\begin{elementlit}
{Stanisław Pyszka}
{\autor{Stanisław \kapit{Pyszka}}
\afiliacja{\wydzf, \aik}}
{Treści filozoficzno-moralne w~traktacie \emph{O~Lichwie...}}
{Treści filozoficzno-moralne w~traktacie \emph{O~Lichwie...}\eoln
ks. Marcina Śmigleckiego SJ (1563--1618)}
{Philosophico-moral issues in the treaty \emph{On Usury}, by Fr.~Martin 
Smiglecki~SJ (1563--1618)}


\index{Pyszka, S.}

\index{Smiglecius, M.|see{Śmiglecki, M.}}
\index{Pawęski, P.|see{Skarga, P.}}
\index{Poniatowski II, J.|see{Elżanowski, T.}}
\index{Wylamowski, M.|see{Olszewski, J.}}


\ooDef{\ooZygmuntIIIWaz}{Zygmunt}{III Waz}{Zygmunt III Waza} % król
\ooDef{\ooKostkNapierski}{Kostk}{Napierski}{Kostka Napierski, A.} % Aleksander
\ooDef{\ooKazimierzWielki}{Kazimierz}{Wielki}{Kazimierz Wielki} % król
\ooDef{\ooWladyslawJagiell}{Władysław}{Jagiełł}{Władysław Jagiełło} % król
\ooDef{\ooLudwikWegierski}{Ludwik}{Węgierski}{Ludwik Węgierski} % król
\ooDef{\ooKazimierzJagiellonczyk}{Kazimierz}{Jagiellończyk}{Kazimierz Jagiellończyk} % król
\ooDef{\ooJanOlbracht}{Jan}{Olbracht}{Jan Olbracht} % król
\ooDef{\ooZygmuntIStar}{Zygmunt}{I Star}{Zygmunt I Stary} % król
\ooDef{\ooStefanBator}{Stefan}{Bator}{Stefan Batory} % król
\ooDef{\ooJanIIISobieski}{Jan}{III Sobieski}{Jan III Sobieski} % król

\oDef{\oSmiglecki}{Śmiglecki}{Śmiglecki, M.} % Marcin
\oDef{\oSmiglecius}{Smiglecius}{Smiglecius, M.} % Marcin
\oDef{\oZamoyski}{Zamoyski}{Zamoyski, J.} % Jan
\oDef{\oSuarez}{Suárez}{Suárez, F.} % Francisco
\oDef{\oBellarmin}{Bellarmin}{Bellarmin, R.} % Robert
\oDef{\oSkarg}{Skarg}{Skarga, P.} % Piotr
\oDef{\oPaweski}{Pawęski}{Pawęski, P.} % Piotr (= Skarga, P.)
\oDef{\oPoweski}{Powęski}{Powęski, P.} % Piotr (= Skarga, P.)
\oDef{\oNamyslowski}{Namysłowski}{Namysłowski, J.L.} % Jan Licyniusz
\oDef{\oBedonski}{Bedoński}{Bedoński, S.} % Stanisław
\oDef{\oNowak}{Nowak}{Nowak, L.} % Ludwik
\oDef{\oDrzymal}{Drzymał}{Drzymała, K.} % Kazimierz
\oDef{\oWich}{Wich}{Wicher, W.} % Władysław
\oDef{\oDarowski}{Darowski}{Darowski, R.} % Roman
\oDef{\oMolin}{Molin}{Molina de, L.} % Luis
\oDef{\oLessius}{Lessius}{Lessius, L.} % Leonard
\oDef{\oLug}{Lug}{Lugo de, J.} % Juan
\oDef{\oBenedyktXIV}{Benedykt XIV}{Benedykt XIV} % papież
\oDef{\oWuj}{Wuj}{Wujek, J.} % Jakub
\oDef{\oZebrzydowski}{Zebrzydowski}{Zebrzydowski, M.} % Mikołaj
\oDef{\oTeczynski}{Tęczyński}{Tęczyński, A.} % Andrzej
\oDef{\oHilzen}{Hilzen}{Hilzen, J.} % Jerzy
\oDef{\oBirkowski}{Birkowski}{Birkowski, F.} % Fabian
\oDef{\oElzanowski}{Elżanowski}{Elżanowski, T.} % Tomasz
\oDef{\oPoniatowskiII}{Poniatowski II}{Poniatowski II, J.} % Joannes
\oDef{\oOlszewski}{Olszewski}{Olszewski, J.} % Jakub
\oDef{\oWylamowski}{Wylamowski}{Wylamowski, M.} % Maciej
\oDef{\oBarscius}{Barscius}{Barscius, F.} % Fryderyk
\oDef{\oBembus}{Bembus}{Bembus, M.} % Mateusz
\oDef{\oMlodzianowski}{Młodzianowski}{Młodzianowski, T.} % Tomasz
\oDef{\oMalachowski}{Małachowski}{Małachowski, J.} % Jan
\oDef{\oKorman}{Korman}{Korman, J.} % Jan
\oDef{\oJadwig}{Jadwig}{Jadwiga, królowa} % królowa
\oDef{\oBujak}{Bujak}{Bujak, F.} % Franciszek
\oDef{\oPiekosiński}{Piekosiński}{Piekosiński, F.} % Franciszek
\oDef{\oRafacz}{Rafacz}{Rafacz, J.} % Józef
\oDef{\oRostworowski}{Rostworowski}{Rostworowski, E.} % Emanuel
\oDef{\oRutkowski}{Rutkowski}{Rutkowski, J.} % Jan
\oDef{\oZaleski}{Zaleski}{Zaleski, W.} % Wojciech
\oDef{\oWolan}{Wolan}{Wolan, A.} % Andrzej


\streszczenie{
Traktat Marcina \ios{Śmigleckiego}{Śmiglecki, M.} SJ \textit{O~Lichwie...} 
jest pierwszą ściśle naukową próbą ukazania sytuacji ekonomicznej 
i~społecznej warstwy mieszczańskiej i~chłopskiej w~Polsce i~na Litwie 
na przełomie XVI i~XVII wieku. 
Autor, będąc znakomitym logikiem, wyraził swoje poglądy w~sposób 
niezwykle precyzyjny, ograniczając przy tym język techniczny 
(\dyw{filozoficzno}{prawniczy}) do minimum, tak by jego traktat był 
zrozumiały dla czytelników różnych stanów i~o~różnym wykształceniu. 
Celna analiza sytuacji ekonomiczno-społecznej oraz przejrzyście 
sformułowane postulaty sprawiły, że traktat był przez dwa kolejne 
stulecia praktycznym podręcznikiem sprawiedliwej postawy klasy 
panującej w~stosunku do mieszczan i~chłopów. 
Myśli zawarte w~dziele \ios{Śmigleckiego}{Śmiglecki, M.} stały się 
punktem odniesienia dla wielu pokoleń profesorów filozofii moralnej 
oraz kaznodziei ludowych, którzy w~swojej działalności poruszali 
kwestie społeczne.
}{
Marcin \ios{Śmiglecki}{Śmiglecki, M.} SJ --- 
kwestia chłopska w~XVI i~XVII w. --- 
lichwa --- 
niewolnictwo --- 
działalność społeczna jezuitów
}


Spośród pism z~zakresu filozofii społecznej, które wyszły spod piór 
jezuitów w~latach 1596--1657, warto przpomnieć traktat ks. Marcina 
\ios{Śmigleckiego}{Śmiglecki, M.} SJ \textit{O~lichwie...}, 
tym bardziej że mija właśnie 421. rocznica ukazania się tego dzieła 
i~410. rocznica wydania jego poszerzonej wersji\footnote{
	Niniejszy artykuł stanowi tłumaczenie i~znaczne rozszerzenie nigdzie 
   wcześniej nie wydanego w~języku polskim szczegółowego opracowania 
   postaci i~twórczości \ios{Śmigleckiego}{Śmiglecki, M.} pt. 
	,,Il ritorno al concetto del contratto di lavoro tra i~padroni 
	ed i~loro sudditi-contadini in Marcin Śmiglecki SJ (1562--1618)'' 
	opublikowanego 
	w:~\cite{Pyszka:Professori}, 
	cz.~1, rozdz.~V, s.~407--455. 
   }. 
Traktat ten ukazał się w~1596~roku pt. 
\textit{O~Lichwie Y~Trzech przednieyszych Kontraktach: Wyderkowym, 
Czynszowym, y~Towárzystwá Kupieckiego, Nauká krotka. Pisana Przez 
X.~D. Marćiná Smigleckiego, Societatis Iesv, Theologiey Professorá 
w~Akádemiey Wileńskiey} 
i~został wydrukowany w~Wilnie, w~Drukárni Akademiey Wileńskiey 
Societ: Iesv, Christophorvs Patro oraz w~Krakowie w~Drukárni Andrzeiá 
Piotrkowczyká, Typográphá Krola J.M.

W~roku 1607, po przyjeździe z~Wilna do Krakowa, 
\ios{Śmiglecki}{Śmiglecki, M.} wydał w~Drukárni Andrzeiá Piotrkowczyká, 
Typográphá Krola J.M. rozszerzoną wersję swego dzieła pod zmienionym tytułem: 
\textit{O Lichwie Y~O~Wyderkách, Czynszách, Spolnych zarobkách, Naymách, 
Arendach, y~o Sámokupstwie, Krotka Navka / pisána / Przez X.~Marcina 
Smigleckiego Societatis Jesv, S.~Theologiey Doktorá}. 
W~tym wydaniu znalazł się rozdział XXVI: ,,O~powinnośćiách Kmiecych 
w~Polscze y~w~Litwie''\footnote{
   Korzystam z~8. wydania dzieła z~1621~roku: 
	\cite{Smiglecki:OLichwie1621}. 
	Rozdział XXVI znajduje się w~tym wydaniu na stronach 115--127.
   Por. także: 
	\cite{Darowski:OLichwie}; 
	\cite{Drzymala:Traktat}; 
	\cite{Pyszka:Nauczanie}, s.~185-195; 
	\cite{Wicher:OMarcina}.
	}.

Marcin \ios{Śmiglecki}{Śmiglecki, M.} urodził się 11 XI 1563~roku we Lwowie.
Początkowo uczył się we lwowskiej szkole katedralnej.
Potem, prawdopodobnie w~1579~roku, został wysłany przez hetmana 
i~kanclerza koronnego Jana \oZamoyski[ego] do jezuickiego kolegium 
w~Pułtusku, a~następnie do Rzymu, gdzie w~latach 1580--1586 studiował 
w~Kolegium Rzymskim m.in. pod kierunkiem 
Francisco \ios{Suáreza}{Suárez, F.} SJ i~Roberta \oBellarmin[a] SJ. 
3 X~1581~roku wstąpił do Towarzystwa Jezusowego, czym dożywotnio zraził 
do siebie Jana \oZamoyski[ego], który był niezadowolony z~decyzji 
\ios{Śmigleckiego}{Śmiglecki, M.} i~na wszelkie sposoby usiłował 
go skłonić do rezygnacji z~dalszego pobytu w~nowicjacie. 
Nie pomogły jednak żadne perswazje, a~nawet interwencja 
ks. Piotra \oSkarg[i] SJ.
Po żywej wymianie korespondencji z~władzami zakonu w~Rzymie 
\oZamoyski{} w~końcu ustąpił, godząc się z~faktem, że jego podopieczny 
i~protegowany zostanie jezuitą. 

Po powrocie do Polski Marcin \ios{Śmiglecki}{Śmiglecki, M.} był 
profesorem filozofii i~teologii w~Wilnie (1586--1599), gdzie uzyskał 
doktorat z~teologii w~roku 1594.
Wchodził w~skład międzynarodowej komisji redakcyjnej \textit{Ratio 
studiorum}.
Był rektorem w~Pułtusku, Poznaniu, Kaliszu, superiorem domu św.~Barbary 
w~Krakowie (1609--1611) i~prefektem studiów w~Kaliszu (1611--1618).
W~1608 i~1615 roku był delegatem na VI i~VII Kongregację Generalną 
jezuitów w~Rzymie. 

\ios{Śmiglecki}{Śmiglecki, M.} był cenionym pisarzem polemicznym. 
Znane jest m.in. jego streszczenie dysputy z~ministrem ariańskim 
Janem Licyniuszem \ios{Namysłowskim}{Namysłowski, J.L.}, która 
odbyła się w~Nowogródku 24 i~25 stycznia 1594~roku\footnote{
	Szeszej o~okolicznościach i~przebiegu tej dysputy por. 
	\cite{Piechnik:Poczatki}, s.~176--177. 
	}, 
oraz rozprawa \textit{O~jednej widomej Głowie Kościoła Bożego}, 
będąca wynikiem publicznego dyskursu z~przedstawicielami różnych
wyznań, który odbył się 2 czerwca 1599~roku w~Akademii Wileńskiej\footnote{
	Por. 
	\cite{Piechnik:Poczatki}, s.~177--183. 
	}. 
Był on uznawany za najlepszego logika i~pisarza filozoficznego w~swojej 
epoce\footnote{
	Por. m.in.
	\cite{Piechnik:Poczatki}, s.~36; 
	\cite{Piechnik:Zwiazki}, s.~117-120.
	}. 
Traktat \textit{Logica...}, który można uznać za dzieło jego życia, został 
wydany najpierw w~Ingolstadcie w~1618~roku\footnote{
    Por. 
	\cite{Smiglecki:Logica}.
	}, 
a~potem (pod nieznacznie zmienionym tytułem) doczekał się trzech wznowień 
w~Oksfordzie: w~1634, 1638 i~1658~roku. 
W~Archiwum Archidiecezjalnym w~Poznaniu znajdują się notatki (dyktaty) 
z~wykładów logiki \ios{Śmigleckiego}{Śmiglecki, M.} w~Akademii Wileńskiej 
z~lat 1586--1587 spisane przez studenta Stanisława 
\ios{Bedońskiego}{Bedoński, S.} jako: 
\textit{Commentaria in Organum Aristotelis sub [...] Martino Smiglecia 
[...] scripta}\footnote{
   Por.
   \cite{Darowski:Logica}, s.~28; 
	\cite{Darowski:MarcinaRekopis}; 
	\cite{Piechnik:Zwiazki}, s.~117.
}. 
Ten rękopis (opatrzony sygnaturą 147) został opracowany i~wydany 
przez Ludwika \oNowak[a] pt. 
\textit{Commentaria in Organum Aristotelis}\footnote{
	Por. 
   \cite{Smiglecius:Commentaria}.
	}. 
\textit{Logica} \ios{Śmigleckiego}{Śmiglecki, M.} była uważana w~XVII 
wieku za najlepszy podręcznik z~tej dziedziny filozofii i~służyła wielu 
pokoleniom studentów długo po śmierci autora\footnote{
   Por. m.in. 
   \cite{Darowski:Logica}, s.~28; 
	\cite{Ogonowski:Filozofia}, s.~79--87; 
	\cite{Piechnik:Zwiazki}, s.~36.
	}.  
Marcin \ios{Śmiglecki}{Śmiglecki, M.} zmarł w~Kaliszu 
26 VII 1618~roku\footnote{
    Por. m.in. 
	\cite{Drzymala:MarcinSmiglecki}; 
	\cite{Grzebien:Encyklopedia}, s.~676--677. 
	}.

Największe zainteresowanie wśród obywateli Rzeczypospolitej budził 
jednak traktat \ios{Śmigleckiego}{Śmiglecki, M.} \textit{O Lichwie...} 
Stanowi on niewątpliwie pierwszą ściśle naukową i~najszerszą treściowo, 
a~także argumentacyjnie, próbę przedstawienia przez polskiego 
profesora jezuitę sytuacji ekonomicznej i~społecznej warstwy 
mieszczańskiej i~chłopskiej w~Polsce i~na Litwie na przełomie 
XVI i~XVII wieku. 
Traktat ten był wydawany 11 razy w~ciągu XVII i~XVIII wieku. 
Został on napisany niezwykle precyzyjnym językiem, wspaniałą, 
w~pełni zrozumiałą, także obecnie, polszczyzną\footnote{
	W~przedmowie do traktatu \ios{Śmiglecki}{Śmiglecki, M.} pisze: 
	„Author, do Czytelnika łaskawego: A~żeby ta praca moia 
	tym więcey była pożyteczna, pisałem językiem Polskim: 
	ponieważ ci, którzy się tymi Kontraktami bawią, po więtszey 
	części Łacińskiego ięzyka nie rozumieią” 
	(\cite{Pyszka:Professori}, \textit{Annessi} 3 B, s.~868).
	}. 

Zdumiewa siła, z~jaką autor pozwala sobie formułować pewne postulaty 
i~wymagać ich pełnej realizacji. 
Będąc znakomitym logikiem, Marcin \ios{Śmiglecki}{Śmiglecki, M.} 
wyraził i~rozwinął swoje rozumowanie w~sposób niezwykle jasny i~prosty, 
pozostawiając czytelnikowi (duchownemu czy świeckiemu, katolickiemu czy 
innowierczemu, szlacheckiemu czy mieszczańskiemu, a~nawet chłopskiemu --- 
byle tylko umiał czytać) niewiele miejsca na wątpliwości. 
Język techniczny, jakkolwiek niezbędny w~traktacie filozoficzno-prawniczym, 
został ograniczony do minimum i~uproszczony, tak by mógł być zrozumiały 
dla każdego\footnote{
	Por. \cite{Pyszka:Professori}, \textit{Annessi} 3 B, C, D, E, 
	s.~868--884.
}.

\tytul{O~powinnośćiách Kmiecych w~Polscze y~w Litwie}


Cały traktat \textit{O~Lichwie...} liczy dwadzieścia siedem 
rozdziałów. 
Dwadzieścia pięć z~nich dotyczy kupiectwa, obrotu pieniędzmi, czynszów, 
kontraktów, najmów, arend, zastawów, pożyczek, samowykupów i~monopoli 
kwestii służebnych w~miastach, czyli problemów 
„miejskich”. 
Tylko jeden rozdział --- dwudziesty szósty: ,,O~powinnośćiách 
Kmiecych...'' --- dotyczy ludności wiejskiej, czyli polskiego 
i~litewskiego chłopstwa\footnote{
	Por. \cite{Pyszka:Professori}, \textit{Annessi} 3 C:	
	,,Summariusz tego, co się w~tey książce o~lichwie zawiera'', 
	s.~869--870.
    }.
Wspomniane wyżej (w~przypisie~2) artykuły \ios{Drzymały}{Drzymała, K.}, 
\ios{Wichra}{Wicher, W.} oraz \ios{Darowskiego}{Darowski, R.} 
analizowały cały tekst traktatu, nie tylko rozdział ,,O~powinnośćiách 
Kmiecych...''. 
Dla naszych potrzeb wystarczy stwierdzić, że argumentacja 
\ios{Śmigleckiego}{Śmiglecki, M.} w~traktacie pokrywa się 
--- z~wyjątkiem rozdziału XXVI, który jest oryginalną wstawką 
ze względu na stosunki polskie i~litewskie --- 
z~\dyw{filozoficzno}{prawniczą} argumentacją przedstawioną w~dziełach 
jego współbraci zakonnych, takich jak 
Luis \ios{de Molina}{Molina de, L.} SJ, 
Leonard \ios{Lessius}{Lessius, L.} SJ 
i~Juan \ios{de Lugo}{Lugo de, J.} SJ, 
które --- jak np. \textit{De iustitia et iure} 
\ios{Moliny}{Molina de, L.} --- odnoszą się do stosunków 
zachodnioeuropejskich. 
Musimy przy tym zaznaczyć, że wszystkie ich dzieła zostały wydane 
później niż rozprawa \ios{Śmigleckiego}{Śmiglecki, M.} z~1596 roku. 
Ponadto, w~rozdziałach piątym i~szóstym traktatu \textit{O Lichwie...} 
\ios{Śmiglecki}{Śmiglecki, M.} używa przy okazji omawiania pożyczek 
pieniężnych pojęć \textit{damnum emergens} i~\textit{lucrum cessans}, 
które niewątpliwie już wcześniej należały do \textit{patrimonium} 
wiedzy prawniczej Europy, ale zostały formalnie sprecyzowane przez 
Kościół w~encyklice \textit{O~lichwie i~innych nieuczciwych zyskach}, 
ogłoszonej przez \ios{Benedykta XIV}{Benedykt XIV} dopiero 
1 XI 1745 roku!\footnote{
	Por.
	\cite{BenedyktXIV:Encyklika} 
	na temat godziwości pobierania procentu od pożyczonych pieniędzy. 
	„Według nauki katolickiej pożyczka jest z~natury swej darmowa 
	i~miłosierna, a~uprawnienie do pobierania od niej procentu może 
	wypływać tylko z~racji szczególnych okoliczności zewnętrznych, 
	przeobrażających ją w~inny rodzaj kontraktu” 
	(\cite{Nowodworski:Lichwa}, s.~222--223). 
	Wśród tych okoliczności wymienia się \textit{lucrum cessans, 
	damnum emergens, periculum sortis} i~\textit{titulus legis} 
	(por. \cite{Nowodworski:Lichwa}, s.~223).
	}. 

Bez wątpienia fama Marcina \ios{Śmigleckiego}{Śmiglecki, M.} jako 
logika na poziomie europejskim musiała być na tyle utwierdzona 
w~roku 1607, iż mógł on sobie pozwolić na bardzo zdecydowane słowa 
skierowane do własnych rodaków z~każdej warstwy społecznej. 
Pamiętajmy, że działał już i~był szeroko znany 
Piotr \ios{Skarga}{Skarga, P.} SJ\footnote{
	Piotr \ios{Skarga}{Skarga, P.} SJ 
	(\ios{Pawęski}{Pawęski, P.}, \ios{Powęski}{Powęski, P.}), 
	urodzony w~1536~roku w~Grójcu, wstąpił do jezuitów 2 II 1569~roku 
	w~Rzymie, jako kapłan diecezjalny lwowski o~pięcioletnim stażu. 
	Studiował w~Akademii Krakowskiej w~latach 1552--1555. 
	W~latach 1555--1557 był rektorem szkoły parafialnej przy kościele 
	św. Jana w~Warszawie.
	Był wychowawcą synów kasztelana krakowskiego Andrzeja 
	\ios{Tęczyńskiego}{Tęczyński, A.} w~latach 1557--1562. 
	Od 1563 do 1566~roku był kanonikiem katedralnym i~kanclerzem kapituły 
	we Lwowie. 
	W~1568~roku wyjechał do Rzymu, z~którego powrócił do Polski w~1571~roku. 
	Był profesorem w~Pułtusku w~latach 1571--1572. 
	Od 1573~roku wykładał w~kolegium jezuitów w~Wilnie, będąc w~1574, 
	a~następnie w~1579~roku jego prorektorem. 
	Był pierwszym rektorem Akademii Wileńskiej od 1579 do 1584~roku. 
	Zorganizował z~polecenia \ios{Stefana Batorego}{Stefan Batory} 
	kolegia jezuickie w~Połocku, Rydze i~Dorpacie. 
   W~latach 1584--1588 był superiorem domu św.~Barbary w~Krakowie. 
	Założył instytucje dobroczynne: Bractwo Miłosierdzia, Bractwo 
	św.~Łazarza, Bank Pobożny i~Skrzynkę św.~Mikołaja. 
	Podobne bractwa zakładał także w~innych miastach Polski. 
	Od stycznia 1588~roku do kwietnia 1612~roku był nadwornym kaznodzieją 
	króla \ios{Zygmunta III Wazy}{Zygmunt III Waza}. 
	W~roku 1612 zamieszkał przy kościele św.~św. Piotra i~Pawła w~Krakowie, 
	gdzie zmarł 27 IX 1612~roku i~tam został pochowany. 
	Pozostawił olbrzymi dorobek pisarski: teologiczny, polemiczny, 
	hagiograficzny, homiletyczny i~translatorski. 
	W~swoich dziełach i~pełnych pasji wystąpieniach posługiwał się pięknym 
	językiem polskim, czym w~pełni zasłużył sobie na miano jednego z~ojców 
	polszczyzny i~jednocześnie „Proroka narodowego” (por. 
	\cite{Grzebien:Encyklopedia}, s.~619--620; 
	\cite{Grzebien:Chronologia}; 
	\cite{Darowski:Skarga}, s.~547--550).
	}, 
a~w roku 1597 wyszło pełne tłumaczenie całej \textit{Biblii} 
Jakuba \ios{Wujka}{Wujek, J.} SJ. 
Jezuici byli wówczas „na fali”, odnotowywali niemal same sukcesy, 
a~nie mieli jeszcze zbyt wielu zdecydowanych wrogów. 
Trzeba także dodać, że \ios{Śmiglecki}{Śmiglecki, M.} nie był w~swoim 
sposobie formułowania postulatów społecznych w~żaden sposób blokowany 
ani przez przełożonych zakonnych czy kościelnych, ani przez cenzurę 
państwową. 
Wręcz przeciwnie, jego traktat (w~tym także rozdział ,,O~powinnośćiách 
Kmiecych...'') miał we wstępie pozwolenie prowincjała\footnote{
	Por. \cite{Pyszka:Professori}, \textit{Annessi} 3 A, s.~867: 
	dokument \textit{Facultas a~R.~P. Provinciali Societatis Iesu 
	in Provincia Poloniae} z~14 VII 1621~roku, który z~jednej strony, 
	przypomina przywilej z~15 III 1619~roku udzielony przez króla 
	\ios{Zygmunta III Wazę}{Zygmunt III Waza} jezuitom na drukowanie 
	ich książek, z~drugiej zaś zakazuje wszystkim właścicielom drukarń 
	drukowania książek jezuitów bez pozwolenia ich przełożonych zakonnych. 
	Wreszcie, pozwala swobodnie drukować i~rozpowszechniać cały traktat 
	\textit{O~Lichwie...} Marcina \ios{Śmigleckiego}{Śmiglecki, M.}. 
	Tekst tegoż dokumentu poprzedza ósme wydanie traktatu z~1621 roku.
	} 
na jego druk i~rozpowszechnianie i~był wielokrotnie wznawiany bez 
żadnych ingerencji w~jego treść. 
To zdumiewa, tym bardziej że właśnie w~1607~roku, po stłumieniu rokoszu 
\oZebrzydowski[ego]\footnote{
    Miał on miejsce w~Polsce pomiędzy sierpniem 1606 a~lipcem 1607 roku.
	}, 
jezuici w~Polsce byli bardzo źle postrzegani przez arystokrację 
i~szlachtę, uważano ich bowiem za popleczników dążeń 
\ios{Zygmunta III Wazy}{Zygmunt III Waza} do osiągnięcia absolutnej 
władzy w~państwie. 
Próba uporządkowania kwestii „miejskich” i~„wiejskich”, jaką niewątpliwie 
był traktat \textit{O~Lichwie...}, mogła być odebrana przez klasę szlachecką 
jako zamach na strefę jej wpływów. 

Cały traktat \textit{O~Lichwie...} i~rozdział ,,O~powinnośćiách Kmiecych...'' 
wpisują się zresztą w~jakiś sposób w~ówczesną obronę i~oczyszczenie 
zakonu z~zarzutów ze strony jego przeciwników\footnote{
	Por. np. Piotr \ios{Skarga}{Skarga, P.} SJ, ,,Kazanie w~Wiślicy 
	17 września 1606 roku przed królem i~senatem, tudzież rycerstwem...'' 
	(wydane w~1607 roku~w: 
	\cite{Skarga:Proba}, 
	i~ponownie w~1814 roku~w: 
	\cite{Skarga:Obrona}), 
	w~którym czytamy: 
	„Kaznodzieja może mówić o~wojnach, o~prawach, o~rządach, o~instytucjach 
	sądowych, o~kontraktach, o~policji [o~systemach politycznych], 
	o~ekonomii, o~Sejmie, o~radach ludzkich, o~handlu i~zyskach itd. 
	tyle, ile potrzeba dla chwały Bożej i~do zbawienia ludzi...” 
	(\cite{Skarga:Obrona}, s.~138).
	}.
Nawet śmierć \ios{Śmigleckiego}{Śmiglecki, M.} w~1618 roku nie osłabiła 
wymowy i~aktualności traktatu ani nie przeszkodziła jego pośmiertnemu, 
ósmemu wydaniu w~1621 roku. 
Wręcz przeciwnie, traktat stał się na dwa następne stulecia, niemal aż 
do kasaty zakonu w~Polsce, podręcznikiem (nie zawsze jednak 
czytanym i~stosowanym w~praktyce!) sprawiedliwej postawy panów 
w~stosunku do ich poddanych sług i~chłopów i~punktem odniesienia dla 
całych pokoleń profesorów filozofii moralnej oraz kaznodziei ludowych, 
którzy w~swojej działalności poruszali kwestie społeczne. 

Następne dziesięciolecia, zwłaszcza lata 40. i~50. XVII wieku, 
lata wojny trzydziestoletniej, dekoniunktury na rozwój gospodarki 
folwarcznej w~Polsce i~na Litwie oraz wzrostu napięć, a~także wojen 
\dyw{polsko}{kozackich} na Ukrainie, były świadkami coraz mniejszej 
skłonności szlacheckich właścicieli majątków do wysłuchiwania 
czyichkolwiek uwag pod ich adresem na temat konieczności przeprowadzenia 
głębokich reform społecznych. 
Istotnie, po dziewiątym wydaniu traktatu (Kraków, 1640) i~dziesiątym 
(Wilno, 1641) jedenaste nastąpiło dopiero w~Wilnie w~1753~roku nakładem 
biskupa Smoleńska Jerzego \ios{Hilzena}{Hilzen, J.}\footnote{
	Wydanie traktatu \textit{O Lichwie...} nastąpiło niewątpliwie 
	pod wpływem opublikowania 1 XI 1745~roku encykliki 
	\ios{Benedykta~XIV}{Benedykt XIV}\textit{Vix pervenit}. 
	Por.
	\cite{Drzymala:Traktat}, s.~143--172.
	}.
Jak widać, wydawanie podobnych dzieł, nabrzmiałych problematyką 
społeczną, nie było już łatwe (o~ile w~ogóle możliwe) w~późniejszym 
okresie czy to wskutek ingerencji cenzury państwowej, czy też 
wewnętrznej cenzury kościelnej i~zakonnej. 
Po wydarzeniach na Ukrainie w~latach 1648--1654 i~krwawo stłumionych 
lokalnych buntach chłopskich na Podhalu Aleksandra 
\ios{Kostki Napierskiego}{Kostka Napierski, A.}\footnote{
	Por. 
	\cite{Przybos:Materialy}.
	} 
i~w~Wielkopolsce w~tym samym okresie, kwestia chłopska stała się zbyt 
gorąca jako prawdziwy problem polityczny. 
Tym bardziej godna podziwu jest odwaga trzech profesorów wileńskich 
poruszających w~swoich pismach nabrzmiałe kwestie społeczne 
i~wysuwających śmiałe postulaty właśnie w~tym okresie. 

Wracając jednak do czasów \ios{Śmigleckiego}{Śmiglecki, M.}, wydaje się, 
iż dwa pierwsze dziesięciolecia XVII wieku były mimo wszystko szczególnie 
sprzyjające aktywności społecznej ze strony jezuitów. 
Po pierwsze, żył jeszcze Piotr \ios{Skarga}{Skarga, P.}, który cieszył się 
olbrzymim autorytetem osobistym w~społeczeństwie polskim, a~nawet wśród 
wrogów i~innowierców. 
Po drugie, \ios{Śmiglecki}{Śmiglecki, M.} nie działał w~próżni, lecz 
„chodził w~sławie” Piotra \ios{Skargi}{Skarga, P.}, a~po nim nastąpił 
długi szereg innych, zasłużonych współbraci zakonnych i~kapłanów z~innych 
zakonów (np. Fabian \ios{Birkowski}{Birkowski, F.} OP). 
Istniał więc pewien korzystny klimat unoszący się wokół kwestii społecznych. 

Bez większego ryzyka można wysunąć hipotezę, iż Marcin 
\ios{Śmiglecki}{Śmiglecki, M.} mógł zarówno w~napisaniu traktatu 
\textit{O~Lichwie...}, jak i~w~dołączeniu do niego rozdziału 
,,O~powinnośćiách Kmiecych...'' działać pod wpływem i~z~inspiracji 
innych współbraci zakonnych, w~tym samego Piotra 
\ios{Skargi}{Skarga, P.}. 
Ci dwaj słynni polscy jezuici znali się przecież osobiście zarówno 
z~czasów wileńskich, akademickich, jak i~z~czasów krakowskich, kiedy 
w~latach 1609--1611 \ios{Śmiglecki}{Śmiglecki, M.} był przełożonym 
domu św.~Barbary. 
Piotr \ios{Skarga}{Skarga, P.} mógł łatwo wpływać i~na niego, 
i~na wielu innych jezuitów, co niewątpliwie świadomie czynił\footnote{
	Piotr \ios{Skarga}{Skarga, P.} w~„Przedmowie do czytelnika” w~swoim 
	\textit{Wzywaniu do pokuty...} pisał: 
	[X.~Fryderyk Barscius, spowiednik królewski] 
	„namawiał mnie często [...], abych powszechne upominania do ludzi 
	Korony tej na piśmie podał, wzywając ich do pokuty [...]. 
	Mówiłem mu, żem to uczynił w~\textit{Kazaniach sejmowych}, 
	odpowiadał, iż te kazania w~księgach są wielkich, które rzadki kupi, 
	potrzeba co krótkiego, zręcznego ludziom bez pieniędzy podmiatać” 
	(\cite{Skarga:Kazania}, s.~189--190). 
    W~oryginalnym dziele 
	--- \cite{Skarga:Wzywanie} (1610) --- 
	cytowane słowa znajdują się na s.~2.
	}, 
będąc w~słowach i~licznych działaniach wzorem zaangażowania 
społecznego nie tylko dla zakonnych współbraci, ale i~dla 
całego ówczesnego społeczeństwa polskiego\footnote{
	Por. 
	\cite{Pyszka:Lattivita} (obszerne streszczenie w~języku polskim, 
	s.~270--273) oraz 
	\cite{Pyszka:Linsegnamento} (streszczenie w~języku polskim, s.~95--96).
}.

Rzeczywiście, w~pierwszej połowie XVII wieku odnotowujemy wśród jezuitów 
różne formy działalności społecznej podjętej nie tylko przez wspomnianego 
kaznodzieję królewskiego i~sejmowego 
Piotra \ios{Skargę}{Skarga, P.}\footnote{
	Por. ,,Kazania sejmowe'' w: 
	\cite{Skarga:KazaniaNaNiedziele}, s.~657--707; 
	\cite{Skarga:KazaniaOSiedmi}, s.~273--327; 
	\cite{Skarga:KazaniaPrzygodne}, s.~68--112 
	oraz: 
	\cite{Skarga:Wzywanie}.
	}, 
ale także przez filozofa i~teologa moralnego Tomasza 
\ios{Elżanowskiego}{Elżanowski, T.}\footnote{
	Por. 
	\cite{Elzanowski:Positiones}. 
	Praca została opublikowana pod nazwiskiem: 
	Joannes \ios{Poniatowski~II}{Poniatowski II, J.}. 
	Tekst odzwierciedla nauczanie etyczne jezuitów w~Prowincji Polskiej 
	zakonu. 
	Tomasz \ios{Elżanowski}{Elżanowski, T.} SJ, urodzony w~grudniu 
	1592~roku w~Chełmnie, wstąpił do jezuitów 14 VII 1606~roku w~Wilnie. 
	Studia odbył w~Rzymie w~latach 1612--1616. 
	Był profesorem w~Lublinie, Toruniu, Kaliszu, Lwowie, Poznaniu 
	i~Jarosławiu. 
	Był przełożonym, misjonarzem ludowym, kapelanem nadwornym, prefektem 
	szkół w~Sandomierzu, pisarzem polemicznym. 
	Zmarł 10 IX 1656~roku w~Prusach Królewskich (por. 
	\cite{Grzebien:Encyklopedia}, s.~147; 
    \cite{Darowski:Elzanowski}, s.~355--357).
	}, 
teologa moralnego i~kaznodzieję 
Jakuba \ios{Olszewskiego}{Olszewski, J.}\footnote{
	Jakub \ios{Olszewski}{Olszewski, J.} SJ, urodzony w~1585~roku 
	na Mazowszu, wstąpił do jezuitów w~1603~roku w~Połocku. 
	Był profesorem w~Braniewie, Pułtusku i~Wilnie, 
	dziekanem i~wicekanclerzem Akademii Wileńskiej (1633--1634). 
	Był wybitnym teologiem, pisarzem i~kaznodzieją. 
	Zmarł 5 VI 1634~roku w~Wilnie (por. 
	\cite{Grzebien:Encyklopedia}, s.~474). 
    Por. 
	\cite{Olszewski:Solea} (tekst opublikowany pod nazwiskiem 
	Maciej \ios{Wylamowski}{Wylamowski, M.}); 
	\cite{Olszewski:Harmonia} oraz 
	\cite{Olszewski:Kazania} (na s.~29 znajduje się wypowiedź 
	na temat chłopów litewskich i~obciążeń podatkowych na ich niekorzyść).
} 
czy też znakomitego mówcę i~kaznodzieję patriotycznego Mateusza 
\oBembus[a]\footnote{
	Mateusz \oBembus{} SJ, urodzony w~1567~roku w~Poznaniu, wstąpił 
	do jezuitów 18~VI 1587~roku w~Krakowie. 
	Studiował w~Akademii Wileńskiej (1592--1596) i~uzyskał tam doktorat. 
	Był profesorem filozofii w~Poznaniu i~teologii scholastycznej w~Wilnie 
	i~Poznaniu. 
	Objął po Piotrze \ios{Skardze}{Skarga, P.} urząd kaznodziei 
	królewskiego (1612--1617). 
	Był rektorem kolegium w~Poznaniu i~superiorem domu 
	św.~Barbary w~Krakowie. 
	W~1629~roku uczestniczył w~Synodzie Ormian Unickich we Lwowie. 
	Zmarł 30 VII 1645~roku w~Krakowie (por. 
	\cite{Grzebien:Encyklopedia}, s.~35; 
	\cite{Darowski:Bembus}, s.~93--94). 
	Napisał m.in.: 
	\cite{Bembus:Bellator} 
	(gdzie zawarł ideał chrześcijańskiego, polskiego żołnierza i~szlachcica) 
	oraz 
	\cite{Bembus:Kometa}. 
    Kolejne wydania tej książki pt. 
	\cite{Bembus:Traba} 
	ukazały się w~1648~roku (wyd.~2), a~następnie w~1764~roku (wyd.~3). 
	W~wydaniu~3., na stronach 38--40, zawarte są poglądy \oBembus[a] 
	na temat kwestii chłopskiej. 
	}. 
Spośród jezuickich działaczy społecznych drugiej połowy XVII wieku 
wymienić należy m.in. wybitnego filozofa i~teologa moralnego Tomasza 
\ios{Młodzianowskiego}{Młodzianowski, T.}\footnote{
	Tomasz \ios{Młodzianowski}{Młodzianowski, T.} SJ, urodzony w~1622~roku 
	na Mazowszu, wstąpił do jezuitów 29 VII 1637~roku w~Krakowie. 
	Był profesorem retoryki, etyki i~logiki w~Kaliszu. 
	W~1653~roku odbył podróż do Persji, gdzie pracował jako misjonarz 
	w~Isfahanie do 1656~roku. 
	Po powrocie do Polski był profesorem teologii i~prefektem studiów 
	w~Poznaniu i~Lublinie. 
	W~latach 1673--1680 był kapelanem wojskowym i~nadwornym rodziny 
	\textsc{Lubomirskich}. 
	W~1674~roku wygłosił mowę podczas posiedzenia Sejmu „koronacyjnego” 
	po elekcji \ios{Jana III Sobieskiego}{Jan III Sobieski}. 
	Był kapelanem biskupa Jana \ios{Małachowskiego}{Małachowski, J.} 
	(1683--1686) i~prefektem studiów w~Krakowie. 
	Napisał m.in.: 
	\cite{Mlodzianowski:Kazania}. 
	Drugie wydanie tego dzieła ukazało się w~Warszawie w~1935~roku 
	(por. 
	\cite{Syski:WyborKazan}). 
	Był jednym z~nielicznych jezuickich profesorów, którzy napisali 
	i~wydali drukiem pełne teksty własnych wykładów filozoficznych 
	i~teologicznych --- por. 
	\cite{Mlodzianowski:InterCursus}. 
 	Zmarł 9 X~1686~roku w~Wolbromiu k.~Krakowa (por. 
	\cite{Grzebien:Encyklopedia}, s.~432).
	} 
oraz wileńskiego profesora etyki i~polityki Jana \oKorman[a]\footnote{
	Jan \oKorman{} SJ urodził się na Litwie 3 XI 1634~roku. 
	Do Towarzystwa Jezusowego wstąpił w~Rzymie 30 VII 1655~roku. 
	Zmarł 13 IX 1686~roku w~Wilnie. 
	Był profesorem teologii moralnej, filozofii, etyki i~prawa kanonicznego 
	w~Wilnie i~Warszawie (por. 
	\cite{Darowski:Korman}, s.~714--715).
	}. 

Nie wkraczając w~treść całego traktatu, a~tylko w~specyficzną treść 
rozdziału ,,O~powinnośćiách Kmiecych...'' (a~tak naprawdę o~granicach 
tychże powinności!) i~porównując ją z~poglądami na temat uprawnień 
i~powinności niewolników w~sensie ścisłym 
u~Luisa \ios{de Moliny}{Molina de, L.} SJ, 
Leonarda \ios{Lessiusa}{Lessius, L.} SJ 
i~Juana \ios{de Lugo}{Lugo de, J.} SJ\footnote{
	Por. 
	\cite{Pyszka:Diritti} 
	(obszerne streszczenie w~języku polskim s.~269--275).
	}, 
możemy zauważyć niezwykle cienką granicę pomiędzy stanem ścisłego 
niewolnictwa a~faktycznym stanem „niewolnictwa wynikającego z~umowy 
o~pracę” chłopów polskich i~litewskich. 
Rzeczywiście w~Polsce mamy do czynienia z~pewnym rodzajem 
„nie-niewolnictwa”, które jednakże zdradza wszelkie negatywne symptomy 
niewolnictwa w~sensie ścisłym! 
Konsekwentnie, w~rozdziale ,,O~powinnośćiách Kmiecych...'' odnajdujemy 
lustrzane odbicie tego zjawiska. 
Odbicie to nie stanowi jednak osobistej opinii 
\ios{Śmigleckiego}{Śmiglecki, M.}, który stwierdza ponad wszelką wątpliwość, 
iż chłopi polscy i~litewscy nie byli przedtem, nie są obecnie i~nie będą 
mogli być w~przyszłości uważani legalnie za niewolników w~sensie ścisłym, 
a~jedynie, że ich stan faktyczny zdradza pewne podobieństwo do niewolnictwa: 
	
	\cytuj{
	dwie rzeczy wprzód zakładam. 
	Pierwsza iest: Iż poddani wieyscy nie są właśnie [w~sensie ścisłym] 
	niewolnikami panów swoich: podobnić są w~tym niewolnikom, że odeyść 
	od pana bez woley pańskiey nie mogą ani sami, ani potomkowie ich, 
	chyba \textit{in casibus iure permissis} [tylko w~przypadkach 
	dozwolonych przez prawo]. [...] 
	Acz tedy w~tey iedney rzeczy poddany każdy iest podobien niewolnikowi: 
	wszakże w~innych rzeczach bynamniey. [...] 
	Druga rzecz, w~której nie są podobni niewolnikowi, są prace y~roboty. 
	Albowiem, kto iest właśnie [w~sensie ścisłym] niewolnikiem, powinien 
	wszytkie prace y~roboty, które iedno [jakie tylko] Pan nakaże, 
	bo \textit{servus quidquid est, domini est}. 
	A~poddany nie tak. 
	Bo nie powinien Panu więcey prac y~robot, ieno na których iest 
	postanowiony\footnote{
	\cite{Smiglecki:OPowinnosciach}, s.~116--118.
	}.
	}

Byłoby anachronizmem oczekiwać, że \ios{Śmiglecki}{Śmiglecki, M.} 
czy ktokolwiek w~jego czasach mógł się posunąć aż do uznania pełnej 
równości praw i~obowiązków pomiędzy szlacheckimi właścicielami majątków 
a~ich chłopskimi poddanymi. 
Tak w~istocie należałoby stwierdzić, gdybyśmy przyjęli niewystępowanie 
w~tej sferze formalnego niewolnictwa. 
Taki jednak logiczny wniosek nie był wówczas do pomyślenia i~faktem tym 
nie można obciążać w~żadnej mierze autora traktatu, który, precyzując 
tak jasno prawa i~uprawnienia chłopów, dał wyraźnie do zrozumienia, iż 
są oni prawdziwymi podmiotami prawa, nie zaś tylko jego przedmiotami.

Ponadto dalszą konsekwencją logiczną uznania poddanych za prawdziwe 
podmioty prawa było postulowane przez 
\ios{Śmigleckiego}{Śmiglecki, M.} podporządkowanie wszelkich stosunków 
pomiędzy szlacheckimi właścicielami majątków, a~ich chłopskimi poddanymi 
pisanemu i~sprawiedliwemu prawu i~kontroli ze strony sądowych organów 
państwowych. 

Następną konsekwencją logiczną było uznanie osobistej wolności każdego 
z~podmiotów prawa, a~co za tym idzie --- swobody posiadania, zawierania 
i~rozwiązywania umów o~pracę, dzierżawę, najem, swobodnego poruszania 
się po kraju po wygaśnięciu kontraktów i~umów itd. wszelkiego rodzaju 
poddanych, a~nie tylko ich panów. 
Jest to dla \ios{Śmigleckiego}{Śmiglecki, M.} konsekwencja najbardziej 
realistyczna, ponieważ najbardziej zakorzeniona w~tradycji narodowej, 
w~najstarszych obyczajach i~w najstarszych prawach, do których autor 
nieustannie się odwoływał w~całym traktacie. 
\ios{Śmiglecki}{Śmiglecki, M.} uważał za oczywistość fakt, że pierwotnie 
całe społeczeństwo polskie było wolne i~równe\footnote{
	Por. 
	\cite{Piekosinski:Obrona}. 
	Hipoteza ta podtrzymywała absurdalny pogląd, jakoby populacja 
	szlachecka różniła się etnicznie od warstwy chłopskiej i~stąd 
	posiadała prawo do uprzywilejowanej pozycji w~społeczeństwie 
	polskim.
	}, 
a~różnice stanowe pojawiły się w~miarę narastania różnic 
w~posiadaniu\footnote{
	Por. np. 
	\cite{Piekosinski:Rachunki}, 
	z~których wynika, iż wydajność produkcyjna gospodarstw chłopskich 
	w~tych latach, np. w~podrzędztwie wiślickim i~Nowym Mieście Korczynie, 
	widziana przez pryzmat zaopatrzenia przez nie (za każdym razem 
	odpłatnie!) okolicznych zamków w~czasie wizyt dworów Jagiełły 
	lub Jadwigi w~produkty rolne i~rzemieślnicze, była dobra, by nie 
	powiedzieć znakomita. 
	Potwierdzają to także: \textit{Rachunki królewskie z~lat 
   1393--1395, 1412} (por. 
	\cite{Wajs:Rachunki}). 
	Znakomitym materiałem porównawczym są z~pewnością prace: 
	\cite{Ochmanski:Lustracja}; 
	\cite{Oprawko:Lustracja1} (t.~1, 1971); 
	\cite{Oprawko:Lustracja2} (t.~2, 1977); 
	\cite{Madurowicz:Lustracja}. 
	Sytuacja chłopów pogorszyła się jednak radykalnie w~XVI i~XVII wieku.
	}.

Można zadać pytanie, w~jakiej mierze postulaty 
\ios{Śmigleckiego}{Śmiglecki, M.} mogłyby doczekać się realizacji. 
Wydaje się bowiem, że cechą polskiego systemu polityczno-społecznego 
w~czasach autora i~późniejszych było utrzymanie w~stanie nieokreśloności 
i~zawieszenia pewnych problemów społecznych oraz pozostawianie ich 
swobodnej decyzji szlacheckich panów\footnote{
	Stosunkom na wsi polskiej poświęcony jest w~całości rozdział III pracy 
	\cite{Pyszka:Professori}, 
	pt. ,,La situazione sociale e~giuridica dei contadini polacchi 
	e~lituani in seno alla società nella Polonia del XVII 	secolo'' 
	(Sytuacja społeczna i~prawna chłopów polskich i~litewskich w~łonie 
	społeczeństwa polskiego XVII wieku, s.~191--247), zwłaszcza punkt 2: 
	La situazione dei contadini alla luce degli atti legislativi (Sytuacja 
	chłopów w~świetle dokumentów prawnych, s.~212--247). 
	Por. także 
	\cite{Bruckner:Dzieje2}; 
	\cite{Kutrzeba:Materialy}, 
	a~także publikacje: \oBujak[a], 
	\ios{Piekosińskiego}{Piekosiński, F.}, 
	\oRafacz[a], \oRostworowski[ego], \oRutkowski[ego] i~\oZaleski[ego] 
	wymienione w 
	\cite{Pyszka:Professori}, 
	dział: \textit{Bibliografia} 4.2.3.1. i~4.2.3.2.
	}.

\ios{Śmiglecki}{Śmiglecki, M.} wylicza jeden po drugim akty kolejnych 
królów dotyczące warstwy chłopskiej: 

	\begin{itemize}
	\item[●]
	\textit{Statuty \dyw{wiślicko}{piotrkowskie}} króla 
	\ios{Kazimierza Wielkiego}{Kazimierz Wielki} z~1368 roku, zawierające 
	pierwsze precyzyjne odniesienia do sytuacji chłopów w~całej Polsce.
	\item[●]
	\textit{Przywilej koszycki} króla 
	\ios{Ludwika Węgierskiego}{Ludwik Węgierski} z~1374 roku, nakazujący 
	płacić dwa grosze podatku z~łana. 
	\item[●]
	\textit{Przywilej piotrkowski} króla 
	\ios{Władysława Jagiełły}{Władysław Jagiełło} z~1388 roku\footnote{
		Por. 
		\cite{Handelsman:Przywilej}.
		}, 
	dotyczący zasad nominacji starostów i~wyboru sędziów lokalnych.
	\item[●]
	\textit{Przywilej brzeski} króla 
	\ios{Władysława Jagiełły}{Władysław Jagiełło} z~1425 roku 
	\textit{Neminem captivabimus... nici iure victum}, potwierdzony w~Jedlni 
	w~1430~roku i~w Krakowie w~1433~roku, gwarantujący szlachcie nietykalność 
	osobistą, a~także obowiązek konsultacji króla z~miejscową szlachtą przed 
	nominacją wojewodów i~starostów\footnote{
		Por. 
		\cite{Zaleski:TysiacLat}, s.~85--108; 
		\cite{Pyszka:Professori}, rozdz. III, s.~212--219.
		}. 
	\item[●]
	Konstytucja z~roku 1489 króla 
	\ios{Kazimierza Jagiellończyka}{Kazimierz Jagiellończyk} 
	i~\textit{Przywilej piotrkowski} z~roku 1496 króla 
	\ios{Jana Olbrachta}{Jan Olbracht} ustalały możliwość i~warunki, 
	pod jakimi rodziny, a~później tylko jedna rodzina chłopska mogła 
	opuścić własną wieś i~przenieść się w~inne miejsce\footnote{
		Por. 
		\cite{Bruckner:Dzieje1}, s.~502--503.
		}.
	\item[●]	
	W~roku 1509 pozwalano tylko jednemu synowi chłopskiemu rocznie, 
	po ukończonym 12. roku życia, opuścić wieś dla miasta czy szkoły 
	i~to za pisemną zgodą szlacheckiego pana\footnote{
		Por. 
		\cite{Bruckner:Dzieje1}, s.~503; 
		\cite{Zaleski:TysiacLat}, s.~95.
		}.
	\end{itemize}

Kryzys warstwy chłopskiej 
--- według \ios{Śmigleckiego}{Śmiglecki, M.} --- 
zapoczątkował około roku 1518 brak zainteresowania ze strony władzy 
centralnej stosunkami społecznymi na wsi, a~zwłaszcza 
\textit{Statuty \dyw{toruńsko}{bydgoskie}} 
\ios{Zygmunta I~Starego}{Zygmunt I Stary} z~roku 1520\footnote{
	Por. 
	\cite{Pyszka:Professori}, s.~226; 
	\cite{Baranowski:Zmienne}.
	}, 
nakładające 

	\cytuj{
	na chłopów, nie odrabiających dotąd pańszczyzny, 
	jednego dnia pracy na rzecz pana tygodniowo, za wyjątkiem tych, 
	którzy są zwolnieni od prac, oraz tych, którzy z~racji posiadanych 
	przez nich większych dzierżaw, zwykli pracować więcej\footnote{
	\cite{Smiglecki:OPowinnosciach}, s.~118. 
	Por. też 
	\cite{Pyszka:Professori}, \textit{Annessi} 3 E, s.~875.
	}.
	}

Trudnej sytuacji prawnej chłopów próbowała zaradzić mocno spóźniona 
konstytucja 
\ios{Zygmunta I~Starego}{Zygmunt I Stary} 
\textit{Si quis alicui} z~roku 1543, czyniąca nieważnymi z~mocy prawa 
żądania szlacheckich panów odszkodowania za zbiegłych chłopów w~wysokości 
większej niż „pięćset grzywien polskich”, co uniemożliwiało takim chłopom 
wykupienie się\footnote{
	Por. 
	\cite{Smiglecki:OPowinnosciach}, s.~122--124; 
	\cite{Pyszka:Professori}, \textit{Annessi} 3 E, s.~878--880.
	}.
Widać tu wyraźny zamysł szlachty osłabienia pozycji chłopskiego 
poddanego z~prawnego punktu widzenia\footnote{
	Por. 
	\cite{Ulanowski:WiesPolska}.
	} 
po to, by następnie wykorzystać go ekonomicznie. 
Należy pamiętać, że między panowaniem 
\ios{Stefana Batorego}{Stefan Batory} (1576--1586) a~napisaniem 
,,O~powinnośćiách Kmiecych...'' (1607) była tak znakomita 
koniunktura w~Europie Zachodniej na polskie zboże i~wołowinę, 
iż niemal całe życie chłopskie na wsi zostało podporządkowane 
produkcji tych towarów\footnote{
	Por.
	\cite{Baranowski:Wies}; 
	\cite{Grodecki:Poczatki}; 
	\cite{Bardach:Rola}; 
	\cite{Wyczanski:Studia}; 
	\cite{Zytkowicz:ZeStudiow}.
	}. 
Marcin \ios{Śmiglecki}{Śmiglecki, M.} dodał do traktatu 
\textit{O~lichwie...} rozdział ,,O~powinnośćiách Kmiecych...'' 
wówczas, kiedy sytuacja społeczna chłopów na wsiach zaczynała 
być już dramatyczna. 
Trzeźwy, bezstronny i~jasny głos \ios{Śmigleckiego}{Śmiglecki, M.} 
na rzecz przywrócenia sprawiedliwości prawnej i~społecznej na wsi 
nie wystarczył do zahamowania tej negatywnej tendencji, która uległa 
dramatycznemu zaostrzeniu pod koniec lat 40. XVII wieku. 

Podsumowując, można powiedzieć, że ogromną zasługą 
\ios{Śmigleckiego}{Śmiglecki, M.} było: 

	\begin{itemize}
	\item[●]
	ustalenie jasnych zasad tego, co w~kwestii chłopskiej było słuszne 
	i~godziwe;
	\item[●]
	ukazanie możliwych i~realistycznych rozwiązań; 
	\item[●]
	podkreślenie doniosłości prawa pisanego i~szacunku dla jego norm;
	\item[●]
	jasne ustalenie praw i~obowiązków obu stron umowy o~pracę, 
	którą proponował ponownie przywrócić zamiast rozpanoszonego z~czasem 
	niekontrolowanego ucisku\footnote{
		Por. 
		\cite{Bieniarzowna:OChlopskie} (publikacja stanowi cenną analizę 
		sytuacji warstwy chłopskiej).
		}.
\end{itemize}

Najgłębsza istota dodanego rozdziału ,,O~powinnośćiách Kmiecych...'' 
sprowadzała się do sugestii przywrócenia koncepcji umowy o~pracę 
pomiędzy szlacheckimi właścicielami majątków a~ich chłopskimi poddanymi, 
i~co więcej, do przypomnienia szlacheckim właścicielom majątków, że ich 
poddany chłopski jest partnerem i~podmiotem w~umowie o~pracę, nie zaś 
przedmiotem, i~że jego zależności ograniczają się wyłącznie do wymogów 
umowy. 
Chłopski poddany jest osobą pozostającą w~zewnętrznej zależności od 
swego pana pracodawcy z~przyczyny i~na czas trwania umowy o~pracę, 
której rozmiary są/powinny być ograniczone przez dobrowolnie zawartą 
umowę. 

W~całym traktacie (także w~rozdziale ,,O~powinnośćiách Kmiecych...''), 
pełnym argumentacji \dyw{filozoficzno}{prawnej}, uderzają niezwykle 
rzadkie odniesienia do chrześcijaństwa czy do Pisma Świętego. 
\ios{Śmiglecki}{Śmiglecki, M.} adresował swój traktat do szlacheckich 
właścicieli majątków wywodzących się z~różnych wyznań chrześcijańskich, 
z~których każde posiadało własną, równoprawną wizję kwestii  chłopskiej\footnote{
	Regulowała to konfederacja warszawska z~28 I~1573 roku. 
	Por. 
	\cite{Janowski:Konfederacja}; 
	\cite{Korolko:Konfederacja}; 
	\cite{Sreniowski:Kwestia}; 
	\cite{Tazbir:Reformacja}.
	}. 
Słownictwo \dyw{filozoficzno}{prawne} umożliwiało ustawienie wszystkich 
tych różnych optyk na jednym planie. 
Potęgowało to szacunek, którym cieszył się zarówno sam autor traktatu, 
jak i~jego dzieło, także wśród wyznań niekatolickich (np. u~wyznawcy 
kalwinizmu Andrzeja \oWolan[a]). 
Wszystkie argumenty traktatu opierają się na konkretnych faktach 
i~ocenach zaczerpniętych wprost z~życia i~codziennej praktyki. 
Nie ma tu miejsca na patos ani na jakąkolwiek demagogię. 
Chłodny praktycyzm Marcina \ios{Śmigleckiego}{Śmiglecki, M.}, 
także przy omawianiu nawet najbardziej dramatycznych stron chłopskiego 
losu, dodatkowo świadczy o~rzetelności naukowej i~trudnej do podważenia 
logice jego argumentacji. 


\summary{
\emph{On Usury}, the treaty by Martin \oSmiglecki{}~SJ, was the first 
strictly scientific attempt to show the economic and social background 
of the bourgeois and peasant social stratum in Poland and Lithuania at 
the turn of the 16th and 17th centuries.
The author, being an excellent logician, expressed his views in a very 
precise way, limiting his technical (philosophico-legal) language to a 
minimum, so that his treatise would be understandable to readers from a 
range of social positions and circumstances.
Its careful analysis of the socio-economic situation and clear 
formulation of its postulates enabled it to function, over the course of 
two centuries, as a practical manual imparting guidance to the ruling 
class as they sought to maintain a just and fair stance in their 
dealings with the burghers and peasants.
\oSmiglecki{}’s ideas have become a reference point for many generations 
of professors of moral philosophy and folk preachers seeking to raise 
social issues in their own works.
}{
The peasantry in the 16th and 17th centuries ---
usury ---
social bondage ---
social activities of the Jesuits}

\end{elementlit}

