma wymiarami życia społecznego i~kulturowego --- z~pewnością wymaga zainteresowania filozofa nauki. \tytul{4. Cel filozofii wielkiej nauki} Podejmując refleksję filozoficzną nad zjawiskiem wielkiej nauki, filozof musi rozszerzyć zakres swoich badań na związane ze współczesną nauką obszary ludzkiej aktywności i~jednocześnie podjąć wysiłek integracji różnych jej aspektów i~wymiarów. Długoterminowym celem byłoby zbadanie możliwości zbudowania wieloaspektowej i~wielowymiarowej filozoficznej teorii współczesnej postaci nauk przyrodniczych. Taka filozoficzna teoria brałaby pod uwagę aspekt wytworowy, czynnościowy i~instytucjonalny nauki, a~obok jej wymiarów teoretycznych, także szeroko rozumiany wymiar praktyczny i~aksjologiczny. Filozofia nauki może być pojmowana na tyle szeroko, by podołać takim zadaniom. Zygmunt \oHajduk{} wyróżnia kilka postaci współczesnej filozofii nauki (lub też funkcji, jakie ona pełni)\footnote{ \cite[15--16]{Hajduk:FilozofiaNauk}. }. Obok tzw. epistemicznej filozofii nauki z~jej tradycyjnymi kwestiami (np. natura rozumowań, metoda naukowa, różne struktury teoretyczne, kontrowersje realizm -- antyrealizm) czy też przedmiotowej filozofii nauki (problemy takie, jak czas, przestrzeń, przyczynowość), w~kontekście wielkiej nauki nabiera znaczenia również koordynatywna filozofia nauki, wykorzystująca teorię związków interteoretycznych, w~ramach której bada się związki nie tylko między różnymi dyscyplinami, ale także między całymi dziedzinami wiedzy. Szczególnie istotna staje się natomiast społeczna filozofia nauki, która spogląda na naukę pod kątem jej roli w~procesie produkcji, wytwarzania rzeczy materialnych, z~uwzględnieniem wpływu na środowisko naturalne i~społeczne. W~tej funkcji filozofia podejmuje też kwestie polityki nauki (strategii i~taktyki jej uprawiania), następnie etyczne zagadnienia pojawiające się w~badaniach naukowych oraz ich wpływ na procesy decyzyjne i~rozwiązania problemów w~różnych dziedzinach życia. Na gruncie takiego typu filozofii nauki jest również miejsce na szeroko rozumianą problematykę aksjologiczną. Docenienie roli historii nauki w~filozofii nauki oraz uchwycenie społecznego charakteru naukowej praktyki z~pewnością rozszerzyło zakres zadań dzisiejszej filozofii nauki. Gillian \oBaker{} i~Philip \oKitcher{} kończą swoje wprowadzenie do filozofii nauki, stwierdzając: „Filozofia nauki, tak jak ją rozumiemy, powinna dążyć do jak najszerszej i~najgłębszej refleksji o~tej instytucji”\footnote{ \cite[162]{Baker:Philosophy}. }. Zachęcają przy tym do filozoficznego myślenia o~rzeczywistej naukowej \textit{praxis}, o~relacji między naukami a~instytucjami złożonych demokratycznych społeczeństw, o~naturze, wiarygodności wiedzy naukowej, o~naukowych kontrowersjach (np. zmiany klimatu, GMO), o~kierunku, w~którym winna dzisiaj iść nauka. Wszystkie te właściwe współczesnej nauce zagadnienia rodzą filozoficzne problemy. Na zakończenie dokonam przeglądu wybranych problemów pojawiających się w~ramach wielkiej nauki. \tytul{5. Zarys filozoficznej problematyki wielkiej nauki} W~filozoficznej refleksji nad wielką nauką należy wyjść od określenia kryteriów, które pozwalałyby zaliczyć daną postać dyscypliny naukowej do „wielkiej nauki”\footnote{ Wiele dyskusji dotyczyło słuszności uznania współczesnej postaci biologii za wielką naukę. Por. \cite[18--20]{Vermeulen:SupersizingScience}. }. Naukowe opracowania o~wielkiej nauce (historyczne, socjologiczne czy ekonomiczne) skupiały się przede wszystkim na fizyce. Stąd rodzi się pytanie, czy inne nauki winny naśladować proces, który doprowadził fizykę do postaci wielkiej nauki. Czy to jest jedyna postać wielkiej nauki? Niektórzy badacze twierdzą, że istnieje wiele form „wielkiej nauki” wyznaczanych przez specyfikę danej dyscypliny naukowej. Okazuje się, że drogi stawania się nauki „wielką” są uzależnione od licznych zmiennych, m.in. relacji międzynarodowych, porządku \dyw{społeczno}{politycznego}, rozumienia nauki w~społeczeństwie, sytuacji kulturowej w~danym okresie historycznym itd.\footnote{ Różnice pomiędzy wielką fizyką a~wielką biologią formułuje np. Niki \oVermeulen{} (por. \cite[]{Vermeulen:BigBiology}). Nawet w~obrębie nauk o~życiu inaczej stają się ,,wielkie'' --- dzięki organizowanym w~ich ramach projektom badawczym --- takie dziedziny, jak ekologia, biologia molekularna czy biomedycyna. }. Dodatkowo, ponieważ często w~takiej analizie wychodzi się od ilościowych kategorii i~na pewnym etapie rozwoju stwierdza jakościową zmianę, potrzebne jest kryterium pozwalające określić, kiedy wzrastające rozmiary badań przekształcają sam charakter tych badań. Z~epistemologicznego punktu widzenia pojawia się na nowo pytanie o~naukowy obraz świata i~naturę wiedzy. Zjawisko wielkiej nauki wyraźnie ukazuje, że poznanie naukowe jest kierowane kwestiami politycznymi, kompromisem pomiędzy interesami różnych grup, dostępnością środków ekonomicznych, publicznym zainteresowaniem danym zagadnieniem\footnote{ W~Polsce wpływ ekonomii na tworzenie wiedzy rozważał wybitny biolog Władysław \ios{Kunicki-Goldfinger}{Kunicki-Goldfinger, W.J.H.}. Stwierdza on, że priorytety badawcze podlegają nieraz selekcji pod kątem nakładów finansowych. Wartości czysto poznawcze i~pozanaukowe zdobytej wiedzy konkurują ze sobą. Ekonomiczne rozważania wymagają relatywizacji nadrzędnego celu nauki (prawda, wiedza) do innych wartości (por. \cite[100]{Kunicki:ProblemyMoralne}). }. Istotne staje się, kto potrafi interesująco mówić, pisać, przekonywać, kto ma dostęp do mediów i~wpływ na opinię społeczeństwa czy grup ludzkich. W~rezultacie uzyskujemy wiedzę, która jest pogłębiana tylko w~niektórych kierunkach, inne zaś pozostają pozbawiane szans podobnie intensywnego rozwoju. Naukowy obraz rzeczywistości jest wtedy dominowany przez jedną teorię naukową i~jej interpretację. Rezultaty innych dyscyplin i~teorii muszą być natomiast interpretowane w~dominującej perspektywie, aby zyskać wiarygodność. Inny problem epistemologiczny polega na tym, że w~wielkiej nauce infrastruktura badawcza, sama koncepcja eksperymentów i~ich realizacja mają charakter niepowtarzalny, najczęściej jednorazowy w~skali całej ludzkości. Naukowcy, którzy z~różnych racji nie są członkami zespołu mającego dostęp do takich urządzeń, nigdy nie będą w~stanie powtórzyć eksperymentu, poddać go krytyce. Tak więc dobrze w~literaturze opisanej obserwacji czy eksperymentu przeprowadzonego na takich obiektach jak LHC nie sposób poddać wszechstronnemu sprawdzeniu. Właściwie wiarygodność omawianego rodzaju badań może zostać zapewniona jedynie na drodze szerokich konsultacji w~środowisku badaczy danej dyscypliny\footnote{ Por. \cite[]{JMK:WielkaNauka}. }. Pojawia się więc istotny element konsensualności, epistemologii konsensualnej oraz cała problematyka sposobów uzyskiwania konsensusu w~grupie społecznej. Działalność naukowa w~ramach wielkiej nauki charakteryzuje się tym, że niepomiernie wzrasta rola decyzji i~procesu jej podejmowania. Jest to związane z~koniecznością koordynacji wielu różnego typu czynników mających istotny wpływ na powodzenie programu badawczego. Są to, obok naukowych, również czynniki techniczne, polityczne, gospodarcze, społeczne, ekologiczne, kulturowe, ideologiczne, etyczne. Zauważa się w~związku z~tym, że proces podejmowania decyzji ma znacznie szerszy zakres i~jest o~wiele dłuższy i~bardziej skomplikowany niż w~małej nauce. Charakterystyczną jego cechą jest wielość „zwrotnych sprzężeń” w~konsultacjach i~negocjacjach pomiędzy różnymi podmiotami i~elementami tego procesu, zanim zostanie podjęta określona decyzja dotycząca istotnych kwestii tak całości programu badawczego, jak i~poszczególnych eksperymentów realizowanych w~ramach wielkiej nauki w~danej dyscyplinie\footnote{ Por. \cite[]{JMK:WielkaNauka}. }. W~kontekście wielkiej nauki pojawia się wiele zagadnień aksjologicznych. Szczególnie istotne staje się pytanie o~wartość nauki. Na czym ona polega? Czy jest absolutna? Jak się ma do innych wartości ważnych dla społeczeństwa, jak piękno, dobro, zdrowie, dobre samopoczucie, relacje międzyludzkie, zbawienie itd. Trzeba też pamiętać, że zbytnia relatywizacja wartości nauki może doprowadzić do jej zastoju w~wyniku zmniejszenia przez społeczeństwo poparcia dla niej w~postaci zasobów ludzkich i~finansowych. W~takim kontekście łatwiej zrozumieć działania przedstawicieli tzw. trzeciej kultury (np. Johna \oBrockman[a]) czy trans- lub posthumanistów, którzy swoimi publikacjami starają się podtrzymywać wysoką, a~może nawet absolutną wartość nauki jako praktycznego narzędzia przezwyciężania trudności indywidulanych i~społecznych oraz budowania nowego --- w~ich ujęciu zawsze lepszego --- świata. Innym aksjologicznym zagadnieniem jest przewartościowanie celów nauki. W~wielkiej nauce cele poznawcze nie są już tak eksponowane jak w~małej nauce. Coraz bardziej istotne stają się cele praktyczne, takie jak przewidywanie, kontrola procesów przyrodniczych, możliwość innowacyjnych zastosowań w~technice czy ogólnie (różnie rozumiane) dobro społeczeństwa. Charakterystyczna jest obserwacja \oHevly[’ego], który zauważa, że \cytuj{ wielka nauka, opierając się na wcześniejszej retoryce wiążącej naukę z~potęgą, zależy od przypisywania naukowym projektom społecznej i~politycznej wagi, czy to z~powodu ich wkładu w~narodowe zdrowie, potęgę militarną, potencjał przemysłowy, czy prestiż. Ten wciąż trwający proces usprawiedliwiania nauki, który wymaga powiązania nauki z~zewnętrznymi celami, wpłynął na to, jak uczeni rozumieją swoją pracę, a~ostatecznie na to, jak rozumieją także zawartość swojej pracy. Można to zauważyć w~procesie planowania strategii badawczych na MIT przed i~po drugiej wojnie światowej: idea, według której nauka poprzez procesy i~produkty badań podstawowych powinna być nakierowana na wysiłek dla dobra publicznego, zaczęła kształtować cele, metody i~organizację badań w~fizyce nuklearnej, kwantowej i~fizyce stanu stałego\footnote{ \cite[357]{Hevly:Afterword} (tłum. --- J.P.). }. } Druga połowa XX i~początek XXI wieku to czas kształtowania się nowej relacji nauki i~społeczeństwa. Nabierał znaczenia proces włączenia nauki (która dotychczas wydawała się systemem samym dla siebie) w~społeczeństwo, jego cele i~rozwój. Wielka nauka niejako ze swej natury musi wchodzić w~intensywne relacje z~innymi systemami: politycznym, społecznym, finansowym, gospodarczym, etycznym itd. Wyraźnie widać, że autonomiczne dotychczas sfery ludzkiej aktywności zaczynają coraz mocniej wpływać na siebie. Muszą negocjować wagę wartości i~celów realizowanych w~ramach każdego z~tych systemów\footnote{ Por. szczegółową analizę tego zagadnienia w \cite[]{Agazzi:Dobro}. }. Rodzą się pytania o~granice wolności naukowej, określenie i~zasięg odpowiedzialności różnych podmiotów, ryzyko badań naukowych, ich wiarygodność, uprawomocnienie opierania na nich działania. Wiąże się z~tym kwestia alokacji zasobów ludzkich i~finansowych, z~jednej strony pomiędzy różne nauki i~obszary wiedzy, które nieraz ze sobą konkurują, a~z drugiej strony pomiędzy nauką i~innymi przedsięwzięciami społecznymi (edukacja, zdrowie, sport itp.). W~ten sposób zjawisko wielkiej nauki prowadzi do wyostrzenia dawnych, a~także powstania nowych dylematów moralnych\footnote{ \oVermeulen{} wskazuje, że w~odróżnieniu od wielkiej fizyki powstaniu wielkiej biologii towarzyszyły również starania o~zajęcie się społecznymi wymiarami nauki. The Human Genome Project był rozwijany równolegle z~szeroko zakrojonym programem badawczym dotyczącym etycznych, prawnych i~społecznych implikacji badań genetycznych (por. \cite[]{Vermeulen:BigBiology}). }. Istotne zmiany zachodzą również w~etosie ludzi nauki i~etyce nauki. Powiązanie nauki z~podmiotami wobec niej zewnętrznymi (przemysłem, fundacjami, funduszami międzynarodowymi, polityką) może zaburzać naukowe badania, spychać na dalszy plan ideał dobrej roboty naukowej. Jak zauważa \oVermeulen, od danego programu badawczego często wymaga się odpowiedniej ilości rozwiązań innowacyjnych oraz patentów. Tymczasem badanie naukowe jest nieprzewidywalne. Co więcej, wymóg innowacyjności badań i~zastosowań ich wyników prowadzi do współzawodnictwa pomiędzy naukowcami i~ich zespołami i~blokuje ich współpracę. Ujawniają się napięcia pomiędzy klasycznym dla etosu naukowego wymogiem dzielenia się zdobytymi danymi a~koniecznością robienia kariery naukowej, publikowania artykułów z~badań i~eksperymentów, co jest możliwe wtedy, gdy dane posiada się na wyłączność\footnote{ Por. \cite[]{Vermeulen:BigBiology}. }. Główne zarzuty przeciw wielkiej nauce stwierdzają, że jej projekty podważają samą naukę, ponieważ industrializują ją, biurokratyzują, upolityczniają badania, rozmywają kreatywność. Jest wiele negatywnych aspektów tych zjawisk. Alvin M.~\oWeinberg{} pisał już w~1961~roku: „Na nieszczęście nauka zdominowana przez urzędników jest nauką rozumianą na sposób urzędników, a~taka nauka szybko staje się płytka, jeśli nie bezsensowna”\footnote{ Cytat za \cite[162]{Giudice:BigScience} (tłum. --- J.P.). }. Obok naukowców w~wielkich projektach biorą udział duże zespoły inżynierów, techników oraz urzędników administracji, którzy mają istotną rolę i~wpływ na badania. Dalej, wciąż wzrastające koszty badań w~wielkiej nauce spowodowały wzrost znaczenia zdolności zarządzania u~naukowców. Struktura biurokratyczna prowadzi do tego, że kariery naukowe mogą być realizowane także dzięki posiadaniu zdolności administracyjnych, sprawności w~zdobywaniu pieniędzy lub w~zarządzaniu, a~więc nie są oparte na ściśle naukowych osiągnięciach\footnote{ Por. \cite[]{Vermeulen:BigScience}. }. Janusz \ios{Goćkowski}{Goćkowski, J.}, który analizował przemiany etosu naukowców dokonujące się w~ramach współczesnej nauki, stwierdza, że kariery naukowe stają się coraz częściej quasi-merytoryczne albo nawet pozamerytoryczne, a~układ „mistrz -- uczeń” przeradza się w~układ „patron -- klient”\footnote{ Por. \cite[287--291]{Gockowski:EthosNauki}. }. Następuje przekształcenie naukowców z~niezależnych badaczy w~członków hierarchicznie zorganizowanej grupy. W~związku z~tym wolność indywidualnego naukowca oraz wolność jego badań zostają ograniczone. Konieczność starania się o~znaczne środki finansowe od sektora publicznego zmusza naukowców do komunikowania rezultatów swoich badań szerokiej opinii publicznej. Alvin M.~\oWeinberg{} dostrzegał pojawiające się tu zagrożenie dla etosu naukowca: \cytuj{ Wielkiej nauce służy rozgłos, ponieważ potrzebuje ona bardzo wysokich środków publicznych. Nieuniknionym tego wynikiem jest dodanie do wielkiej nauki dziennikarskiego posmaku, który jest zasadniczo w~opozycji do naukowej metody [...]. Naukowym standardem staje się wielkie widowisko bardziej niż naukowa rzetelność\footnote{ \cite[161]{Weinberg:ImpactScience} (tłum. --- J.P.). }. } Współcześnie na ten problem zwraca uwagę np. Andrzej \ios{Białas}{Białas, A.}. Według niego nauce zagraża niebezpieczeństwo ze strony kultury masowej, a~w~szczególności środków masowego przekazu. Zawód uczonego wymaga „skrajnej uczciwości i~prawdomówności”, a~to kłóci się z~dążeniem mediów do tworzenia spektaklu, szukaniem naukowych sensacji, by zaspokoić żądania publiczności. Zdaniem \ios{Białasa}{Białas, A.}, medialny spektakl dla mas przedstawia kompletnie fałszywy obraz nauki jako dostarczycielki wciąż nowych odkryć i~użytecznych zastosowań. W~tę medialną grę wciągani są również badacze, którzy stopniowo pozbywają się zasad\footnote{ Por. \cite[12--13]{Bialas:Nauka}. }. W~ten sposób niepostrzeżenie w~imię rozwoju nauki zanika sam etos naukowy. \tytul{Zakończenie} Ewolucja dyscypliny naukowej do postaci określanej terminem „wielka nauka” wyostrza albo stawia w~nowym świetle stare problemy filozofii nauki, jak również stwarza nowe. Niektóre z~nich zostały zasygnalizowane w~niniejszym artykule i~z~pewnością wymagają szerszego omówienia. Problemy te winny być podejmowane w~ramach szeroko pojmowanej filozofii nauki pod groźbą utraty relewantności tej dyscypliny filozoficznej dla analiz współczesnej nauki. Jak wskazują powyższe rozważania, istnieje potrzeba uwzględnienia w~niej wymiarów pragmatycznych, społecznych i~aksjologicznych nauki, które trudno już dzisiaj widzieć jako wymiary czysto zewnętrzne względem wiedzy zdobywanej przez naukę i~neutralne, jeśli chodzi o~jej jakość i~wiarygodność. Na koniec warto zauważyć, że badacze zajmujący się refleksją nad nauką coraz bardziej uświadamiają sobie potrzebę dywersyfikacji projektów badawczych. Po okresie zachwytu wielką nauką, stwierdzeń typu „big science or no science”, obecnie zwraca się uwagę na potrzebę rozwoju zarówno małej, jak i~wielkiej nauki, a~nawet wprowadza się dodatkowo pojęcie \textit{mezzo science}, czyli nauki średnich rozmiarów\footnote{ Por. \cite[]{Vermeulen:BigScience}. }. Projekty różnych rozmiarów są istotne dla rozwoju nauki jako całości, ponieważ oferują sobie nawzajem impulsy do dalszego rozwoju. Każdy z~nich ma swoje mocne i~słabe strony. Nauka jako całość nie jest skazana na stanie się wielką nauką. Fakt ten wskazuje, że dotychczasowe rozważania z~zakresu filozofii nauki, zajmujące się problematyką tzw. małej nauki, pozostają nadal ważne. Wymagają jedynie uzupełnienia. \summary{ Both our understanding of the term “science”, and that which it is employed to refer to, have undergone significant changes over the centuries. The 20th century, in particular, has seen important transformations within science and, in consequence, heated debate. One important transformation, rarely noticed by philosophers of science, has been the emergence of large-scale research projects of the sort often referred to as “big science”. Such projects require science to be organized, and function, in quite new ways. Their influence upon science, construed as an activity and an institution, has been very great indeed --- as has been their impact on our understanding of what it is that such activities ultimately produce (theories, hypotheses). The aim of this article is to identify and spell out the philosophical aspects of this scenario as it pertains to science. I begin with an outline of the historical development of big science. Then, with reference to other scholars, I try to establish a definition of it. I briefly point to some developments in 20th century philosophy of science, and argue for the need to construct a distinctive philosophy of big science itself. The latter, I claim, should construe the philosophy of science in terms broad enough to be adequate for the analysis of a number of issues emerging in the context of the most developed branches of the natural sciences. I review a selection of these issues in the last part of my article. }{ Big science --- small science --- big physics --- philosophy of science --- philosophy in big science --- social philosophy of science } \end{elementlit}