\begin{elementlit} {Stanisław Pyszka} {\autor{Stanisław \kapit{Pyszka}} \afiliacja{\wydzf, \aik}} {Treści filozoficzno-moralne w~traktacie \emph{O~Lichwie...}} {Treści filozoficzno-moralne w~traktacie \emph{O~Lichwie...}\eoln ks. Marcina Śmigleckiego SJ (1563--1618)} {Philosophico-moral issues in the treaty \emph{On Usury}, by Fr.~Martin Smiglecki~SJ (1563--1618)} \index{Pyszka, S.} \index{Smiglecius, M.|see{Śmiglecki, M.}} \index{Pawęski, P.|see{Skarga, P.}} \index{Poniatowski II, J.|see{Elżanowski, T.}} \index{Wylamowski, M.|see{Olszewski, J.}} \ooDef{\ooZygmuntIIIWaz}{Zygmunt}{III Waz}{Zygmunt III Waza} % król \ooDef{\ooKostkNapierski}{Kostk}{Napierski}{Kostka Napierski, A.} % Aleksander \ooDef{\ooKazimierzWielki}{Kazimierz}{Wielki}{Kazimierz Wielki} % król \ooDef{\ooWladyslawJagiell}{Władysław}{Jagiełł}{Władysław Jagiełło} % król \ooDef{\ooLudwikWegierski}{Ludwik}{Węgierski}{Ludwik Węgierski} % król \ooDef{\ooKazimierzJagiellonczyk}{Kazimierz}{Jagiellończyk}{Kazimierz Jagiellończyk} % król \ooDef{\ooJanOlbracht}{Jan}{Olbracht}{Jan Olbracht} % król \ooDef{\ooZygmuntIStar}{Zygmunt}{I Star}{Zygmunt I Stary} % król \ooDef{\ooStefanBator}{Stefan}{Bator}{Stefan Batory} % król \ooDef{\ooJanIIISobieski}{Jan}{III Sobieski}{Jan III Sobieski} % król \oDef{\oSmiglecki}{Śmiglecki}{Śmiglecki, M.} % Marcin \oDef{\oSmiglecius}{Smiglecius}{Smiglecius, M.} % Marcin \oDef{\oZamoyski}{Zamoyski}{Zamoyski, J.} % Jan \oDef{\oSuarez}{Suárez}{Suárez, F.} % Francisco \oDef{\oBellarmin}{Bellarmin}{Bellarmin, R.} % Robert \oDef{\oSkarg}{Skarg}{Skarga, P.} % Piotr \oDef{\oPaweski}{Pawęski}{Pawęski, P.} % Piotr (= Skarga, P.) \oDef{\oPoweski}{Powęski}{Powęski, P.} % Piotr (= Skarga, P.) \oDef{\oNamyslowski}{Namysłowski}{Namysłowski, J.L.} % Jan Licyniusz \oDef{\oBedonski}{Bedoński}{Bedoński, S.} % Stanisław \oDef{\oNowak}{Nowak}{Nowak, L.} % Ludwik \oDef{\oDrzymal}{Drzymał}{Drzymała, K.} % Kazimierz \oDef{\oWich}{Wich}{Wicher, W.} % Władysław \oDef{\oDarowski}{Darowski}{Darowski, R.} % Roman \oDef{\oMolin}{Molin}{Molina de, L.} % Luis \oDef{\oLessius}{Lessius}{Lessius, L.} % Leonard \oDef{\oLug}{Lug}{Lugo de, J.} % Juan \oDef{\oBenedyktXIV}{Benedykt XIV}{Benedykt XIV} % papież \oDef{\oWuj}{Wuj}{Wujek, J.} % Jakub \oDef{\oZebrzydowski}{Zebrzydowski}{Zebrzydowski, M.} % Mikołaj \oDef{\oTeczynski}{Tęczyński}{Tęczyński, A.} % Andrzej \oDef{\oHilzen}{Hilzen}{Hilzen, J.} % Jerzy \oDef{\oBirkowski}{Birkowski}{Birkowski, F.} % Fabian \oDef{\oElzanowski}{Elżanowski}{Elżanowski, T.} % Tomasz \oDef{\oPoniatowskiII}{Poniatowski II}{Poniatowski II, J.} % Joannes \oDef{\oOlszewski}{Olszewski}{Olszewski, J.} % Jakub \oDef{\oWylamowski}{Wylamowski}{Wylamowski, M.} % Maciej \oDef{\oBarscius}{Barscius}{Barscius, F.} % Fryderyk \oDef{\oBembus}{Bembus}{Bembus, M.} % Mateusz \oDef{\oMlodzianowski}{Młodzianowski}{Młodzianowski, T.} % Tomasz \oDef{\oMalachowski}{Małachowski}{Małachowski, J.} % Jan \oDef{\oKorman}{Korman}{Korman, J.} % Jan \oDef{\oJadwig}{Jadwig}{Jadwiga, królowa} % królowa \oDef{\oBujak}{Bujak}{Bujak, F.} % Franciszek \oDef{\oPiekosiński}{Piekosiński}{Piekosiński, F.} % Franciszek \oDef{\oRafacz}{Rafacz}{Rafacz, J.} % Józef \oDef{\oRostworowski}{Rostworowski}{Rostworowski, E.} % Emanuel \oDef{\oRutkowski}{Rutkowski}{Rutkowski, J.} % Jan \oDef{\oZaleski}{Zaleski}{Zaleski, W.} % Wojciech \oDef{\oWolan}{Wolan}{Wolan, A.} % Andrzej \streszczenie{ Traktat Marcina \ios{Śmigleckiego}{Śmiglecki, M.} SJ \textit{O~Lichwie...} jest pierwszą ściśle naukową próbą ukazania sytuacji ekonomicznej i~społecznej warstwy mieszczańskiej i~chłopskiej w~Polsce i~na Litwie na przełomie XVI i~XVII wieku. Autor, będąc znakomitym logikiem, wyraził swoje poglądy w~sposób niezwykle precyzyjny, ograniczając przy tym język techniczny (\dyw{filozoficzno}{prawniczy}) do minimum, tak by jego traktat był zrozumiały dla czytelników różnych stanów i~o~różnym wykształceniu. Celna analiza sytuacji ekonomiczno-społecznej oraz przejrzyście sformułowane postulaty sprawiły, że traktat był przez dwa kolejne stulecia praktycznym podręcznikiem sprawiedliwej postawy klasy panującej w~stosunku do mieszczan i~chłopów. Myśli zawarte w~dziele \ios{Śmigleckiego}{Śmiglecki, M.} stały się punktem odniesienia dla wielu pokoleń profesorów filozofii moralnej oraz kaznodziei ludowych, którzy w~swojej działalności poruszali kwestie społeczne. }{ Marcin \ios{Śmiglecki}{Śmiglecki, M.} SJ --- kwestia chłopska w~XVI i~XVII w. --- lichwa --- niewolnictwo --- działalność społeczna jezuitów } Spośród pism z~zakresu filozofii społecznej, które wyszły spod piór jezuitów w~latach 1596--1657, warto przpomnieć traktat ks. Marcina \ios{Śmigleckiego}{Śmiglecki, M.} SJ \textit{O~lichwie...}, tym bardziej że mija właśnie 421. rocznica ukazania się tego dzieła i~410. rocznica wydania jego poszerzonej wersji\footnote{ Niniejszy artykuł stanowi tłumaczenie i~znaczne rozszerzenie nigdzie wcześniej nie wydanego w~języku polskim szczegółowego opracowania postaci i~twórczości \ios{Śmigleckiego}{Śmiglecki, M.} pt. ,,Il ritorno al concetto del contratto di lavoro tra i~padroni ed i~loro sudditi-contadini in Marcin Śmiglecki SJ (1562--1618)'' opublikowanego w:~\cite{Pyszka:Professori}, cz.~1, rozdz.~V, s.~407--455. }. Traktat ten ukazał się w~1596~roku pt. \textit{O~Lichwie Y~Trzech przednieyszych Kontraktach: Wyderkowym, Czynszowym, y~Towárzystwá Kupieckiego, Nauká krotka. Pisana Przez X.~D. Marćiná Smigleckiego, Societatis Iesv, Theologiey Professorá w~Akádemiey Wileńskiey} i~został wydrukowany w~Wilnie, w~Drukárni Akademiey Wileńskiey Societ: Iesv, Christophorvs Patro oraz w~Krakowie w~Drukárni Andrzeiá Piotrkowczyká, Typográphá Krola J.M. W~roku 1607, po przyjeździe z~Wilna do Krakowa, \ios{Śmiglecki}{Śmiglecki, M.} wydał w~Drukárni Andrzeiá Piotrkowczyká, Typográphá Krola J.M. rozszerzoną wersję swego dzieła pod zmienionym tytułem: \textit{O Lichwie Y~O~Wyderkách, Czynszách, Spolnych zarobkách, Naymách, Arendach, y~o Sámokupstwie, Krotka Navka / pisána / Przez X.~Marcina Smigleckiego Societatis Jesv, S.~Theologiey Doktorá}. W~tym wydaniu znalazł się rozdział XXVI: ,,O~powinnośćiách Kmiecych w~Polscze y~w~Litwie''\footnote{ Korzystam z~8. wydania dzieła z~1621~roku: \cite{Smiglecki:OLichwie1621}. Rozdział XXVI znajduje się w~tym wydaniu na stronach 115--127. Por. także: \cite{Darowski:OLichwie}; \cite{Drzymala:Traktat}; \cite{Pyszka:Nauczanie}, s.~185-195; \cite{Wicher:OMarcina}. }. Marcin \ios{Śmiglecki}{Śmiglecki, M.} urodził się 11 XI 1563~roku we Lwowie. Początkowo uczył się we lwowskiej szkole katedralnej. Potem, prawdopodobnie w~1579~roku, został wysłany przez hetmana i~kanclerza koronnego Jana \oZamoyski[ego] do jezuickiego kolegium w~Pułtusku, a~następnie do Rzymu, gdzie w~latach 1580--1586 studiował w~Kolegium Rzymskim m.in. pod kierunkiem Francisco \ios{Suáreza}{Suárez, F.} SJ i~Roberta \oBellarmin[a] SJ. 3 X~1581~roku wstąpił do Towarzystwa Jezusowego, czym dożywotnio zraził do siebie Jana \oZamoyski[ego], który był niezadowolony z~decyzji \ios{Śmigleckiego}{Śmiglecki, M.} i~na wszelkie sposoby usiłował go skłonić do rezygnacji z~dalszego pobytu w~nowicjacie. Nie pomogły jednak żadne perswazje, a~nawet interwencja ks. Piotra \oSkarg[i] SJ. Po żywej wymianie korespondencji z~władzami zakonu w~Rzymie \oZamoyski{} w~końcu ustąpił, godząc się z~faktem, że jego podopieczny i~protegowany zostanie jezuitą. Po powrocie do Polski Marcin \ios{Śmiglecki}{Śmiglecki, M.} był profesorem filozofii i~teologii w~Wilnie (1586--1599), gdzie uzyskał doktorat z~teologii w~roku 1594. Wchodził w~skład międzynarodowej komisji redakcyjnej \textit{Ratio studiorum}. Był rektorem w~Pułtusku, Poznaniu, Kaliszu, superiorem domu św.~Barbary w~Krakowie (1609--1611) i~prefektem studiów w~Kaliszu (1611--1618). W~1608 i~1615 roku był delegatem na VI i~VII Kongregację Generalną jezuitów w~Rzymie. \ios{Śmiglecki}{Śmiglecki, M.} był cenionym pisarzem polemicznym. Znane jest m.in. jego streszczenie dysputy z~ministrem ariańskim Janem Licyniuszem \ios{Namysłowskim}{Namysłowski, J.L.}, która odbyła się w~Nowogródku 24 i~25 stycznia 1594~roku\footnote{ Szeszej o~okolicznościach i~przebiegu tej dysputy por. \cite{Piechnik:Poczatki}, s.~176--177. }, oraz rozprawa \textit{O~jednej widomej Głowie Kościoła Bożego}, będąca wynikiem publicznego dyskursu z~przedstawicielami różnych wyznań, który odbył się 2 czerwca 1599~roku w~Akademii Wileńskiej\footnote{ Por. \cite{Piechnik:Poczatki}, s.~177--183. }. Był on uznawany za najlepszego logika i~pisarza filozoficznego w~swojej epoce\footnote{ Por. m.in. \cite{Piechnik:Poczatki}, s.~36; \cite{Piechnik:Zwiazki}, s.~117-120. }. Traktat \textit{Logica...}, który można uznać za dzieło jego życia, został wydany najpierw w~Ingolstadcie w~1618~roku\footnote{ Por. \cite{Smiglecki:Logica}. }, a~potem (pod nieznacznie zmienionym tytułem) doczekał się trzech wznowień w~Oksfordzie: w~1634, 1638 i~1658~roku. W~Archiwum Archidiecezjalnym w~Poznaniu znajdują się notatki (dyktaty) z~wykładów logiki \ios{Śmigleckiego}{Śmiglecki, M.} w~Akademii Wileńskiej z~lat 1586--1587 spisane przez studenta Stanisława \ios{Bedońskiego}{Bedoński, S.} jako: \textit{Commentaria in Organum Aristotelis sub [...] Martino Smiglecia [...] scripta}\footnote{ Por. \cite{Darowski:Logica}, s.~28; \cite{Darowski:MarcinaRekopis}; \cite{Piechnik:Zwiazki}, s.~117. }. Ten rękopis (opatrzony sygnaturą 147) został opracowany i~wydany przez Ludwika \oNowak[a] pt. \textit{Commentaria in Organum Aristotelis}\footnote{ Por. \cite{Smiglecius:Commentaria}. }. \textit{Logica} \ios{Śmigleckiego}{Śmiglecki, M.} była uważana w~XVII wieku za najlepszy podręcznik z~tej dziedziny filozofii i~służyła wielu pokoleniom studentów długo po śmierci autora\footnote{ Por. m.in. \cite{Darowski:Logica}, s.~28; \cite{Ogonowski:Filozofia}, s.~79--87; \cite{Piechnik:Zwiazki}, s.~36. }. Marcin \ios{Śmiglecki}{Śmiglecki, M.} zmarł w~Kaliszu 26 VII 1618~roku\footnote{ Por. m.in. \cite{Drzymala:MarcinSmiglecki}; \cite{Grzebien:Encyklopedia}, s.~676--677. }. Największe zainteresowanie wśród obywateli Rzeczypospolitej budził jednak traktat \ios{Śmigleckiego}{Śmiglecki, M.} \textit{O Lichwie...} Stanowi on niewątpliwie pierwszą ściśle naukową i~najszerszą treściowo, a~także argumentacyjnie, próbę przedstawienia przez polskiego profesora jezuitę sytuacji ekonomicznej i~społecznej warstwy mieszczańskiej i~chłopskiej w~Polsce i~na Litwie na przełomie XVI i~XVII wieku. Traktat ten był wydawany 11 razy w~ciągu XVII i~XVIII wieku. Został on napisany niezwykle precyzyjnym językiem, wspaniałą, w~pełni zrozumiałą, także obecnie, polszczyzną\footnote{ W~przedmowie do traktatu \ios{Śmiglecki}{Śmiglecki, M.} pisze: „Author, do Czytelnika łaskawego: A~żeby ta praca moia tym więcey była pożyteczna, pisałem językiem Polskim: ponieważ ci, którzy się tymi Kontraktami bawią, po więtszey części Łacińskiego ięzyka nie rozumieią” (\cite{Pyszka:Professori}, \textit{Annessi} 3 B, s.~868). }. Zdumiewa siła, z~jaką autor pozwala sobie formułować pewne postulaty i~wymagać ich pełnej realizacji. Będąc znakomitym logikiem, Marcin \ios{Śmiglecki}{Śmiglecki, M.} wyraził i~rozwinął swoje rozumowanie w~sposób niezwykle jasny i~prosty, pozostawiając czytelnikowi (duchownemu czy świeckiemu, katolickiemu czy innowierczemu, szlacheckiemu czy mieszczańskiemu, a~nawet chłopskiemu --- byle tylko umiał czytać) niewiele miejsca na wątpliwości. Język techniczny, jakkolwiek niezbędny w~traktacie filozoficzno-prawniczym, został ograniczony do minimum i~uproszczony, tak by mógł być zrozumiały dla każdego\footnote{ Por. \cite{Pyszka:Professori}, \textit{Annessi} 3 B, C, D, E, s.~868--884. }. \tytul{O~powinnośćiách Kmiecych w~Polscze y~w Litwie} Cały traktat \textit{O~Lichwie...} liczy dwadzieścia siedem rozdziałów. Dwadzieścia pięć z~nich dotyczy kupiectwa, obrotu pieniędzmi, czynszów, kontraktów, najmów, arend, zastawów, pożyczek, samowykupów i~monopoli kwestii służebnych w~miastach, czyli problemów „miejskich”. Tylko jeden rozdział --- dwudziesty szósty: ,,O~powinnośćiách Kmiecych...'' --- dotyczy ludności wiejskiej, czyli polskiego i~litewskiego chłopstwa\footnote{ Por. \cite{Pyszka:Professori}, \textit{Annessi} 3 C: ,,Summariusz tego, co się w~tey książce o~lichwie zawiera'', s.~869--870. }. Wspomniane wyżej (w~przypisie~2) artykuły \ios{Drzymały}{Drzymała, K.}, \ios{Wichra}{Wicher, W.} oraz \ios{Darowskiego}{Darowski, R.} analizowały cały tekst traktatu, nie tylko rozdział ,,O~powinnośćiách Kmiecych...''. Dla naszych potrzeb wystarczy stwierdzić, że argumentacja \ios{Śmigleckiego}{Śmiglecki, M.} w~traktacie pokrywa się --- z~wyjątkiem rozdziału XXVI, który jest oryginalną wstawką ze względu na stosunki polskie i~litewskie --- z~\dyw{filozoficzno}{prawniczą} argumentacją przedstawioną w~dziełach jego współbraci zakonnych, takich jak Luis \ios{de Molina}{Molina de, L.} SJ, Leonard \ios{Lessius}{Lessius, L.} SJ i~Juan \ios{de Lugo}{Lugo de, J.} SJ, które --- jak np. \textit{De iustitia et iure} \ios{Moliny}{Molina de, L.} --- odnoszą się do stosunków zachodnioeuropejskich. Musimy przy tym zaznaczyć, że wszystkie ich dzieła zostały wydane później niż rozprawa \ios{Śmigleckiego}{Śmiglecki, M.} z~1596 roku. Ponadto, w~rozdziałach piątym i~szóstym traktatu \textit{O Lichwie...} \ios{Śmiglecki}{Śmiglecki, M.} używa przy okazji omawiania pożyczek pieniężnych pojęć \textit{damnum emergens} i~\textit{lucrum cessans}, które niewątpliwie już wcześniej należały do \textit{patrimonium} wiedzy prawniczej Europy, ale zostały formalnie sprecyzowane przez Kościół w~encyklice \textit{O~lichwie i~innych nieuczciwych zyskach}, ogłoszonej przez \ios{Benedykta XIV}{Benedykt XIV} dopiero 1 XI 1745 roku!\footnote{ Por. \cite{BenedyktXIV:Encyklika} na temat godziwości pobierania procentu od pożyczonych pieniędzy. „Według nauki katolickiej pożyczka jest z~natury swej darmowa i~miłosierna, a~uprawnienie do pobierania od niej procentu może wypływać tylko z~racji szczególnych okoliczności zewnętrznych, przeobrażających ją w~inny rodzaj kontraktu” (\cite{Nowodworski:Lichwa}, s.~222--223). Wśród tych okoliczności wymienia się \textit{lucrum cessans, damnum emergens, periculum sortis} i~\textit{titulus legis} (por. \cite{Nowodworski:Lichwa}, s.~223). }. Bez wątpienia fama Marcina \ios{Śmigleckiego}{Śmiglecki, M.} jako logika na poziomie europejskim musiała być na tyle utwierdzona w~roku 1607, iż mógł on sobie pozwolić na bardzo zdecydowane słowa skierowane do własnych rodaków z~każdej warstwy społecznej. Pamiętajmy, że działał już i~był szeroko znany Piotr \ios{Skarga}{Skarga, P.} SJ\footnote{ Piotr \ios{Skarga}{Skarga, P.} SJ (\ios{Pawęski}{Pawęski, P.}, \ios{Powęski}{Powęski, P.}), urodzony w~1536~roku w~Grójcu, wstąpił do jezuitów 2 II 1569~roku w~Rzymie, jako kapłan diecezjalny lwowski o~pięcioletnim stażu. Studiował w~Akademii Krakowskiej w~latach 1552--1555. W~latach 1555--1557 był rektorem szkoły parafialnej przy kościele św. Jana w~Warszawie. Był wychowawcą synów kasztelana krakowskiego Andrzeja \ios{Tęczyńskiego}{Tęczyński, A.} w~latach 1557--1562. Od 1563 do 1566~roku był kanonikiem katedralnym i~kanclerzem kapituły we Lwowie. W~1568~roku wyjechał do Rzymu, z~którego powrócił do Polski w~1571~roku. Był profesorem w~Pułtusku w~latach 1571--1572. Od 1573~roku wykładał w~kolegium jezuitów w~Wilnie, będąc w~1574, a~następnie w~1579~roku jego prorektorem. Był pierwszym rektorem Akademii Wileńskiej od 1579 do 1584~roku. Zorganizował z~polecenia \ios{Stefana Batorego}{Stefan Batory} kolegia jezuickie w~Połocku, Rydze i~Dorpacie. W~latach 1584--1588 był superiorem domu św.~Barbary w~Krakowie. Założył instytucje dobroczynne: Bractwo Miłosierdzia, Bractwo św.~Łazarza, Bank Pobożny i~Skrzynkę św.~Mikołaja. Podobne bractwa zakładał także w~innych miastach Polski. Od stycznia 1588~roku do kwietnia 1612~roku był nadwornym kaznodzieją króla \ios{Zygmunta III Wazy}{Zygmunt III Waza}. W~roku 1612 zamieszkał przy kościele św.~św. Piotra i~Pawła w~Krakowie, gdzie zmarł 27 IX 1612~roku i~tam został pochowany. Pozostawił olbrzymi dorobek pisarski: teologiczny, polemiczny, hagiograficzny, homiletyczny i~translatorski. W~swoich dziełach i~pełnych pasji wystąpieniach posługiwał się pięknym językiem polskim, czym w~pełni zasłużył sobie na miano jednego z~ojców polszczyzny i~jednocześnie „Proroka narodowego” (por. \cite{Grzebien:Encyklopedia}, s.~619--620; \cite{Grzebien:Chronologia}; \cite{Darowski:Skarga}, s.~547--550). }, a~w roku 1597 wyszło pełne tłumaczenie całej \textit{Biblii} Jakuba \ios{Wujka}{Wujek, J.} SJ. Jezuici byli wówczas „na fali”, odnotowywali niemal same sukcesy, a~nie mieli jeszcze zbyt wielu zdecydowanych wrogów. Trzeba także dodać, że \ios{Śmiglecki}{Śmiglecki, M.} nie był w~swoim sposobie formułowania postulatów społecznych w~żaden sposób blokowany ani przez przełożonych zakonnych czy kościelnych, ani przez cenzurę państwową. Wręcz przeciwnie, jego traktat (w~tym także rozdział ,,O~powinnośćiách Kmiecych...'') miał we wstępie pozwolenie prowincjała\footnote{ Por. \cite{Pyszka:Professori}, \textit{Annessi} 3 A, s.~867: dokument \textit{Facultas a~R.~P. Provinciali Societatis Iesu in Provincia Poloniae} z~14 VII 1621~roku, który z~jednej strony, przypomina przywilej z~15 III 1619~roku udzielony przez króla \ios{Zygmunta III Wazę}{Zygmunt III Waza} jezuitom na drukowanie ich książek, z~drugiej zaś zakazuje wszystkim właścicielom drukarń drukowania książek jezuitów bez pozwolenia ich przełożonych zakonnych. Wreszcie, pozwala swobodnie drukować i~rozpowszechniać cały traktat \textit{O~Lichwie...} Marcina \ios{Śmigleckiego}{Śmiglecki, M.}. Tekst tegoż dokumentu poprzedza ósme wydanie traktatu z~1621 roku. } na jego druk i~rozpowszechnianie i~był wielokrotnie wznawiany bez żadnych ingerencji w~jego treść. To zdumiewa, tym bardziej że właśnie w~1607~roku, po stłumieniu rokoszu \oZebrzydowski[ego]\footnote{ Miał on miejsce w~Polsce pomiędzy sierpniem 1606 a~lipcem 1607 roku. }, jezuici w~Polsce byli bardzo źle postrzegani przez arystokrację i~szlachtę, uważano ich bowiem za popleczników dążeń \ios{Zygmunta III Wazy}{Zygmunt III Waza} do osiągnięcia absolutnej władzy w~państwie. Próba uporządkowania kwestii „miejskich” i~„wiejskich”, jaką niewątpliwie był traktat \textit{O~Lichwie...}, mogła być odebrana przez klasę szlachecką jako zamach na strefę jej wpływów. Cały traktat \textit{O~Lichwie...} i~rozdział ,,O~powinnośćiách Kmiecych...'' wpisują się zresztą w~jakiś sposób w~ówczesną obronę i~oczyszczenie zakonu z~zarzutów ze strony jego przeciwników\footnote{ Por. np. Piotr \ios{Skarga}{Skarga, P.} SJ, ,,Kazanie w~Wiślicy 17 września 1606 roku przed królem i~senatem, tudzież rycerstwem...'' (wydane w~1607 roku~w: \cite{Skarga:Proba}, i~ponownie w~1814 roku~w: \cite{Skarga:Obrona}), w~którym czytamy: „Kaznodzieja może mówić o~wojnach, o~prawach, o~rządach, o~instytucjach sądowych, o~kontraktach, o~policji [o~systemach politycznych], o~ekonomii, o~Sejmie, o~radach ludzkich, o~handlu i~zyskach itd. tyle, ile potrzeba dla chwały Bożej i~do zbawienia ludzi...” (\cite{Skarga:Obrona}, s.~138). }. Nawet śmierć \ios{Śmigleckiego}{Śmiglecki, M.} w~1618 roku nie osłabiła wymowy i~aktualności traktatu ani nie przeszkodziła jego pośmiertnemu, ósmemu wydaniu w~1621 roku. Wręcz przeciwnie, traktat stał się na dwa następne stulecia, niemal aż do kasaty zakonu w~Polsce, podręcznikiem (nie zawsze jednak czytanym i~stosowanym w~praktyce!) sprawiedliwej postawy panów w~stosunku do ich poddanych sług i~chłopów i~punktem odniesienia dla całych pokoleń profesorów filozofii moralnej oraz kaznodziei ludowych, którzy w~swojej działalności poruszali kwestie społeczne. Następne dziesięciolecia, zwłaszcza lata 40. i~50. XVII wieku, lata wojny trzydziestoletniej, dekoniunktury na rozwój gospodarki folwarcznej w~Polsce i~na Litwie oraz wzrostu napięć, a~także wojen \dyw{polsko}{kozackich} na Ukrainie, były świadkami coraz mniejszej skłonności szlacheckich właścicieli majątków do wysłuchiwania czyichkolwiek uwag pod ich adresem na temat konieczności przeprowadzenia głębokich reform społecznych. Istotnie, po dziewiątym wydaniu traktatu (Kraków, 1640) i~dziesiątym (Wilno, 1641) jedenaste nastąpiło dopiero w~Wilnie w~1753~roku nakładem biskupa Smoleńska Jerzego \ios{Hilzena}{Hilzen, J.}\footnote{ Wydanie traktatu \textit{O Lichwie...} nastąpiło niewątpliwie pod wpływem opublikowania 1 XI 1745~roku encykliki \ios{Benedykta~XIV}{Benedykt XIV}\textit{Vix pervenit}. Por. \cite{Drzymala:Traktat}, s.~143--172. }. Jak widać, wydawanie podobnych dzieł, nabrzmiałych problematyką społeczną, nie było już łatwe (o~ile w~ogóle możliwe) w~późniejszym okresie czy to wskutek ingerencji cenzury państwowej, czy też wewnętrznej cenzury kościelnej i~zakonnej. Po wydarzeniach na Ukrainie w~latach 1648--1654 i~krwawo stłumionych lokalnych buntach chłopskich na Podhalu Aleksandra \ios{Kostki Napierskiego}{Kostka Napierski, A.}\footnote{ Por. \cite{Przybos:Materialy}. } i~w~Wielkopolsce w~tym samym okresie, kwestia chłopska stała się zbyt gorąca jako prawdziwy problem polityczny. Tym bardziej godna podziwu jest odwaga trzech profesorów wileńskich poruszających w~swoich pismach nabrzmiałe kwestie społeczne i~wysuwających śmiałe postulaty właśnie w~tym okresie. Wracając jednak do czasów \ios{Śmigleckiego}{Śmiglecki, M.}, wydaje się, iż dwa pierwsze dziesięciolecia XVII wieku były mimo wszystko szczególnie sprzyjające aktywności społecznej ze strony jezuitów. Po pierwsze, żył jeszcze Piotr \ios{Skarga}{Skarga, P.}, który cieszył się olbrzymim autorytetem osobistym w~społeczeństwie polskim, a~nawet wśród wrogów i~innowierców. Po drugie, \ios{Śmiglecki}{Śmiglecki, M.} nie działał w~próżni, lecz „chodził w~sławie” Piotra \ios{Skargi}{Skarga, P.}, a~po nim nastąpił długi szereg innych, zasłużonych współbraci zakonnych i~kapłanów z~innych zakonów (np. Fabian \ios{Birkowski}{Birkowski, F.} OP). Istniał więc pewien korzystny klimat unoszący się wokół kwestii społecznych. Bez większego ryzyka można wysunąć hipotezę, iż Marcin \ios{Śmiglecki}{Śmiglecki, M.} mógł zarówno w~napisaniu traktatu \textit{O~Lichwie...}, jak i~w~dołączeniu do niego rozdziału ,,O~powinnośćiách Kmiecych...'' działać pod wpływem i~z~inspiracji innych współbraci zakonnych, w~tym samego Piotra \ios{Skargi}{Skarga, P.}. Ci dwaj słynni polscy jezuici znali się przecież osobiście zarówno z~czasów wileńskich, akademickich, jak i~z~czasów krakowskich, kiedy w~latach 1609--1611 \ios{Śmiglecki}{Śmiglecki, M.} był przełożonym domu św.~Barbary. Piotr \ios{Skarga}{Skarga, P.} mógł łatwo wpływać i~na niego, i~na wielu innych jezuitów, co niewątpliwie świadomie czynił\footnote{ Piotr \ios{Skarga}{Skarga, P.} w~„Przedmowie do czytelnika” w~swoim \textit{Wzywaniu do pokuty...} pisał: [X.~Fryderyk Barscius, spowiednik królewski] „namawiał mnie często [...], abych powszechne upominania do ludzi Korony tej na piśmie podał, wzywając ich do pokuty [...]. Mówiłem mu, żem to uczynił w~\textit{Kazaniach sejmowych}, odpowiadał, iż te kazania w~księgach są wielkich, które rzadki kupi, potrzeba co krótkiego, zręcznego ludziom bez pieniędzy podmiatać” (\cite{Skarga:Kazania}, s.~189--190). W~oryginalnym dziele --- \cite{Skarga:Wzywanie} (1610) --- cytowane słowa znajdują się na s.~2. }, będąc w~słowach i~licznych działaniach wzorem zaangażowania społecznego nie tylko dla zakonnych współbraci, ale i~dla całego ówczesnego społeczeństwa polskiego\footnote{ Por. \cite{Pyszka:Lattivita} (obszerne streszczenie w~języku polskim, s.~270--273) oraz \cite{Pyszka:Linsegnamento} (streszczenie w~języku polskim, s.~95--96). }. Rzeczywiście, w~pierwszej połowie XVII wieku odnotowujemy wśród jezuitów różne formy działalności społecznej podjętej nie tylko przez wspomnianego kaznodzieję królewskiego i~sejmowego Piotra \ios{Skargę}{Skarga, P.}\footnote{ Por. ,,Kazania sejmowe'' w: \cite{Skarga:KazaniaNaNiedziele}, s.~657--707; \cite{Skarga:KazaniaOSiedmi}, s.~273--327; \cite{Skarga:KazaniaPrzygodne}, s.~68--112 oraz: \cite{Skarga:Wzywanie}. }, ale także przez filozofa i~teologa moralnego Tomasza \ios{Elżanowskiego}{Elżanowski, T.}\footnote{ Por. \cite{Elzanowski:Positiones}. Praca została opublikowana pod nazwiskiem: Joannes \ios{Poniatowski~II}{Poniatowski II, J.}. Tekst odzwierciedla nauczanie etyczne jezuitów w~Prowincji Polskiej zakonu. Tomasz \ios{Elżanowski}{Elżanowski, T.} SJ, urodzony w~grudniu 1592~roku w~Chełmnie, wstąpił do jezuitów 14 VII 1606~roku w~Wilnie. Studia odbył w~Rzymie w~latach 1612--1616. Był profesorem w~Lublinie, Toruniu, Kaliszu, Lwowie, Poznaniu i~Jarosławiu. Był przełożonym, misjonarzem ludowym, kapelanem nadwornym, prefektem szkół w~Sandomierzu, pisarzem polemicznym. Zmarł 10 IX 1656~roku w~Prusach Królewskich (por. \cite{Grzebien:Encyklopedia}, s.~147; \cite{Darowski:Elzanowski}, s.~355--357). }, teologa moralnego i~kaznodzieję Jakuba \ios{Olszewskiego}{Olszewski, J.}\footnote{ Jakub \ios{Olszewski}{Olszewski, J.} SJ, urodzony w~1585~roku na Mazowszu, wstąpił do jezuitów w~1603~roku w~Połocku. Był profesorem w~Braniewie, Pułtusku i~Wilnie, dziekanem i~wicekanclerzem Akademii Wileńskiej (1633--1634). Był wybitnym teologiem, pisarzem i~kaznodzieją. Zmarł 5 VI 1634~roku w~Wilnie (por. \cite{Grzebien:Encyklopedia}, s.~474). Por. \cite{Olszewski:Solea} (tekst opublikowany pod nazwiskiem Maciej \ios{Wylamowski}{Wylamowski, M.}); \cite{Olszewski:Harmonia} oraz \cite{Olszewski:Kazania} (na s.~29 znajduje się wypowiedź na temat chłopów litewskich i~obciążeń podatkowych na ich niekorzyść). } czy też znakomitego mówcę i~kaznodzieję patriotycznego Mateusza \oBembus[a]\footnote{ Mateusz \oBembus{} SJ, urodzony w~1567~roku w~Poznaniu, wstąpił do jezuitów 18~VI 1587~roku w~Krakowie. Studiował w~Akademii Wileńskiej (1592--1596) i~uzyskał tam doktorat. Był profesorem filozofii w~Poznaniu i~teologii scholastycznej w~Wilnie i~Poznaniu. Objął po Piotrze \ios{Skardze}{Skarga, P.} urząd kaznodziei królewskiego (1612--1617). Był rektorem kolegium w~Poznaniu i~superiorem domu św.~Barbary w~Krakowie. W~1629~roku uczestniczył w~Synodzie Ormian Unickich we Lwowie. Zmarł 30 VII 1645~roku w~Krakowie (por. \cite{Grzebien:Encyklopedia}, s.~35; \cite{Darowski:Bembus}, s.~93--94). Napisał m.in.: \cite{Bembus:Bellator} (gdzie zawarł ideał chrześcijańskiego, polskiego żołnierza i~szlachcica) oraz \cite{Bembus:Kometa}. Kolejne wydania tej książki pt. \cite{Bembus:Traba} ukazały się w~1648~roku (wyd.~2), a~następnie w~1764~roku (wyd.~3). W~wydaniu~3., na stronach 38--40, zawarte są poglądy \oBembus[a] na temat kwestii chłopskiej. }. Spośród jezuickich działaczy społecznych drugiej połowy XVII wieku wymienić należy m.in. wybitnego filozofa i~teologa moralnego Tomasza \ios{Młodzianowskiego}{Młodzianowski, T.}\footnote{ Tomasz \ios{Młodzianowski}{Młodzianowski, T.} SJ, urodzony w~1622~roku na Mazowszu, wstąpił do jezuitów 29 VII 1637~roku w~Krakowie. Był profesorem retoryki, etyki i~logiki w~Kaliszu. W~1653~roku odbył podróż do Persji, gdzie pracował jako misjonarz w~Isfahanie do 1656~roku. Po powrocie do Polski był profesorem teologii i~prefektem studiów w~Poznaniu i~Lublinie. W~latach 1673--1680 był kapelanem wojskowym i~nadwornym rodziny \textsc{Lubomirskich}. W~1674~roku wygłosił mowę podczas posiedzenia Sejmu „koronacyjnego” po elekcji \ios{Jana III Sobieskiego}{Jan III Sobieski}. Był kapelanem biskupa Jana \ios{Małachowskiego}{Małachowski, J.} (1683--1686) i~prefektem studiów w~Krakowie. Napisał m.in.: \cite{Mlodzianowski:Kazania}. Drugie wydanie tego dzieła ukazało się w~Warszawie w~1935~roku (por. \cite{Syski:WyborKazan}). Był jednym z~nielicznych jezuickich profesorów, którzy napisali i~wydali drukiem pełne teksty własnych wykładów filozoficznych i~teologicznych --- por. \cite{Mlodzianowski:InterCursus}. Zmarł 9 X~1686~roku w~Wolbromiu k.~Krakowa (por. \cite{Grzebien:Encyklopedia}, s.~432). } oraz wileńskiego profesora etyki i~polityki Jana \oKorman[a]\footnote{ Jan \oKorman{} SJ urodził się na Litwie 3 XI 1634~roku. Do Towarzystwa Jezusowego wstąpił w~Rzymie 30 VII 1655~roku. Zmarł 13 IX 1686~roku w~Wilnie. Był profesorem teologii moralnej, filozofii, etyki i~prawa kanonicznego w~Wilnie i~Warszawie (por. \cite{Darowski:Korman}, s.~714--715). }. Nie wkraczając w~treść całego traktatu, a~tylko w~specyficzną treść rozdziału ,,O~powinnośćiách Kmiecych...'' (a~tak naprawdę o~granicach tychże powinności!) i~porównując ją z~poglądami na temat uprawnień i~powinności niewolników w~sensie ścisłym u~Luisa \ios{de Moliny}{Molina de, L.} SJ, Leonarda \ios{Lessiusa}{Lessius, L.} SJ i~Juana \ios{de Lugo}{Lugo de, J.} SJ\footnote{ Por. \cite{Pyszka:Diritti} (obszerne streszczenie w~języku polskim s.~269--275). }, możemy zauważyć niezwykle cienką granicę pomiędzy stanem ścisłego niewolnictwa a~faktycznym stanem „niewolnictwa wynikającego z~umowy o~pracę” chłopów polskich i~litewskich. Rzeczywiście w~Polsce mamy do czynienia z~pewnym rodzajem „nie-niewolnictwa”, które jednakże zdradza wszelkie negatywne symptomy niewolnictwa w~sensie ścisłym! Konsekwentnie, w~rozdziale ,,O~powinnośćiách Kmiecych...'' odnajdujemy lustrzane odbicie tego zjawiska. Odbicie to nie stanowi jednak osobistej opinii \ios{Śmigleckiego}{Śmiglecki, M.}, który stwierdza ponad wszelką wątpliwość, iż chłopi polscy i~litewscy nie byli przedtem, nie są obecnie i~nie będą mogli być w~przyszłości uważani legalnie za niewolników w~sensie ścisłym, a~jedynie, że ich stan faktyczny zdradza pewne podobieństwo do niewolnictwa: \cytuj{ dwie rzeczy wprzód zakładam. Pierwsza iest: Iż poddani wieyscy nie są właśnie [w~sensie ścisłym] niewolnikami panów swoich: podobnić są w~tym niewolnikom, że odeyść od pana bez woley pańskiey nie mogą ani sami, ani potomkowie ich, chyba \textit{in casibus iure permissis} [tylko w~przypadkach dozwolonych przez prawo]. [...] Acz tedy w~tey iedney rzeczy poddany każdy iest podobien niewolnikowi: wszakże w~innych rzeczach bynamniey. [...] Druga rzecz, w~której nie są podobni niewolnikowi, są prace y~roboty. Albowiem, kto iest właśnie [w~sensie ścisłym] niewolnikiem, powinien wszytkie prace y~roboty, które iedno [jakie tylko] Pan nakaże, bo \textit{servus quidquid est, domini est}. A~poddany nie tak. Bo nie powinien Panu więcey prac y~robot, ieno na których iest postanowiony\footnote{ \cite{Smiglecki:OPowinnosciach}, s.~116--118. }. } Byłoby anachronizmem oczekiwać, że \ios{Śmiglecki}{Śmiglecki, M.} czy ktokolwiek w~jego czasach mógł się posunąć aż do uznania pełnej równości praw i~obowiązków pomiędzy szlacheckimi właścicielami majątków a~ich chłopskimi poddanymi. Tak w~istocie należałoby stwierdzić, gdybyśmy przyjęli niewystępowanie w~tej sferze formalnego niewolnictwa. Taki jednak logiczny wniosek nie był wówczas do pomyślenia i~faktem tym nie można obciążać w~żadnej mierze autora traktatu, który, precyzując tak jasno prawa i~uprawnienia chłopów, dał wyraźnie do zrozumienia, iż są oni prawdziwymi podmiotami prawa, nie zaś tylko jego przedmiotami. Ponadto dalszą konsekwencją logiczną uznania poddanych za prawdziwe podmioty prawa było postulowane przez \ios{Śmigleckiego}{Śmiglecki, M.} podporządkowanie wszelkich stosunków pomiędzy szlacheckimi właścicielami majątków, a~ich chłopskimi poddanymi pisanemu i~sprawiedliwemu prawu i~kontroli ze strony sądowych organów państwowych. Następną konsekwencją logiczną było uznanie osobistej wolności każdego z~podmiotów prawa, a~co za tym idzie --- swobody posiadania, zawierania i~rozwiązywania umów o~pracę, dzierżawę, najem, swobodnego poruszania się po kraju po wygaśnięciu kontraktów i~umów itd. wszelkiego rodzaju poddanych, a~nie tylko ich panów. Jest to dla \ios{Śmigleckiego}{Śmiglecki, M.} konsekwencja najbardziej realistyczna, ponieważ najbardziej zakorzeniona w~tradycji narodowej, w~najstarszych obyczajach i~w najstarszych prawach, do których autor nieustannie się odwoływał w~całym traktacie. \ios{Śmiglecki}{Śmiglecki, M.} uważał za oczywistość fakt, że pierwotnie całe społeczeństwo polskie było wolne i~równe\footnote{ Por. \cite{Piekosinski:Obrona}. Hipoteza ta podtrzymywała absurdalny pogląd, jakoby populacja szlachecka różniła się etnicznie od warstwy chłopskiej i~stąd posiadała prawo do uprzywilejowanej pozycji w~społeczeństwie polskim. }, a~różnice stanowe pojawiły się w~miarę narastania różnic w~posiadaniu\footnote{ Por. np. \cite{Piekosinski:Rachunki}, z~których wynika, iż wydajność produkcyjna gospodarstw chłopskich w~tych latach, np. w~podrzędztwie wiślickim i~Nowym Mieście Korczynie, widziana przez pryzmat zaopatrzenia przez nie (za każdym razem odpłatnie!) okolicznych zamków w~czasie wizyt dworów Jagiełły lub Jadwigi w~produkty rolne i~rzemieślnicze, była dobra, by nie powiedzieć znakomita. Potwierdzają to także: \textit{Rachunki królewskie z~lat 1393--1395, 1412} (por. \cite{Wajs:Rachunki}). Znakomitym materiałem porównawczym są z~pewnością prace: \cite{Ochmanski:Lustracja}; \cite{Oprawko:Lustracja1} (t.~1, 1971); \cite{Oprawko:Lustracja2} (t.~2, 1977); \cite{Madurowicz:Lustracja}. Sytuacja chłopów pogorszyła się jednak radykalnie w~XVI i~XVII wieku. }. Można zadać pytanie, w~jakiej mierze postulaty \ios{Śmigleckiego}{Śmiglecki, M.} mogłyby doczekać się realizacji. Wydaje się bowiem, że cechą polskiego systemu polityczno-społecznego w~czasach autora i~późniejszych było utrzymanie w~stanie nieokreśloności i~zawieszenia pewnych problemów społecznych oraz pozostawianie ich swobodnej decyzji szlacheckich panów\footnote{ Stosunkom na wsi polskiej poświęcony jest w~całości rozdział III pracy \cite{Pyszka:Professori}, pt. ,,La situazione sociale e~giuridica dei contadini polacchi e~lituani in seno alla società nella Polonia del XVII secolo'' (Sytuacja społeczna i~prawna chłopów polskich i~litewskich w~łonie społeczeństwa polskiego XVII wieku, s.~191--247), zwłaszcza punkt 2: La situazione dei contadini alla luce degli atti legislativi (Sytuacja chłopów w~świetle dokumentów prawnych, s.~212--247). Por. także \cite{Bruckner:Dzieje2}; \cite{Kutrzeba:Materialy}, a~także publikacje: \oBujak[a], \ios{Piekosińskiego}{Piekosiński, F.}, \oRafacz[a], \oRostworowski[ego], \oRutkowski[ego] i~\oZaleski[ego] wymienione w \cite{Pyszka:Professori}, dział: \textit{Bibliografia} 4.2.3.1. i~4.2.3.2. }. \ios{Śmiglecki}{Śmiglecki, M.} wylicza jeden po drugim akty kolejnych królów dotyczące warstwy chłopskiej: \begin{itemize} \item[●] \textit{Statuty \dyw{wiślicko}{piotrkowskie}} króla \ios{Kazimierza Wielkiego}{Kazimierz Wielki} z~1368 roku, zawierające pierwsze precyzyjne odniesienia do sytuacji chłopów w~całej Polsce. \item[●] \textit{Przywilej koszycki} króla \ios{Ludwika Węgierskiego}{Ludwik Węgierski} z~1374 roku, nakazujący płacić dwa grosze podatku z~łana. \item[●] \textit{Przywilej piotrkowski} króla \ios{Władysława Jagiełły}{Władysław Jagiełło} z~1388 roku\footnote{ Por. \cite{Handelsman:Przywilej}. }, dotyczący zasad nominacji starostów i~wyboru sędziów lokalnych. \item[●] \textit{Przywilej brzeski} króla \ios{Władysława Jagiełły}{Władysław Jagiełło} z~1425 roku \textit{Neminem captivabimus... nici iure victum}, potwierdzony w~Jedlni w~1430~roku i~w Krakowie w~1433~roku, gwarantujący szlachcie nietykalność osobistą, a~także obowiązek konsultacji króla z~miejscową szlachtą przed nominacją wojewodów i~starostów\footnote{ Por. \cite{Zaleski:TysiacLat}, s.~85--108; \cite{Pyszka:Professori}, rozdz. III, s.~212--219. }. \item[●] Konstytucja z~roku 1489 króla \ios{Kazimierza Jagiellończyka}{Kazimierz Jagiellończyk} i~\textit{Przywilej piotrkowski} z~roku 1496 króla \ios{Jana Olbrachta}{Jan Olbracht} ustalały możliwość i~warunki, pod jakimi rodziny, a~później tylko jedna rodzina chłopska mogła opuścić własną wieś i~przenieść się w~inne miejsce\footnote{ Por. \cite{Bruckner:Dzieje1}, s.~502--503. }. \item[●] W~roku 1509 pozwalano tylko jednemu synowi chłopskiemu rocznie, po ukończonym 12. roku życia, opuścić wieś dla miasta czy szkoły i~to za pisemną zgodą szlacheckiego pana\footnote{ Por. \cite{Bruckner:Dzieje1}, s.~503; \cite{Zaleski:TysiacLat}, s.~95. }. \end{itemize} Kryzys warstwy chłopskiej --- według \ios{Śmigleckiego}{Śmiglecki, M.} --- zapoczątkował około roku 1518 brak zainteresowania ze strony władzy centralnej stosunkami społecznymi na wsi, a~zwłaszcza \textit{Statuty \dyw{toruńsko}{bydgoskie}} \ios{Zygmunta I~Starego}{Zygmunt I Stary} z~roku 1520\footnote{ Por. \cite{Pyszka:Professori}, s.~226; \cite{Baranowski:Zmienne}. }, nakładające \cytuj{ na chłopów, nie odrabiających dotąd pańszczyzny, jednego dnia pracy na rzecz pana tygodniowo, za wyjątkiem tych, którzy są zwolnieni od prac, oraz tych, którzy z~racji posiadanych przez nich większych dzierżaw, zwykli pracować więcej\footnote{ \cite{Smiglecki:OPowinnosciach}, s.~118. Por. też \cite{Pyszka:Professori}, \textit{Annessi} 3 E, s.~875. }. } Trudnej sytuacji prawnej chłopów próbowała zaradzić mocno spóźniona konstytucja \ios{Zygmunta I~Starego}{Zygmunt I Stary} \textit{Si quis alicui} z~roku 1543, czyniąca nieważnymi z~mocy prawa żądania szlacheckich panów odszkodowania za zbiegłych chłopów w~wysokości większej niż „pięćset grzywien polskich”, co uniemożliwiało takim chłopom wykupienie się\footnote{ Por. \cite{Smiglecki:OPowinnosciach}, s.~122--124; \cite{Pyszka:Professori}, \textit{Annessi} 3 E, s.~878--880. }. Widać tu wyraźny zamysł szlachty osłabienia pozycji chłopskiego poddanego z~prawnego punktu widzenia\footnote{ Por. \cite{Ulanowski:WiesPolska}. } po to, by następnie wykorzystać go ekonomicznie. Należy pamiętać, że między panowaniem \ios{Stefana Batorego}{Stefan Batory} (1576--1586) a~napisaniem ,,O~powinnośćiách Kmiecych...'' (1607) była tak znakomita koniunktura w~Europie Zachodniej na polskie zboże i~wołowinę, iż niemal całe życie chłopskie na wsi zostało podporządkowane produkcji tych towarów\footnote{ Por. \cite{Baranowski:Wies}; \cite{Grodecki:Poczatki}; \cite{Bardach:Rola}; \cite{Wyczanski:Studia}; \cite{Zytkowicz:ZeStudiow}. }. Marcin \ios{Śmiglecki}{Śmiglecki, M.} dodał do traktatu \textit{O~lichwie...} rozdział ,,O~powinnośćiách Kmiecych...'' wówczas, kiedy sytuacja społeczna chłopów na wsiach zaczynała być już dramatyczna. Trzeźwy, bezstronny i~jasny głos \ios{Śmigleckiego}{Śmiglecki, M.} na rzecz przywrócenia sprawiedliwości prawnej i~społecznej na wsi nie wystarczył do zahamowania tej negatywnej tendencji, która uległa dramatycznemu zaostrzeniu pod koniec lat 40. XVII wieku. Podsumowując, można powiedzieć, że ogromną zasługą \ios{Śmigleckiego}{Śmiglecki, M.} było: \begin{itemize} \item[●] ustalenie jasnych zasad tego, co w~kwestii chłopskiej było słuszne i~godziwe; \item[●] ukazanie możliwych i~realistycznych rozwiązań; \item[●] podkreślenie doniosłości prawa pisanego i~szacunku dla jego norm; \item[●] jasne ustalenie praw i~obowiązków obu stron umowy o~pracę, którą proponował ponownie przywrócić zamiast rozpanoszonego z~czasem niekontrolowanego ucisku\footnote{ Por. \cite{Bieniarzowna:OChlopskie} (publikacja stanowi cenną analizę sytuacji warstwy chłopskiej). }. \end{itemize} Najgłębsza istota dodanego rozdziału ,,O~powinnośćiách Kmiecych...'' sprowadzała się do sugestii przywrócenia koncepcji umowy o~pracę pomiędzy szlacheckimi właścicielami majątków a~ich chłopskimi poddanymi, i~co więcej, do przypomnienia szlacheckim właścicielom majątków, że ich poddany chłopski jest partnerem i~podmiotem w~umowie o~pracę, nie zaś przedmiotem, i~że jego zależności ograniczają się wyłącznie do wymogów umowy. Chłopski poddany jest osobą pozostającą w~zewnętrznej zależności od swego pana pracodawcy z~przyczyny i~na czas trwania umowy o~pracę, której rozmiary są/powinny być ograniczone przez dobrowolnie zawartą umowę. W~całym traktacie (także w~rozdziale ,,O~powinnośćiách Kmiecych...''), pełnym argumentacji \dyw{filozoficzno}{prawnej}, uderzają niezwykle rzadkie odniesienia do chrześcijaństwa czy do Pisma Świętego. \ios{Śmiglecki}{Śmiglecki, M.} adresował swój traktat do szlacheckich właścicieli majątków wywodzących się z~różnych wyznań chrześcijańskich, z~których każde posiadało własną, równoprawną wizję kwestii chłopskiej\footnote{ Regulowała to konfederacja warszawska z~28 I~1573 roku. Por. \cite{Janowski:Konfederacja}; \cite{Korolko:Konfederacja}; \cite{Sreniowski:Kwestia}; \cite{Tazbir:Reformacja}. }. Słownictwo \dyw{filozoficzno}{prawne} umożliwiało ustawienie wszystkich tych różnych optyk na jednym planie. Potęgowało to szacunek, którym cieszył się zarówno sam autor traktatu, jak i~jego dzieło, także wśród wyznań niekatolickich (np. u~wyznawcy kalwinizmu Andrzeja \oWolan[a]). Wszystkie argumenty traktatu opierają się na konkretnych faktach i~ocenach zaczerpniętych wprost z~życia i~codziennej praktyki. Nie ma tu miejsca na patos ani na jakąkolwiek demagogię. Chłodny praktycyzm Marcina \ios{Śmigleckiego}{Śmiglecki, M.}, także przy omawianiu nawet najbardziej dramatycznych stron chłopskiego losu, dodatkowo świadczy o~rzetelności naukowej i~trudnej do podważenia logice jego argumentacji. \summary{ \emph{On Usury}, the treaty by Martin \oSmiglecki{}~SJ, was the first strictly scientific attempt to show the economic and social background of the bourgeois and peasant social stratum in Poland and Lithuania at the turn of the 16th and 17th centuries. The author, being an excellent logician, expressed his views in a very precise way, limiting his technical (philosophico-legal) language to a minimum, so that his treatise would be understandable to readers from a range of social positions and circumstances. Its careful analysis of the socio-economic situation and clear formulation of its postulates enabled it to function, over the course of two centuries, as a practical manual imparting guidance to the ruling class as they sought to maintain a just and fair stance in their dealings with the burghers and peasants. \oSmiglecki{}’s ideas have become a reference point for many generations of professors of moral philosophy and folk preachers seeking to raise social issues in their own works. }{ The peasantry in the 16th and 17th centuries --- usury --- social bondage --- social activities of the Jesuits} \end{elementlit}