Rocznik Filozoficzny Ignatianum

Introduction

2026-01-11T16:19:33+00:00

This issue of the Ignatianum Philosophical Yearbook is divided into two parts. The first part consists of scholarly articles devoted to Polish– Hungarian relations examined in the context of the rivalry between the Habsburgs and the Ottomans, from the Middle Ages to the early modern period. The second part includes a Varia section, bringing together contributions on diverse topics, as well as a reviews section devoted to recent scholarly publications.

Among the issues addressed in this volume, particular attention is given to research developed within the framework of academic cooperation between the scholarly communities of Kraków and Szeged. This cooperation has a long-standing tradition, shaped by successive generations of researchers, and in recent years has been continued through new scholarly and publishing initiatives. The editors express their conviction that the texts presented in this volume constitute a valuable contribution to research on the history of Central Europe and on the political and cultural interconnections of the region from the Middle Ages to the early modern era.

Wstęp

2026-01-11T16:22:40+00:00

Niniejszy numer Rocznika Filozoficznego Ignatianum został podzielony na dwie części. Pierwsza obejmuje artykuły naukowe poświęcone relacjom polsko-węgierskim w kontekście rywalizacji Habsburgów i Osmanów, od średniowiecza po epokę nowożytną. Druga część zawiera dział Varia, gromadzący teksty o zróżnicowanej tematyce, oraz dział recenzji, poświęcony najnowszym publikacjom naukowym.

Wśród zagadnień podejmowanych w niniejszym tomie ważne miejsce zajmuje problematyka rozwijana w ramach współpracy badawczej środowisk akademickich Krakowa i Segedyna. Ma ona długą tradycję, przekazywaną przez kolejne pokolenia badaczy, oraz znajduje kontynuację w ostatnich latach dzięki podejmowanym inicjatywom naukowym i wydawniczym. Redakcja wyraża przekonanie, że prezentowane teksty stanowią wartościowy wkład w badania nad dziejami Europy Środkowej oraz nad powiązaniami politycznymi i kulturowymi regionu w okresie od średniowiecza po czasy nowożytne.

Kontynuacja i zmiana od Imperium Mongolskiego do Chanatu Krymskiego

2026-01-11T16:26:46+00:00

Artykuł analizuje ewolucję początkowego protokołu stosowanego w mongolskich dekretach cesarskich, śledząc jego rozwój od trzynastowiecznego Imperium Mongolskiego przez okres Złotej Ordy aż do Chanatu Krymskiego. Autor podkreśla ciągłość tradycji dyplomatycznych i biurokratycznych wywodzących się od Czyngisydów – w szczególności użycie formuły sözüm/sözümüz („moje/nasze słowo”) – mimo przemian religijnych i kulturowych na przestrzeni kilku stuleci. Ponadto artykuł ukazuje, w jaki sposób ta wczesna mongolska tradycja została zaadaptowana w charakterystyczny krymskotatarski znak potwierdzający (tuġra) pod wpływem politycznym i kulturowym Imperium Osmańskiego.

Wiara i polityka

2026-01-11T16:30:16+00:00

Niniejsze opracowanie analizuje złożony obraz pogan w narracjach średniowiecznych kronik, dotyczących pogańsko-chrześcijańskich sojuszy wojskowych, na przykładzie polsko-litewskiej współpracy po zawarciu małżeństwa między Kazimierzem, synem Władysława Łokietka, a Anną, córką Giedymina. W centrum uwagi znajduje się relacja Wiganda z Marburga dotycząca kampanii polsko-litewsko-węgierskiej 1330 roku w ziemi dobrzyńskiej i chełmińskiej. Autorka porównuje narracje Wiganda z opisami innych wspólnych polsko-litewskich wypraw, takich jak wyprawa do Brandenburgii w 1326 roku, zawartych w kronikach niemieckich. Dochodzi do wniosku, że sojusze między chrześcijanami a poganami często były zawierane ze względów strategicznych, lecz w narracjach kronikarzy zazwyczaj przedstawiano je w sposób ambiwalentny i krytyczny. Istotne jest, że tego typu interpretacje występowały nie tylko w źródłach tradycji łacińskiej, ale również w źródłach powstałych w kręgu kultury chrześcijańskiej wschodniego obrządku (co poświadczają opisy udziału Połowców w wyprawach książąt ruskich, zawarte w ruskich latopisach) i odzwierciedlają szersze chrześcijańskie postrzeganie religijnego Innego. Analizowane w pracy opisy kronikarskie pokazują, że nawet poganie-sojusznicy nie byli w pełni włączeni do kategorii „swoich”, czyli chrześcijan. Przeciwnie, byli nadal – być może instynktownie – postrzegani jako potencjalni agresorzy, wymagający nieustannej czujności. Tym samym, nawet w momentach współpracy, sojusz z poganami, takimi jak Litwini, pozostawał niepewny i warunkowy, nacechowany trwałą nieufnością.

Jak postrzegano króla Ludwika Wielkiego w czasach mu współczesnych?

2026-01-11T16:32:46+00:00

Król Ludwik Wielki (1342–1382) jest zaliczany do jednego z największych władców w dziejach Węgier. To jedyny król Węgier, który został obdarzony takim przydomkiem. Celem artykułu jest analiza tych przekazów źródłowych, w których znajduje się charakterystyka króla. Na plan pierwszy wybija się pieśń pochwalna ku czci Ludwika, którą napisał około 1356 r. Peter Suchenwirt, austriacki poeta i herold. Jego utwór to dokładna wyliczanka wypraw wojennych Ludwika wraz z krótką ich charakterystyką. Wiele ciekawych spostrzeżeń na temat Ludwika poczynił jego biograf Jan z Küküllö w dziele zatytułowanym Chronicon de Ludovico rege. Dowiadujemy się o zamiłowaniu króla, którym była astrologia, jego umiejętnościach językowych (miał ponoć mówić biegle po niemiecku, włosku i łacinie), a wreszcie o jego wyglądzie fizycznym. Zachowane wizerunki władcy potwierdzają opinię kronikarza. Wreszcie omówione zostały też niektóre kroniki włoskie i zawarte tam opinie o królu Ludwiku, w tym także o charakterze anegdotycznym.

O początkach stosunków dyplomatycznych z Persją w XV wieku w kontekście oporu wobec rosnącej potęgi Imperium Osmańskiego.

2026-01-11T16:40:21+00:00

Okres panowania Timura (ok. 1370–1405), w szczególności od końca lat 90. XIV wieku, przyniósł ożywienie kontaktów Europy Zachodniej z jego rozległym imperium. Było kilka powodów determinujących kontakty dyplomatyczne pomiędzy Zachodem a Timurem, a jeden z nich to był wspólny interes w postaci powstrzymania rosnącej potęgi państwa osmańskiego. Jednym z posłów, który działał w służbie Timura, był dominikanin Jan, prawdopodobnie Włoch lub urodzony we włoskiej rodzinie osiadłej w Kastamonu w Paflagonii nad Morzem Czarnym, który od około 1390 roku był biskupem w Nachiczewanie i najprawdopodobniej już wówczas kontaktował się z Timurem. W latach 1398–1399 odbył swoją pierwszą odnotowaną w źródłach misję na Zachód, odbierając w Rzymie nominację na arcybiskupa Sultanii w lipcu 1398 roku. W kolejną misję wyruszył w 1402 i do co najmniej 1412 roku przebywał w Europie, podając się za posła Timura i jego syna Miranszacha, a z drugiej strony informując o trudnej sytuacji misji w Persji i szerzej na Wschód oraz przekonując do współpracy z Timurydami poprzez ocieplanie ich wizerunku w oczach zachodnioeuropejskich władców. Jan był tytułowany przez kardynałów papieskich „Archiepiscopus Soltaniensis seu Orientis”, a od 1410 roku był również administratorem „archidioecesis Cambaliensis” (Pekin). Interesującym epizodem związanym z jego pobytem w Europie była jego wizyta na dworze krzyżackim w Malborku w 1407 roku. Zwany przez krzyżaków „bischofe von Persya”, tytułowany przez wielkiego mistrza Konrada von Jungingena „Soltaniensis sive tocius Orientis primas”, najprawdopodobniej nakłonił go do napisania kolejnych listów (do króla Cypru, tytułowanego również władcą Armenii, do Timura i Miranszacha, do cesarza Bizancjum oraz do legendarnego kapłana Jana z Etiopii lub Abchazji) wspierających jego misję po Europie. Arcybiskup Jan postrzegał siebie w roli misjonarza oraz instrumentu antyosmańskiej polityki, pośredniczącego w budowaniu sojuszu pomiędzy Timurem a władcami zachodnioeuropejskimi, co miało wzmocnić pozycję chrześcijaństwa w Persji i szerzej Azji. Istnieje również teza mówiąca o tym, że arcybiskup Jan był fałszerzem i jego listy do co najmniej części władców zachodnioeuropejskich, które rzekomo miał napisać sam Timur, w rzeczywistości były mistyfikacją sporządzoną przez dominikanina, który wykorzystał zamieszanie po bitwie pod Ankarą i niewiedzę Europejczyków o Wschodzie, aby wykreować się na doradcę Timura, tworząc w zasadzie mit „chrześcijańskiego Timura”, i tym samym uzyskać dostęp do dworów europejskich i idącego za tym wsparcia finansowego z ich strony. W 1412 roku we Lwowie urywa się ślad po arcybiskupie Janie, który nigdy nie powrócił do Persji, być może obawiając się zdemaskowania na dworze następców Timura i Miranszacha.

Hieronim Łaski i imieninowe przyjęcie na zamku w Csabie?

2026-01-11T16:43:18+00:00

Komitat Békés położony jest w znacznej odległości od Polski, jednak w XV i XVI wieku istniały między tymi regionami liczne powiązania. W styczniu 1444 r. król Władysław Warneńczyk z dynastii Jagiellonów nadał dobra jednemu ze szlachciców z komitatu Békés. Węgrzy z południowej części Wielkiej Niziny studiowali w Polsce, a w 1529 r. w okolicach zamku w Gyuli pojawili się polscy wojownicy. Niewykluczone również, że Hieronim Łaski, znany polski polityk w służbie króla Jana Zapolyi, został zaproszony do niewielkiego zamku w Csabie, czyli dzisiejszej Békéscsaby. List wydany przez króla Ferdynanda w 1531 r. dostarcza dodatkowych informacji o negocjacjach prowadzonych wówczas między królem Janem a królem Ferdynandem, przy mediacji króla Zygmunta I Starego. Oryginał tego dokumentu przechowywany jest w Koszycach, natomiast jego współczesna kopia zachowała się w Békéscsabie. Wstawiennictwo króla Zygmunta w sprawie Gyuli stanowi kolejny rozdział w dziejach polsko-brandenbursko-węgierskich relacji.

Monarchie jagiellońskie w Kancelarii Apostolskiej.

2026-01-11T16:46:38+00:00

Artykuł przedstawia nową metodę przeszukiwania i publikowania materiałów zawartych w księgach Kancelarii Apostolskiej z przełomu XV i XVI wieku, opartą na systematycznym wykorzystaniu indeksów archiwalnych oraz narzędzi cyfrowych. Tradycyjna metoda pracy ze źródłami papieskimi jest niezwykle czasochłonna i mało efektywna. Choć badania w Archiwum Watykańskim prowadzone są od niemal 150 lat, nadal brakuje nowoczesnych pomocy archiwalnych i edycji cyfrowych, które umożliwiłyby wykorzystanie tego zasobu w badaniach nad końcem XV i początkiem XVI wieku. Na przykładzie polskich spraw z pontyfikatów Sykstusa IV, Innocentego VIII i Aleksandra VI autor pokazuje, jak historyczne indeksy do serii Registra Lateranensia i Registra Vaticana, uzupełnione o ukierunkowane poszukiwania w Registra Supplicationum, mogą być skutecznie wykorzystane do identyfikacji i katalogowania zachowanego materiału źródłowego. Zastosowana procedura pozwoliła na odnalezienie ponad tysiąca wpisów dotyczących Polski w ciągu jednego miesiąca – wynik, który w tradycyjnych warunkach wymagałby dekad pracy. Analiza porównawcza z Repertorium Germanicum potwierdziła wysoką skuteczność metody, umożliwiającą odnalezienie ponad 85% bulli zachowanych w registrach. W artykule zaproponowano również model cyfrowej publikacji zebranych danych zgodny ze standardami FAIR i Linked Open Data (LOD). Model ten umożliwia stopniowe publikowanie materiału – od podstawowych metadanych po pogłębione analizy poszczególnych dokumentów – oraz integrację różnych projektów badawczych. Tym samym rozwiązanie to usprawnia komunikację naukową i zwiększa efektywność prac. Choć metoda została przetestowana na materiale polskim, ma charakter uniwersalny i może być zastosowana do innych obszarów Europy.

Działalność Węgrów w Rzeczypospolitej Obojga Narodów w służbie Stefana Batorego (1576–1586)

2026-01-11T16:49:09+00:00

W większości dotychczasowych opracowań poświęconych panowaniu Stefana Batorego w Rzeczypospolitej rola Węgrów była zazwyczaj marginalizowana, a jeżeli już interesowano się ich działalnością, to ograniczano ją do wypraw wojennych przeciwko Moskwie w latach 1579– 1582. Zagadnienie wydaje się istotne z punktu widzenia funkcjonowania najbliższego otoczenia monarchów elekcyjnych w Rzeczypospolitej, którzy byli obcokrajowcami. Na ile tacy władcy, jako osoby niezaznajomione z polską kulturą polityczną, mogli wykorzystywać swych rodaków w nowej ojczyźnie, pomimo wyraźnych ograniczeń natury formalnoprawnej? Głównym celem artykułu jest zaprezentowanie aktywności rodaków Batorego w państwie polsko-litewskim w ciągu całego panowania, tak by wykazać, że nie mieliśmy do czynienia z epizodyczną obecnością Węgrów w najbliższym otoczeniu monarchy, ale wręcz przeciwnie – ze stałą. Pod uwagę wzięto tylko tych rodaków króla Stefana, którzy wykonywali różnorodne zadania bezpośrednio zlecone przez monarchę bądź realizowane w jego interesie, głównie koncentrując się na aspekcie wojskowym, polityczno-dynastycznym oraz nadwornym. Każdy z tych aspektów był obsługiwany przez Węgrów w ciągu całego panowania króla Stefana, jakkolwiek grupa osób wykonujących poszczególne polecenia monarchy ulegała ciągłym fluktuacjom. Świadczyło to o stałym napływie rodaków monarchy do Rzeczypospolitej, a co za tym idzie, było dowodem na wzmocnienie relacji z Siedmiogrodem. Łącznie w ciągu całego panowania Batorego w jego najbliższym otoczeniu przewinęło się kilka tysięcy rodaków. Wśród samego personelu nadwornego zatrudniono blisko pięćset osób w ciągu niespełna jedenastu lat. Z kolei w formacjach wojskowych skupionych wokół dworu królewskiego, jak węgierska piechota czy jazda, służyło jednocześnie nawet blisko dwa tysiące osób. Przez lata ich liczebność ulegała ciągłym zmianom, więc łączna liczba Węgrów na służbie wojskowej była jeszcze większa. Wielkość tej grupy najlepiej obrazuje skalę zaangażowania rodaków Batorego w polskie sprawy.

Napięcia polsko-węgierskie podczas krakowskich negocjacji w sprawie Świętej Ligi (1596)

2026-01-11T16:53:01+00:00

Artykuł omawia okoliczności zwołania i przebiegu krakowskich rokowań w sprawie utworzenia Ligi Świętej w 1596 r., ukazując je z perspektywy źródeł papieskich, przede wszystkim korespondencji dyplomatycznej legata kardynała Enrica Caetaniego. Kongres odbywał się w czasie III wojny austriacko-tureckiej (w historiografii węgierskiej zwanej wojną piętnastoletnią, 1591/1593–1606), gdy Stolica Apostolska dążyła do zawiązania szerokiej koalicji antytureckiej z udziałem Rzeczypospolitej, cesarstwa, Hiszpanii, Wenecji i Siedmiogrodu. Zadaniem Caetaniego było doprowadzenie do porozumienia Polski i cesarstwa, zwaśnionych ze sobą m.in. o status Mołdawii i Wołoszczyzny. W toku pertraktacji wyraźnie ujawniły się również napięcia polsko-węgierskie i polsko-siedmiogrodzkie, spotęgowane pamięcią o dawnych sporach granicznych, a także sprzecznymi interesami dynastycznymi Habsburgów. Polska, choć zagrożona najazdami tatarskimi, nie była gotowa do natychmiastowej wojny z Osmanami, dążąc do zachowania pokoju i kontroli szlaków czarnomorskich. Korespondencja Caetaniego odsłania zarówno kulisy rozmów, jak i jego zabiegi o zaangażowanie Zygmunta Batorego, którego udział w kongresie okazał się marginalny. Negocjacje zakończyły się fiaskiem – strony różniły się w ocenie dotychczasowych układów i porozumień, sposobu prowadzenia wojny i czasu trwania ligi, a zgromadzeni deputowani nie posiadali pełnomocnictw do zawarcia wiążącego układu. Mimo rozczarowania kardynał Caetani zdecydował się kontynuować swoją misję, wierząc, że Rzeczpospolita może odegrać kluczową rolę w systemie obrony Europy przed turecką ekspansją.

Wczesne relacje Stefana Bockaia z Polską (1583–1594)

2026-01-11T16:55:27+00:00

Stefan Bocskai (1557–1606), książę Siedmiogrodu, posiadał rozległą sieć kontaktów polskich, rozwijającą się przez dziesięciolecia, a szczególnie intensywną w okresie powstania (1604–1606). W niniejszym artykule koncentruję się na wczesnym etapie tej sieci, do roku 1594. Relacje te można poświadczyć od 1583 roku, a ich rozwój pozostaje ściśle związany z pokrewieństwem Bocskaia z rodem Batorych, panującym w Siedmiogrodzie. Po ślubie siostrzenicy Bocskaia, Krystyny Batory, z kanclerzem wielkim koronnym i hetmanem wielkim koronnym Janem Zamoyskim, również sam Bocskai stał się spowinowacony z czołową postacią polskiego życia politycznego i rozpoczął z nim korespondencję. Dyplomatyczne misje Stefana Bocskaia do Polski w latach 1588 i 1590, które również dotyczyły spraw rodu Batorych, pozwoliły mu osobiście wzmocnić i poszerzyć sieć polskich kontaktów, obejmującą Zamoyskiego i inne osoby. W swoim studium wykorzystuję dwie instrukcje oraz inne istotne źródła, aby odtworzyć cele i okoliczności tych podróży, a także rolę i działania Bocskaia. Do badań, oprócz wykorzystania odpowiedniej literatury i publikowanych źródeł, zebrałem także materiały nieopublikowane z Biblioteki Katedralnej w Ostrzyhomiu, Archiwum Rękopisów Węgierskiej Akademii Nauk oraz Archiwów Narodowych Węgier.

Wybór Stefana Batorego na króla Polski i jego traktat pokojowy z sułtanem Muradem III z 1577 roku z perspektywy osmańskiej

2026-01-11T16:57:46+00:00

Drugie polskie bezkrólewie otworzyło Stefanowi Batoremu, wojewodzie siedmiogrodzkiemu, możliwość ubiegania się o tron Rzeczypospolitej. W chwili przystąpienia do rywalizacji uchodził on za jednego z najmniej prawdopodobnych kandydatów – i pozostałby nim, gdyby Imperium Osmańskie nie dostrzegło korzyści płynących z udzielenia mu poparcia. Sułtan Murad III oraz wielki wezyr Sokollu Mehmed Pasza, który kierował również polityką zagraniczną Porty, wywierali znaczną presję dyplomatyczną, a niekiedy także militarną, na Rzeczpospolitą. Jednocześnie czynili wszystko, co w ich mocy, aby przekonać znacznie silniejszego i bardziej obiecującego rywala Batorego – cesarza habsburskiego – do uznania wyboru polskich stanów. W rezultacie jednym z pierwszych ważnych posunięć Batorego w polityce zagranicznej było ustabilizowanie stosunków między Polską a Imperium Osmańskim oraz zawarcie traktatu pokojowego, który stał się wzorem dla późniejszych traktatów polsko-osmańskich, a także precedensem dla pierwszej angielsko-osmańskiej umowy handlowej.

Od Dniestru do Bosforu

2026-01-11T17:00:17+00:00

Artykuł analizuje, w jaki sposób wczesnonowożytni polscy dyplomaci postrzegali i interpretowali krajobrazy, które przemierzali w drodze do Konstantynopola. Opierając się na dziennikach podróży i raportach dyplomatycznych, autor ukazuje, że przestrzeń naturalna i kulturowa nie stanowiła jedynie tła, lecz była aktywnym uczestnikiem doświadczenia dyplomatycznego. Autor wyróżnia kilka kluczowych ról krajobrazu: jako sceny ceremonii, gdzie wzgórza, mosty i granice stawały się narzędziami symbolicznej hierarchii i komunikacji politycznej; jako świadka historii, w którym teren zachowywał pamięć dawnych bitew i śmierci — w tym bitwy chocimskiej z 1621 roku oraz miejsca śmierci hetmana Żółkiewskiego i jego pomnika; jako sfery natury, naprzemiennie podziwianej za jej bogactwo i budzącej lęk ze względu na dzikość; oraz wreszcie jako źródła zagrożenia, gdzie wezbrane rzeki, zdradliwe bałkańskie przełęcze, a nawet trzęsienia ziemi zagrażały podróżnym.

Stosunki między księciem Siedmiogrodu Jerzym II Rakoczym a elitą polityczną Królestwa Węgier (1657–1658)

2026-01-11T17:02:52+00:00

W niniejszym artykule analizuję relacje między księciem Jerzym II Rakoczym a elitą polityczną Królestwa Węgier w okresie po kampanii siedmiogrodzkiego księcia w Polsce (1657). Krótko przedstawiam funkcjonowanie aparatu dworskiego odpowiedzialnego za sprawy wschodnie oraz działalność najważniejszych węgierskich urzędników – palatyna, arcybiskupa Esztergomu, najwyższego sędziego oraz kanclerza – a także dynamikę ich korespondencji z Rakoczym w świetle tych wydarzeń. Na potrzeby badań opracowałem bazę danych zawierającą informacje z opublikowanych źródeł i dokumentów archiwalnych. Łącząc analizę jakościową (intencje i interesy węgierskich dostojników) z analizą ilościową, badanie dostarcza odpowiedzi na takie pytania jak: dlaczego palatyn i arcybiskup Esztergomu nie korespondowali ze sobą przez wiele miesięcy oraz za pośrednictwem jakich osób prowadzono korespondencję? Analiza rzuca również światło na motywacje polityczne, które skłaniały węgierskich dostojników do wspierania jego polityki, a niekiedy także do sprzeciwiania się jej.

Skutki „wschodnioeuropejskiej wojny trzydziestoletniej ” (1654–1686) na terenach ukraińskich

2026-01-11T17:06:53+00:00

Zgodnie z decyzją Rady Perejasławskiej z 1654 roku, Ukraina dobrowolnie weszła w unię z Rosją, co zapoczątkowało wybuch „wschodnioeuropejskiej trzydziestoletniej wojny” (1654–1686) między Rosją a Rzecząpospolitą Obojga Narodów o kontrolę nad ziemiami ukraińskimi. Od 1657 roku, po śmierci Bohdana Chmielnickiego, ukraińscy hetmani toczyli walkę o władzę, często przy wsparciu polskiej, osmańskiej lub rosyjskiej interwencji. W historiografii ukraińskiej ten tragiczny okres określany jest mianem „Ruiny”. Traktat andruszowski z 1667 roku oficjalnie podzielił ziemie ukraińskie wzdłuż Dniepru: Lewobrzeżna Ukraina pozostała pod panowaniem Romanowów, natomiast Prawobrzeżna wróciła do Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Wiadomość o podziale wstrząsnęła kozacką starszyzną, a rząd rosyjski oskarżono o poważną zdradę ugody perejasławskiej. Traktat andruszowski, później potwierdzony jako „pokój wieczysty” w 1686 roku, zwrócił Prawobrzeżną Ukrainę – z wyjątkiem Kijowa – Polsce, gdzie pozostawała, choć nie bez konfliktów i sporów, aż do II rozbioru w 1793 roku. Włączenie poszczególnych regionów Ukrainy do odmiennych organizmów politycznych i stref kulturowych doprowadziło do długotrwałych różnic w ich rozwoju historycznym.

Okno możliwości

2026-01-11T17:09:05+00:00

Artykuł analizuje relacje między międzynarodową polityką mocarstw a strategią zakonu jezuitów w ujęciu lokalnym i globalnym, koncentrując się na latach 1685–1704. Autor dowodzi, że w tym okresie wykształciło się wyraźne „okno możliwości”, w ramach którego Towarzystwo Jezusowe, działając w warunkach ograniczonej i często fragmentarycznej koordynacji ze Stolicą Apostolską oraz korzystając z krótkotrwałego i asymetrycznego wsparcia ze strony głównych potęg europejskich – przede wszystkim Francji, Monarchii Habsburskiej, Rzeczypospolitej Obojga Narodów oraz Rosji – dążyło do wypracowania strategii misyjnej opartej na ustanowieniu lądowego szlaku łączącego Europę z Chinami. Choć większość tych państw była formalnie powiązana sojuszem w ramach Ligi Świętej, ich częściowo zbieżne interesy geopolityczne czasowo splotły się z dążeniami jezuickimi. Kluczowe znaczenie dla tej strategii miały rosnąca otwartość Rosji na Zachód oraz przychylne nastawienie cesarza Kangxi wobec chrześcijaństwa, które łącznie zdawały się stwarzać bezprecedensowe warunki dla trwałych kontaktów transkontynentalnych między Chinami i Europą.

Praktyki edytorskie w osmańskich inkunabułach

2026-01-11T17:11:36+00:00

Rozwój drukarstwa tureckiego pozostaje ściśle powiązany zarówno z osmańską tradycją rękopiśmienną, jak i wielowiekowymi praktykami europejskiej typografii. W niniejszym artykule przedstawiam główne cechy pierwszych tureckich inkunabułów w świetle praktyk edytorskich Ibrahima Müteferriki. Oprócz jego dwóch własnych dzieł (Usûl ül-hikem fî nizâm ül-ümem, Fuyûzât-ı miknatisîye), analizuję poprawki i uzupełnienia, które wprowadził do kilku innych książek drukowanych w jego oficynie. Wykorzystując rękopisy związane z Ibrahimem Müteferriką przechowywane w Bibliotece Süleymaniye i Bibliotece Raşid Efendi w Kayseri, a także łaciński opis jego drukarni zatytułowany Origo et Principium Typographiae Ottomanicae, dostarczający dodatkowych informacji na temat źródeł użytych przy poszczególnych edycjach, odtwarzam kontekst powstania jego własnych prac, przekładów oraz tych wydań, które poddał znaczącym rewizjom. Te rękopiśmienne tłumaczenia i inne wpisy pozwalają nam uzyskać pełniejszy obraz działalności Ibrahima Müteferriki jako autora w epoce osmańskiej, a także jego wykształcenia i zainteresowań naukowych.

Kontakty i doświadczenia w krajach habsburskich

2026-01-11T17:16:57+00:00

Artykuł analizuje dwa osiemnastowieczne polskie opisy podróży przez terytorium Królestwa Węgier znajdującego się pod panowaniem Habsburgów: wojskową relację Ignacego Zawiszy z 1715 roku oraz rękopiśmienną relację Józefa Aleksandra Jabłonowskiego z 1762 roku. Celem artykułu jest ukazanie różnic w postrzeganiu przestrzeni, społeczeństwa i historii regionu przez polskich podróżników w zależności od kontekstu wyprawy oraz pozycji społecznej i intelektualnych ambicji autora. Podstawę źródłową stanowią dwie relacje podróżne – drukowana, zwięzła relacja Zawiszy, oparta na doświadczeniu kampanii wojennej, oraz znacznie obszerniejszy rękopis Jabłonowskiego, łączący obserwacje krajoznawcze z refleksjami historycznymi, genealogicznymi i heraldycznymi. Artykuł opiera się także na literaturze dotyczącej kultury podróży w XVIII wieku, polsko-węgierskich kontaktów oraz nowożytnej reprezentacji elit. Obie relacje zostały poddane analizie porównawczej z uwzględnieniem perspektywy kulturowej, co pozwoliło uchwycić ich funkcje poznawcze, reprezentacyjne i tożsamościowe w kontekście osiemnastowiecznej kultury szlacheckiej. Szczególną uwagę poświęcono sposobowi konstruowania przekazu oraz napięciu między opisem faktograficznym a symbolicznym wymiarem relacji podróżnych. Główną tezą artykułu jest stwierdzenie, że podróże przez Węgry pełniły dla polskich elit nie tylko funkcję praktyczną czy poznawczą, ale także reprezentacyjną i tożsamościową. Podczas gdy relacja Zawiszy służyła dokumentacji udziału w kampanii wojennej u boku Habsburgów, zapis podróży Jabłonowskiego stanowił świadomą próbę autokreacji i prezentacji jako członka europejskich sieci intelektualnych. Artykuł pokazuje tym samym, jak podróże mogły służyć budowaniu pozycji jednostki w transnarodowej kulturze nowożytnej Europy.

Studium porównawcze polskich i węgierskich prześladowań czarownic

2026-01-11T17:19:46+00:00

Artykuł podejmuje zagadnienie możliwości przeprowadzenia prawnohistorycznego porównania polskich i węgierskich procesów o czary. Rozpoczyna się od zarysowania tła historiograficznego, śledząc rozwój badań od tzw. zwrotu antropologicznego w studiach nad czarownictwem. Następnie przedstawia najważniejsze dane statystyczne dotyczące obszarów obu terytoriów. W dalszej części proponuje ramę mikrohistoryczną, opartą na omówieniu ogólnych zagadnień prawnych. Autor dochodzi do wniosku, że bezpośrednie porównanie regionalne lub subregionalne nie jest możliwe; zamiast tego możliwe są porównania tematyczne, równoległe czasowo, prowadzone „proces po procesie”, budowane na analizie poszczególnych przypadków oraz badaniu równoległych praktyk sądowych.

Polska sieć osmańskiego paszy

2026-01-11T17:23:11+00:00

-polskim w pierwszej połowie XVIII wieku, skupiając się na postaci Iljasza Kołczaka paszy oraz jego polskiego sekretarza Piotra Pawłowskiego. Na podstawie unikalnego zbioru korespondencji w języku polskim, zachowanej w archiwach rosyjskich i ukraińskich, rekonstruuje on funkcjonowanie Hotina nie tylko jako twierdzy, lecz także jako węzła logistycznego, pocztowego i dyplomatycznego. Kołczak – bośniacki karierowicz i osmański pasza, biegle władający polszczyzną – zbudował rozległą sieć relacji z polską szlachtą, duchowieństwem, żołnierzami, dyplomatami i kupcami. Pawłowski, jego sekretarz i tłumacz, prowadził własną sieć kontaktów z Tatarami, Ormianami, Węgrami i dyplomatami, pośrednicząc w codziennym obiegu listów, towarów i informacji. Artykuł dowodzi, że granica osmańsko-polska nie była sztywną linią podziału cywilizacyjnego, lecz korytarzem pośrednictwa, infrastrukturą społeczną i przestrzenią współzależności. Przeciwstawia się państwocentrycznym i „huntingtonowskim” ujęciom historii, ukazując znaczenie pośredników i ich sieci kontaktów w kształtowaniu kontaktów politycznych, handlowych i kulturowych. Pogranicze osmańsko-polskie jawi się jako strefa strukturalnych powiązań, w której systemy imperialne nakładały się na siebie, a aktorzy tacy jak Kołczak i Pawłowski współtworzyli transimperialną rzeczywistość XVIII wieku.

Sacerdotalizacja

2026-01-11T17:26:17+00:00

Sobór Trydencki oczekiwał od księży sumiennego wypełniania obowiązków zawodowych oraz bycia wzorem chrześcijańskiego życia. Choć oba cele były traktowane łącznie zarówno przez katolickich reformatorów, jak i przez historyków, w artykule zaproponowano ich analizę jako dwóch odrębnych procesów: profesjonalizacji oraz sacerdotalizacji, które odpowiadają próbom zmiany – odpowiednio – życia zawodowego i prywatnego. Takie rozróżnienie pozwala nie tylko uchwycić sytuacje, w których oba cele nie były w pełni zgodne, ale także zwraca uwagę na specyfikę katolickich księży, od których oczekiwano głębszych zmian w życiu prywatnym niż od innych grup zawodowych. Artykuł przedstawia wstępną analizę zmian w życiu prywatnym w Rzeczypospolitej Obojga Narodów w latach 1569–1795. W próbie stworzenia antropologicznego portretu skorzystano przede wszystkim z egodokumentów, ze szczególnym uwzględnieniem pism Kazimierza Dziulińskiego, proboszcza w Słaboszowie w diecezji krakowskiej w latach 1676–1701. Wysunięto tezę, że w ostatnich dekadach istnienia Rzeczypospolitej praktyki życia prywatnego księży sprzyjały tworzeniu wspólnej tożsamości. Duchowieństwo było hierarchicznie podzielone i utrzymywało bliskie relacje z ludźmi świeckimi zgodnie ze swoim statusem społecznym, dzieląc z nimi wiele codziennych praktyk, takich jak ucztowanie i handel. Jednak wiara w moc święceń, wykształcenie seminaryjne, wpływ społeczny oraz kontrola innych księży powodowały, że księża mogli czuć się i być postrzegani jako członkowie osobnej i wyróżnionej grupy. Pod koniec XVIII wieku księża zasadniczo zachowywali celibat, posługiwali się specyficzną komunikacją niewerbalną, odmawiali brewiarz, nosili strój duchowny i czytali przeważnie literaturę religijną.

Konstruowanie hybrydowego pejzażu pamięci Węgierska topografia pamięci w habsburskiej Galicji podczas I wojny światowej

2026-01-11T17:29:18+00:00

Artykuł analizuje kulturowe i przestrzenne praktyki upamiętniania węgierskich żołnierzy w Galicji podczas I wojny światowej, koncentrując się na bitwie pod Łapanowem–Limanową (2–12 grudnia 1914) i dwóch konkurujących modelach pamięci w monarchii habsburskiej: narodowym i imperialnym. Bitwa, będąca jednym z nielicznych sukcesów militarnych na froncie wschodnim, została szybko zawłaszczona przez węgierską propagandę i przekształcona w symbol bohaterstwa, ofiary i tożsamości narodowej. Proces upamiętniania rozpoczął się już w trakcie wojny i rozwijał się równolegle w dwóch narracjach: węgierskiej, gloryfikującej żołnierzy, oraz imperialnej, sakralizującej poległych w duchu ponadnarodowej jedności dynastii. Pierwsza część omawia węgierskie relacje wojenne autorstwa korespondentów i lekarza wojskowego, ukazujące bitwę jako akt poświęcenia i braterstwa, przekształcający traumę w mit narodowy. Druga część skupia się na praktykach imperialnych, zwłaszcza budowie cmentarza wojennego na wzgórzu Jabłoniec koło Limanowej, zaprojektowanego przez administrację habsburską. Choć była to inicjatywa imperialna, mocno podkreślano w niej rolę Węgrów, symbolicznie akcentując ich wkład w obronę monarchii. Praktyki te miały wzmacniać spójność imperium i lojalność wobec Wiednia. Dawne pola bitew stały się przestrzeniami pamięci, gdzie krzyżowały się narracje narodowe i imperialne.

Jak prezentować wzornictwo?

2026-01-11T17:33:05+00:00

Przegląd ekspozycji został ujęty w porządku chronologicznym, co umożliwia uchwycenie przemian w sposobach prezentacji mebli oraz zmieniających się koncepcji estetycznych i funkcjonalnych. Przeprowadzona kwerenda pozwoliła zidentyfikować kilka modeli wystawienniczych. Pierwszy z nich ma charakter tradycyjny – polegał on na aranżowaniu wnętrz w przestrzeniach muzealnych przypominających fragmenty mieszkań lub pokoje o standardowych wymiarach. Często eksponowano także pojedyncze meble, zestawiając je z makietami, rysunkami projektowymi i planszami technologicznymi, co umożliwiało publiczności lepsze zrozumienie procesu ich powstawania. Drugi sposób prezentacji, wywodzący się jeszcze z lat 30. XX wieku, polegał na urządzaniu rzeczywistych wnętrz mieszkalnych w nowo wzniesionych budynkach. Tego rodzaju ekspozycje miały ukazać praktyczne zastosowanie nowoczesnych mebli i zasad racjonalnego projektowania w życiu codziennym. Nowym zjawiskiem, wyraźnie zarysowującym się po 1945 roku, było wykorzystanie wystaw jako narzędzia edukacyjnego i propagandowego. Ich organizatorzy starali się kształtować gusta społeczne, promować funkcjonalne i estetyczne urządzanie niewielkich przestrzeni oraz przekonywać do użycia mebli stanowiących symbol postępu i nowoczesności. Z przeprowadzonych analiz wynika jednak, że mimo ambitnych założeń ideowych i projektowych realizacja tych koncepcji napotykała poważne ograniczenia. W warunkach chronicznego niedoboru towarów oraz problemów z produkcją przemysłową mebli postulaty nowoczesnego, funkcjonalnego wyposażenia wnętrz często pozostawały jedynie w sferze planów i wystawowych wizji.

Design jako zdywersyfikowany komunikat niewerbalny we współczesnych filmach i serialach

2026-01-11T17:37:19+00:00

Artykuł analizuje system komunikatów wizualno-kulturowych, których nośnikiem jest design we współczesnych filmach i serialach. Poszczególne elementy scenografii stanowią źródło znaczeń subtekstualnych dla odbiorcy obrazu, które konotują treści głęboko osadzone w historii i kulturze popularnej. Design, będący barometrem zmian społeczno-kulturowych, uzupełnia fabułę, precyzując ramy lokatywne i temporalne akcji oraz tożsamość kulturową i status społeczny bohaterów. Jest również przekaźnikiem treści zakorzenionych w pamięci kolektywnej, związanych z kulturą czasu i miejsca, w których powstawał. W artykule wykorzystano przykłady filmów i seriali powstałych po roku dwutysięcznym, które ilustrują szerokie spektrum zjawiska, pozwalając na stworzenie typologii treści, jakie design konotuje we współczesnej kinematografii.

Unikat w produkcji masowej

2026-01-11T17:39:41+00:00

Od około 2000 roku wyraźnie zauważalne jest zainteresowanie wzornictwem oraz produkcją polskiej biżuterii po 1945 roku, zwanej popularnie biżuterią PRL i traktowanej jako obiekty zabytkowe i kolekcjonerskie. Ten obszar badawczy wciąż jest eksplorowany w kontekście sztuki polskiej, czego dowodzą coraz liczniejsze publikacje naukowe – monografie, artykuły, katalogi wystaw. Katalogi wystaw organizowanych po 2000 roku, towarzyszące ekspozycjom artefaktów, można uznać za swoistego rodzaju podsumowania etapów badań nad biżuterią PRL, ale także za otwarcie nowych dróg interpretacji i analiz. Trzeba jednak przyznać, że to ciągle etap początkowy, a badania mają charakter wielowątkowy, począwszy od ustaleń dotyczących skali produkcji, poprzez ustalenia twórców modeli biżuterii, a skończywszy na próbach syntez dotyczących kierunków rozwoju wzornictwa biżuterii okresu PRL.W przygotowaniu tekstu zastosowano metodę krytycznej analizy tekstów naukowych oraz analizy danych faktograficznych.

„Prima del Machiavelli”

2026-01-11T17:44:28+00:00

Cel niniejszego artykułu to dokonanie oceny – w szerszym kontekście historii państw włoskich epoki odrodzenia – znaczenia, jakie myśli historycznej i politycznej Machiavellego nadawał Benedetto Croce, biorąc pod uwagę jego refleksję historyczną w odniesieniu do historii państw włoskich w okresie renesansu, koncentrującą się na relacjach między tymi państwami a ówczesną monarchią hiszpańską. W świetle powyższych założeń niezbędne jest porównanie tez Crocego z opiniami wyrażanymi przez sekretarza florenckiego (zaczerpniętymi z Księcia i Historii florenckich), jak również Francesca Guicciardiniego, XVI-wiecznego autora La Historia d’Italia. Na potrzeby artykułu wykorzystana została polska i włoska literatura przedmiotu odnosząca się do dziejów Włoch na przełomie XV/XVI w. ze szczególnym uwzględnieniem historii Królestwa Neapolu, a także myśli historycznej i politycznej Niccolò Machiavellego, nawiązującej do tych zagadnień. Niniejsza analiza, wykorzystująca metody badawcze z zakresu włoskiej historii historiografii oraz historii myśli politycznej wczesnej epoki nowożytnej, obejmuje charakterystykę dziejów Królestwa Neapolu epoki aragońskiej w systemie państw włoskich XV wieku, a także koncepcji premakiawelizmu króla Ferrante w refleksji Benedetta Crocego.

Odnosząc się do głównych tez badawczych, należy podkreślić ich istotne znaczenie nie tylko w kontekście eseju Prima del Machiavelli (będącego komentarzem do publikacji źródłowej Una difesa di Re Ferrante I di Napoli per il violato trattato di pace del 1486 col Papa (Bari, 1944), ale także dzieła Crocego poświęconego dziejom Królestwa Neapolu Storia del Regno di Napoli (Bari, 1925). We wnioskach można zatem stwierdzić, iż cele, jakie stawiał sobie Benedetto Croce w badaniach nad historią Południa Włoch, zwłaszcza Królestwa Neapolu, również w odniesieniu do eseju Prima del Machiavelli istotnego dla zrozumienia epoki kluczowych dla tych dziejów przemian w okresie przełomu XV/XV wieku, zostały przezeń zrealizowane. Postrzegać je należy, jak chciał sam Croce, we włoskiej perspektywie historycznej, zarazem jednak w szerszym kontekście zarówno z punktu widzenia historii politycznej, jak i literackiej, artystycznej czy społecznej. A także zgodnie z kluczową dla tytułowego włoskiego filozofa tezą, iż „historia jest zawsze współczesna”.

Józef Rogaliński TJ

2026-01-11T17:47:15+00:00

Artykuł ukazuje w szerszym kontekście filozoficznym i kulturowym dokonanie jezuity Józefa Rogalińskiego (1728–1802), nauczyciela matematyki i fizyki eksperymentalnej w jezuickim kolegium w Poznaniu. Akcentując postawę asymilacji osiągnięć nowożytnego przyrodoznawstwa charakterystyczną dla działalności Rogalińskiego, artykuł rozważa status epistemologiczny jego głównego dzieła Doświadczenia skutków rzeczy pod zmysły podpadających, które ze względu na preferencję fenomenalistycznego eksperymentalizmu może być uznane za przejaw nowożytnie pojętej science. Równocześnie, odpowiednio do idei longue durée, podkreśla się wykorzystanie przez polskiego jezuitę kategorii filozoficznych, które stara się on uprawomocnić na drodze doświadczalnej. Tym samym można uznać to dokonanie za przejaw typowej dla szkolnictwa 2. połowy XVIII philosophia recentiorum, eklektycznie, acz krytycznie uczestniczącej we współczesnej sobie europejskiej kulturze filozoficznej i naukowej. Podejście to szanuje również ówczesne standardy religijne, co pozwala upatrywać w tej formie unowocześnienia nowożytnego arystotelizmu chrześcijańskiego przejaw oświecenia chrześcijańskiego.

Odpowiedzialność w ujęciu Friedricha Augusta Hayeka

2026-01-11T17:50:35+00:00

Przedmiotem rozważań są poglądy F.A. Hayeka na temat odpowiedzialności. Celem pracy jest ich zebranie i przeanalizowanie oraz pokazanie, jak układają się one w spójną koncepcję wpisującą się w ogólną perspektywę aksjologiczną austriackiego filozofa. Podjęte są kolejno kwestie znaczenia odpowiedzialności, jej podmiotów i przedmiotów, funkcjonowania odpowiedzialności indywidualnej także jako wartości społecznej. Ukazane jest, iż Hayek przedstawia odpowiedzialność jako atrybut wolności, a jednocześnie warunek konieczny jej zaistnienia. Zostaje przedstawiona argumentacja za tezą mówiącą, iż rezygnacja z odpowiedzialności oznacza zgodę na przymusowe zarządzanie sprawami człowieka, które prowadzi nieuchronnie do zjawisk negatywnych, takich jak zanegowanie autonomii moralnej, zniewolenie, niekompetentne podejmowanie decyzji czy nieskuteczność działań. Podmiotami właściwie zrozumianej odpowiedzialności są dla Hayeka poszczególni ludzie, zaś w zakres jej przedmiotów wchodzą bezpośrednio własne sprawy człowieka oraz sprawy innych ludzi, których z określonych powodów uczynił przedmiotem swej troski. W świetle jego rozważań w stosunku do osób nieznanych odpowiedzialne postępowanie polega na właściwym zagospodarowywaniu sfery własnej wolności oraz pozwalanie na to samo innym. Zarządzając odpowiedzialnie swą wolnością, człowiek (często w sposób niezamierzony) przyczynia się do dobrostanu osób poza jego bezpośrednim zainteresowaniem – w tym sensie indywidualistyczna wartość, jaką jest odpowiedzialność, stanowi jednocześnie wartość społeczną. Artykuł wypełnia luki w istniejącej literaturze w zakresie myśli aksjologicznej Hayeka. Wprowadza do współczesnych dyskusji o odpowiedzialności jego perspektywę, zgodnie z którą należy dostrzegać ścisły związek odpowiedzialności z wolnością oraz dwoistość natury odpowiedzialności: jako cnoty osobistej i społecznego dobra (pożądanej alternatywy dla interwencji państwa w sprawy osobiste człowieka).

„Męstwo obywatela” (πολιτικὴ ἀνδρεία) w refleksji staropolskiej XVI wieku

2026-01-11T17:53:17+00:00

W artykule rozważa się kwestię obecności w staropolskiej refleksji publicystycznej – głównie wieku XVI – problematyki męstwa obywatela (πολιτικὴ ἀνδρεία). Termin ów pojawił się w myśli klasycznej (Arystoteles, Platon, Cyceron, stoicy) oraz chrześcijańskiej (św. Augustyn, św. Tomasz z Akwinu) i rozpatrywany był w odniesieniu do cnoty męstwa. W okresie klasycznym wprowadzono rozróżnienie na męstwo wojenne i męstwo czasów pokoju, związane z uczestniczeniem w życiu politycznym. W tekście dowodzi się, iż klasyczne i chrześcijańskie rozważania o „męstwie obywatela” przejęto w refleksji staropolskiej, aczkolwiek bardzo wyraźnie związano je z zagadnieniem sposobu podejmowania decyzji. W pismach Frycza Modrzewskiego i innych myślicieli (a także w Odprawie posłów greckich Jana Kochanowskiego) interesująco łączy się tę kwestię indywidualnego, pojedynczego oporu wobec większości. Wskazano też na pewien krystalizujący się w praktyce politycznej sposób rozumienia obywatelskości jako „opozycyjności” (szczególnie w traktacie Krótkie zebranie rzeczy potrzebnych z strony wolności…, jak i w refleksji wiążącej się z rokoszem sandomierskim). Wreszcie postawiono pytanie, czy instytucję liberum veto zestawiano z zagadnieniem „męstwa obywatela”, i wskazuje się, iż najprawdopodobniej zagadnień tych ze sobą nie łączono.

Dźwięk jako integralny składnik architektury sakralnej

2026-01-11T17:55:34+00:00

Poza czynnikiem wizualnym czynnik foniczny (akustyka) jest głównym elementem nadającym charakter świątyni (sacrum) i wpływającym na duchowy wymiar przestrzeni sakralnej. Celem artykułu jest zbadanie powiązań między akustyką a architekturą sakralną oraz roli dźwięku w kształtowaniu percepcji wnętrza liturgicznego. Analiza obejmuje literaturę naukową i historyczną dotyczącą akustyki obiektów sakralnych, przykłady zastosowania rezonatorów Helmholtza oraz interpretacje cymatyczne detali architektonicznych, takich jak rozety czy motywy kaplicy Rosslyn. Badanie opiera się na metodzie obserwacji przestrzeni sakralnych, analizie dokumentacji i literatury, a także interpretacji zjawisk cymatycznych i psychoakustycznych. W pracy wykazano, że elementy materialne (forma architektoniczna, ornamentyka) współdziałają z niematerialnymi (percepcja dźwięku, nastrój, multisensoryczność), kształtując tożsamość i funkcjonalność wnętrza sakralnego. Dźwięk oddziałuje na materię i przestrzeń, a świadome projektowanie akustyczne decyduje o zrozumiałości mowy, walorach muzycznych i duchowym odbiorze przestrzeni. Wnioski podkreślają konieczność integracji projektowania akustycznego z architekturą oraz wykorzystania detali architektonicznych jako narzędzi modulacji dźwięku.

Rola kobiety w społeczeństwie i Kościele katolickim w wypowiedziach medialnych, dokumentach i decyzjach personalnych papieża Franciszka

2026-01-11T17:58:26+00:00

Celem artykułu będzie pokazanie roli kobiety w społeczeństwie, w instytucjach kościelnych i w posługiwaniu duszpasterskim w ujęciu papieża Franciszka. Problem badawczy tkwi w pytaniach: czy papież kontynuował w tym względzie podejście swoich poprzedników, czy też je zmienił? Czy był nowatorski, czy zachowawczy w pojmowaniu roli kobiety? Czy powierzał kobietom funkcje podporządkowane mężczyznom, czy też decyzyjne? Materiałem badawczym były wybrane medialne wypowiedzi papieża oraz fragmenty jego dokumentów, a także teksty innych papieży (będące punktem odniesienia). Za metodę badawczą posłużyła analiza treści. W pierwszej części tekstu będzie pokazane, jak postrzegali rolę kobiety wcześniejsi papieże, w drugiej zostanie omówiona rola kobiet w społeczeństwie w ujęciu papieża Franciszka, w trzeciej – ich pozycja w instytucjach kościelnych, w czwartej zaś w posługiwaniu duszpasterskim.

Koncepcja wolności słowa i jej ograniczeń w perspektywie filozofii Józefa Tischnera

2026-01-11T18:01:05+00:00

Artykuł podejmuje próbę konceptualizacji wolności słowa w świetle filozofii ks. prof. Józefa Tischnera ze szczególnym uwzględnieniem jej etycznych i dialogicznych fundamentów. Autor wskazuje, że wolność słowa nie może być rozumiana wyłącznie jako swoboda wypowiedzi, lecz jako odpowiedzialna forma komunikacji ukierunkowana na dobro drugiego człowieka. Na tle współczesnych dylematów związanych z mową nienawiści, dezinformacją i polaryzacją społeczną Tischnerowska koncepcja etyki dialogu staje się propozycją zbudowania przestrzeni komunikacyjnej opartej na prawdzie i sumieniu. W artykule zastosowano metodę hermeneutyczną, interpretując teksty Tischnera w kontekście filozofii personalizmu, fenomenologii oraz współczesnych wyzwań medioznawczych.

Dzieje powstania sztandaru cechu piekarzy krakowskich

2026-01-11T18:03:40+00:00

Artykuł analizuje okoliczności powstania sztandaru krakowskiego cechu piekarzy, ukończonego w 1912 r., wykorzystując dwa zasadnicze źródła: „Gazetę Piekarską” oraz księgę cechową. Konfrontacja relacji prasowych z dokumentacją wewnętrzną pozwala uchwycić różnice między oficjalnym przekazem a rzeczywistym przebiegiem prac. Podczas gdy gazeta przedstawiała fundację sztandaru jako przedsięwzięcie jednomyślne i entuzjastyczne, protokoły cechowe ujawniają problemy organizacyjne, niską frekwencję mistrzów, trudności finansowe oraz konieczność pozyskania pożyczki. W artykule omówiono także ikonografię sztandaru zaprojektowanego i wykonanego przez Emilię Pydynkowską, w tym wizerunki Matki Boskiej Częstochowskiej, św. Stanisława oraz symbole narodowe i cechowe. Analiza ukazuje, że proces fundacji sztandaru stanowi ważne świadectwo funkcjonowania krakowskiego rzemiosła na początku XX w.

Posługa polskich księży w alianckich strefach okupacyjnych po wyzwoleniu KL Dachau

2026-01-11T18:06:20+00:00

W artykule na podstawie źródeł archiwalnych i opracowań przybliżono posługę polskich księży w alianckich strefach okupacyjnych po wyzwoleniu z KL Dachau w kwietniu 1945 r. Materiał przybliża posługę duszpasterską polskich duchownych po wyzwoleniu oraz gehennę obozową polskiego duchowieństwa rzymskokatolickiego ze wskazaniem na KL Dachau pod Monachium jako miejsce martyrologii księży diecezjalnych, zakonnych, diakonów i kleryków w latach II wojny światowej. Obóz ten został utworzony przez Heinricha Himmlera w 1933 r. dla przeciwników Niemieckiej Narodowo-Socjalistycznej Partii Robotników (NSDAP). Wskazanie to poszerzono po wybuchu II wojny światowej i napaści Niemiec hitlerowskich na Polskę 1 września 1939 r. Przewożono wówczas do niego w transportach również ludzi z wszystkich krajów okupowanych przez Niemcy. Trudno ustalić dokładnie liczbę więźniów. Najczęściej w źródłach podaje się, że przebywało w nim około 250 tys. osób. Od końca 1940 r. według szacunków Kościoła katolickiego przebywało w nim 2794 księży, w tym 1773 pochodzących z Polski, spośród których 858 zostało zamordowanych. Jednym z nich był biskup włocławski Michał Kozal, który został beatyfikowany przez Jana Pawła II w czerwcu 1987 r. W kwietniu 1945 r. polscy duchowni zawierzyli siebie oraz wszystkich uwięzionych opiece św. Józefa Kaliskiego. Ich modlitwy zostały wysłuchane przez Boga, zaś obóz i więźniowie zostali ocaleni przed planowaną likwidacją i zatarciem wszelkich śladów o istnieniu tego miejsca. Materiał ukazuje działalność duszpasterską polskich duchownych po ich ocaleniu przez Opatrzność Bożą za wstawiennictwem św. Józefa Kaliskiego z KL Dachau. Omawia ich wkład w odtworzenie i podtrzymanie sieci parafialnej na terenie Niemiec po zakończeniu działań wojennych w 1945 r. Z zachowanego materiału źródłowego, wspomnień i relacji polskich duchownych wyłania się obraz zaangażowania polskich kapłanów w organizowanie duszpasterstwa w parafiach w alianckich strefach okupacyjnych.

Tibor Gerencsér, Marcin Grad, Miklos Mitrovits, Flaga węgierska nad Wisłą. Z dziejów placówki dyplomatycznej Węgier nad Wisłą [The Hungarian Flag on the Vistula

2026-01-11T18:09:52+00:00

The book under review, although published several years ago, has attracted little attention in Polish historiography. This is somewhat surprising, given the scarcity of publications on the history of Hungary available in Polish, and the even smaller number written from a distinctly Hungarian perspective. It is precisely in this light that Węgierska flaga nad Wisłą [The Hungarian Flag on the Vistula River] should be approached. A further contribution of the volume lies in the perspective adopted by its authors: they examine Polish–Hungarian relations through the activities of Hungary’s official diplomatic representation in Poland. While such relations cannot, of course, be analysed without reference to the broader historical context of Polish–Hungarian relations, this is not the authors’ point of departure. Instead, they focus primarily on the work and initiatives of Hungarian envoys and ambassadors to Poland between 1919–2017.

Homo politicus – homo medialis. O kulturze politycznej szlachty polskiej w XVI wieku

2026-01-11T18:12:40+00:00

Kreślony w badaniach obraz obecności tekstu w kulturze dawnej ujawnia wielowątkowość i złożoność tej problematyki. Niewątpliwie jednym z badaczy, którzy konsekwentnie od lat prowadzą badania skoncentrowane na polskiej literaturze dawnej, a zwłaszcza niedocenianym i trudnym obszarze piśmiennictwa okolicznościowego, osadzonego w kontekstach polityczno-społecznych, jest Edmund Kotarski. Badacz literatury i kultury staropolskiej, publicystyki oraz tradycji retorycznej, edytor, inicjator badań nad kulturą literacką dawnego Gdańska, a w końcu twórca marynistyki staropolskiej.

Compendium of Computational Theology, vol. 1: Introducing Digital Humanities to Theology, ed. Christopher A. Nunn, Frederike van Oorschot (Heidelberg: heiBOOKS, 2024), 482 pp.

2026-01-11T18:20:52+00:00

Pierwszy tom Compendium of Computational Theology to pionierska próba uporządkowania pola wspólnego dla teologii i humanistyki cyfrowej. Redaktorzy tomu, Christopher A. Nunn i Frederike van Oorschot, traktują teologię obliczeniową nie jako nowy nurt doktrynalny, lecz jako obszar pracy badawczej, w którym teologowie mogą świadomie korzystać z narzędzi i metod cyfrowych. Publikacja liczy 482 strony i składa się z pięciu części obejmujących zarówno refleksję ogólną, jak i praktyczne przykłady. Zawiera rozdziały o digitalizacji źródeł, edycjach cyfrowych, analizie tekstu, obrazu, dźwięku i filmu, wizualizacji danych, zarządzaniu informacją badawczą oraz komunikacji naukowej. Zespół autorski tworzą badacze reprezentujący różne dziedziny nauki, dzięki czemu tom ma wyraźnie interdyscyplinarny charakter.

Stanisław Janeczek, Quaestiones disputatae. Z dziejów nowożytnej filozofii i kultury filozoficznej (Lublin: Wydawnictwo KUL, 2024), ss. 408

2026-01-11T18:23:32+00:00

Ksiądz prof. dr hab. Stanisław Janeczek prowadzi badania w obszarze historii filozofii, logiki i metodologii, które w interdyscyplinarnie profesjonalny sposób wplata w szeroki horyzont studiów nad kulturą. Z jednej strony zajmuje się wpływem kultury na rozwój filozofii i jej kierunków, a z drugiej strony analizuje oddziaływanie różnych prądów filozofii na kulturę zachodnią. Dowodem tego jest treść omawianego tomu, w którego Przedmowie autor zaznacza, że [tom ten – przyp. JB] zawiera rozważania dotyczące wybranych elementów doktryn pierwszoplanowych filozofów, które swoiście rozbłysły w dziejach nowożytnej filozofii europejskiej, a także różnie ukierunkowanej recepcji dorobku tych geniuszy ludzkiej myśli, która jest z kolei przedmiotem historii kultury filozoficznej (s. 8).