Rocznik Filozoficzny Ignatianum

Wstęp

2026-07-04T16:41:13+00:00

Kultura studencka od dawna stanowi istotny element akademickiego dziedzictwa, kształtując tożsamość uczelni oraz integrując kolejne pokolenia żaków. Niniejszy numer otwiera zbiór artykułów związanych z obyczajowością, tradycjami, językiem, twórczością oraz formami zrzeszania się studentów w różnych epokach i środowiskach akademickich. Rozpoczynający tom tekst autorstwa Andrzeja Gielarowskiego wysuwa tezę, iż kultura studencka może być interpretowana w kategoriach teorii rytuałów przejścia, którą wypracował Arnold van Gennep w Obrzędach przejścia, a rozwinął, skupiając się na badaniu fazy przejściowej (liminalnej) rytuału, Victor Turner (m.in. w Procesie rytualnym). Autor wskazuje na przykłady obrzędowości studenckiej, które można uznać za rytuały przejścia ze względu na występowanie u uczestników tych obrzędów doświadczenia wspólnoty, które Turner opisuje jako doświadczenie communitas. Doświadczenie to stanowi istotny element fazy przejściowej (liminalnej) każdego rytuału przejścia.

Introduction

2026-07-04T16:44:10+00:00

Student culture has long been an important element of academic heritage, shaping the identity of universities and bringing together successive generations of students. This issue opens with a collection of articles on customs, traditions, language, creative expression, and forms of student association across different eras and academic environments. The opening essay by Andrzej Gielarowski argues that student culture can be interpreted in terms of the theory of rites of passage developed by Arnold van Gennep in The Rites of Passage and further elaborated by Victor Turner (among others, in The Ritual Process), with a focus on the transitional (liminal) phase of the ritual. The author points to examples of student rituals that can be considered rites of passage due to the experience of community among the participants, which Turner describes as the experience of communitas, constituting an essential element of the liminal phase of every rite of passage.

Obrzędowość akademicka w świetle antropologii kulturowej

2026-07-03T15:34:39+00:00

Cel artykułu to uzasadnienie tezy, iż kultura studencka może być interpretowana w kategoriach teorii rytuałów przejścia, którą wypracował Arnold van Gennep (w Obrzędach przejścia), a rozwinął, skupiając się na badaniu fazy przejściowej (liminalnej) rytuału, Victor Turner (m.in. w Procesie rytualnym). Autor artykułu uzasadnia swą tezę, korzystając ze wskazanych antropologicznych koncepcji rytuału, oraz opierając się na przedstawionych w literaturze traktującej o kulturze studenckiej przykładach. Metodologicznie artykuł wpisuje się w zakres nauk o kulturze i religii, zwłaszcza ze względu na zastosowanie metod antropologicznych, użytych do zinterpretowania dwóch wybranych rytuałów (obrzędów) kultury studenckiej, jakimi są otrzęsiny i juwenalia. Głównym wnioskiem z przeprowadzonych badań jest to, iż wskazane przykłady obrzędowości studenckiej można uznać za rytuały przejścia ze względu na występowanie u uczestników tych obrzędów doświadczenia wspólnoty, które Turner opisuje jako doświadczenie communitas. Doświadczenie to stanowi istotny element fazy przejściowej, liminalnej, każdego rytuału przejścia.

Otrzęsiny jako element kultury studenckiej w epoce staropolskiej w świetle wybranej literatury pięknej

2026-07-03T15:38:44+00:00

Przedmiotem artykułu jest zagadnienie otrzęsin, które stanowiły istotny element kultury uniwersyteckiej w epoce staropolskiej. Przedstawiono w nim genezę tego zwyczaju oraz przeprowadzono analizę wątku otrzęsin w literaturze pięknej – Zygmuntowskich czasach Józefa Ignacego Kraszewskiego oraz Pierścieniu z szafirem Włodzimierza Barta, skupiając się przy tym na średniowiecznym i wczesnonowożytnym Krakowie jako kluczowym mieście uniwersyteckim tego czasu. Na podstawie tych dzieł zostały ukazane literackie interpretacje otrzęsin oraz ich rola w budowaniu narracji kulturowej epoki staropolskiej. Dzięki takiej perspektywie możliwe jest lepsze zrozumienie miejsca i znaczenia tego zwyczaju w dawnych i współczesnych kontekstach społecznych.

Wydarzenie artystyczne Towarzystwa Przyjaciół Młodzieży Akademickiej „Otrzęsiny” z 1935 roku

2026-07-03T15:41:44+00:00

Celem artykułu jest przedstawienie szczegółów wydarzenia określanego mianem „Otrzęsin”, które odbyło się w Krakowie w czerwcu 1935 r. z inicjatywy Towarzystwa Przyjaciół Młodzieży Akademickiej. W tekście omówiono przyczyny zorganizowania tego przedsięwzięcia oraz przygotowania podjęte w celu jego realizacji pod względem artystycznym i technicznym. Przeanalizowano również stopień osiągnięcia zamierzonych celów oraz zrekonstruowano przebieg samego wydarzenia. Studium to stanowi przyczynek do dyskusji nad wyjątkowym charakterem tej inicjatywy w porównaniu z innymi formami świąt i uroczystości studenckich znanych współcześnie.

Turystyczne wędrówki Włóczęgów Wileńskich (1923–1939) na łamach czasopisma „Włóczęga” jako przykład zachowania akademickiego dziedzictwa kulturowego

2026-07-03T15:45:26+00:00

Celem artykułu jest przedstawienie turystycznych wypraw członków Towarzystwa Akademickiego Włóczęgów Wileńskich, opisanych na łamach wybranych numerów czasopisma „Włóczęga” z lat 1932–1936. W tekście podjęto również analizę roli tego periodyku w zachowaniu niematerialnego dziedzictwa kultury akademickiej. Badanie opiera się na literaturze przedmiotu oraz źródłach drukowanych, które stanowią podstawę analizy poruszanych zagadnień.

Kroniki Domów Studenckich Wyższej Szkoły Rolniczej i Akademii Rolniczej w Krakowie jako źródło wiedzy o kulturze studenckiej oraz przejaw działalności studentów w latach 60. i 70. XX wieku

2026-07-03T15:49:42+00:00

W artykule omówiono wartość źródłową kronik domów studenckich Wyższej Szkoły Rolniczej i Akademii Rolniczej z lat 70. XX wieku. Autor wskazuje na ich potencjał w rekonstrukcji oraz pogłębianiu wiedzy na temat grup artystycznych, zespołów, miejsc, zjawisk obejmujących zagadnienia kultury studenckiej. Publikacja wyznacza nowe obszary badawcze dla historyków oraz kulturoznawców zajmujących się codziennością w PRL. Kroniki, ujęte jako specyficzne artefakty artystyczne, ukazane są dwutorowo: jako wartościowe źródło historyczne oraz unikatowy komponent kultury studenckiej tamtej epoki.

Kluby studenckie regionu śląsko-dąbrowskiego w okresie PRL

2026-07-03T15:54:57+00:00

Kluby studenckie funkcjonujące w okresie PRL były zróżnicowanym zjawiskiem, zależnym od lokalnych warunków, profilu uczelni oraz przemian politycznych, społecznych i gospodarczych Polski Ludowej. Artykuł ma charakter wstępnego rozpoznania i dotyczy aktywności klubowej studentów w regionie śląsko-dąbrowskim. Jego celem jest wskazanie działających tam klubów studenckich, określenie czasu i miejsca ich funkcjonowania, a także przedstawienie głównych obszarów ich działalności oraz osób z nimi związanych. Podstawę badań stanowiły analiza i krytyka źródeł oraz dostępnej literatury przedmiotu. Ustalono, że pierwsze z ponad czterdziestu klubów studenckich w regionie powstały w połowie lat pięćdziesiątych XX wieku przy Śląskiej Akademii Medycznej i Politechnice Śląskiej. W kolejnych latach podobne kluby utworzono przy niemal wszystkich uczelniach regionu. W Katowicach działały również międzyuczelniane kluby środowiskowe. Osobną formą organizacji życia studenckiego były regionalne ośrodki studenckie, tworzone od połowy lat sześćdziesiątych XX wieku.

Studencki Ośrodek Działań Kulturalnych „Limes” jako centrum życia kulturalnego siedleckich studentów

2026-07-04T15:58:07+00:00

Celem artykułu jest przedstawienie genezy i działalności Studenckiego Ośrodka Działań Kulturalnych „Limes” w kontekście rozwoju kulturalnego siedleckich studentów w latach 1977–1995. Na podstawie przeprowadzonych wywiadów, zebranych dokumentów archiwalnych, sprawozdań i materiałów źródłowych znajdujących się w archiwum Uczelnianego Ośrodka Kultury w Siedlcach podjęto próbę uzyskania odpowiedzi na następujące pytania badawcze: Jakie inicjatywy i grupy twórcze zapisały się na kartach historii studenckiego ruchu kulturalnego oraz jaka była kulturotwórcza rola klubu w środowisku akademickim i zewnętrznym? Każdy z tych problemów badawczych może stanowić podstawę do głębszej analizy, umożliwiającej zrozumienie roli Ośrodka Działań Kulturalnych „Limes” w kontekście życia akademickiego i kulturalnego społeczności akademickiej, a nawet miasta i całego regionu.

Ogólnopolski Konkurs Literacki „Limesu” w Siedlcach (1979–2024): 45 lat działalności

2026-07-04T16:01:23+00:00

Artykuł stanowi literaturoznawcze opracowanie poświęcone czterdziestopięcioletniej historii Ogólnopolskiego Konkursu Literackiego „Limes”, organizowanego przy Uniwersytecie w Siedlcach. Celem pracy jest ukazanie genezy konkursu, jego rozwoju oraz znaczenia dla życia literackiego miasta i regionu. Na podstawie materiałów archiwalnych, dokumentacji konkursowej oraz publikacji pokonkursowych przedstawiono ewolucję przedsięwzięcia, które przez kolejne dekady stanowiło forum prezentacji twórczości literackiej autorów z całej Polski. Konkurs umożliwiał debiut wielu poetom i prozaikom, a jednocześnie przyczyniał się do kształtowania lokalnej tradycji literackiej i wzmacniania roli Siedlec jako ośrodka kultury. Jubileusz 45-lecia staje się okazją do refleksji nad znaczeniem konkursu dla środowiska akademickiego, życia kulturalnego miasta oraz idei wspierania młodych twórców.

Kultura studencka jako przestrzeń twórcza: współczesne formy ekspresji literackiej studentów Uniwersytetu w Siedlcach

2026-07-04T16:04:23+00:00

Artykuł analizuje kulturę studencką jako przestrzeń twórczą, ze szczególnym uwzględnieniem współczesnych form ekspresji literackiej studentów Uniwersytetu w Siedlcach. Celem opracowania jest ukazanie, w jaki sposób studenci wykorzystują literaturę – poezję, prozę, dramat oraz formy cyfrowe – do wyrażania własnych doświadczeń, emocji i refleksji nad rzeczywistością. Analizie poddano wybrane przejawy życia literackiego w środowisku akademickim, w tym działalność kół naukowych, konkursów oraz publikacji studenckich. Twórczość studentów ujmowana jest jako proces społeczno-kulturowy, w którym literatura staje się narzędziem komunikacji, samopoznania i budowania wspólnoty. Szczególną uwagę poświęcono roli nowych mediów i intermedialności, które poszerzają tradycyjne granice ekspresji literackiej.

Ewolucja organizacji juwenaliów na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu w latach 2000–2025

2026-07-04T16:09:20+00:00

Artykuł poświęcony jest kulturze studenckiej analizowanej na przykładzie Juwenaliów Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu. Artykuł podejmuje problem miejsca i znaczenia kultury studenckiej we współczesnej przestrzeni akademickiej. Juwenalia, jako jedno z najbardziej rozpoznawalnych wydarzeń środowiska studenckiego, stanowią przykład pozwalający uchwycić przemiany zachodzące w tej sferze aktywności. Badanie oparto na wywiadach przeprowadzonych z byłymi przewodniczącymi samorządu studenckiego z lat 1999–2025, odpowiedzialnymi za organizację wydarzenia. Analiza objęła kwestie organizacyjne, liczbę uczestników, rolę wolontariuszy oraz źródła finansowania. Wyniki wskazują na stopniową transformację juwenaliów z inicjatywy oddolnej w przedsięwzięcie o coraz wyższym stopniu formalizacji i profesjonalizacji. Rosnące nakłady finansowe oraz coraz bardziej rozbudowane wymogi prawne i organizacyjne

Działalność wydawnicza jezuitów polskich w latach 1773–1872

2026-07-04T16:15:20+00:00

Kasata Towarzystwa Jezusowego w 1773 roku wyrządziła dotkliwe straty Kościołowi katolickiemu w Polsce oraz kulturze narodowej. Do tego czasu jezuici prowadzili bogatą działalność piśmienniczą, którą traktowali jako formę apostolstwa i jedno z najważniejszych zadań zakonu. Wydawali podręczniki szkolne, kalendarze, czasopisma, literaturę religijną oraz przekłady z języków obcych. W ograniczonym zakresie kontynuowali tę aktywność na ziemiach polskich wcielonych po rozbiorach do Imperium Rosyjskiego (tzw. ojcowie białoruscy). Po przywróceniu Towarzystwa Jezusowego na całym świecie w 1814 roku, a zwłaszcza po przybyciu jezuitów wygnanych z Imperium Rosyjskiego do zaboru austriackiego (Galicji), zakon na nowo podjął działalność pisarską. Momentem przełomowym dla dziewiętnastowiecznej aktywności wydawniczej okazał się rok 1872, kiedy to przy ul. Kopernika 26 w Krakowie zaczęto wydawać „Intencje Apostolstwa Serca Jezusowego”. Czasopismo to dało początek Wydawnictwu Apostolstwa Modlitwy, które do dziś kontynuuje chlubną tradycję zaangażowania jezuitów na polu piśmiennictwa. Artykuł analizuje aktywność piśmienniczą i wydawniczą polskich jezuitów w latach 1773–1872, ze szczególnym uwzględnieniem ich posługi na tym polu w zaborze rosyjskim na Białej Rusi. Mimo kasaty zakonu na świecie zakonnicy działali tam za przyzwoleniem Katarzyny II aż do 1820 roku. Wykorzystując metodę opisowo-historyczną, zrekonstruowano ich dorobek oraz wkład w życie religijne i kulturalne na podstawie literatury przedmiotu oraz źródeł zakonnych. Wykazano, że mimo restrykcji zaborców oraz czasowego zawieszenia działalności w Galicji (1848–1852) jezuici odegrali w omawianym okresie istotną rolę w polskim piśmiennictwie i ruchu wydawniczym.

Wizerunek idealnego dyplomaty w pismach Andrzeja Maksymiliana Fredry

2026-07-04T16:19:44+00:00

Celem artykułu jest rekonstrukcja ideału dyplomaty, jaki wyłania się z pism autorstwa Andrzeja Maksymiliana Fredry. Wywód koncentruje się wokół katalogu cech i powinności wysłannika sformułowanych z myślą o propagowaniu właściwych wzorców postępowania w służbie publicznej. Podstawę źródłową stanowi traktat Ratio legationis, dopełniony analizą pozostałych dzieł autora. Jako tło porównawcze wykorzystane zostały pisma innych staropolskich teoretyków dyplomacji, co pozwala na szersze osadzenie poglądów Fredry w epoce. Analiza opiera się na kategoryzacji przymiotów dyplomaty w czterech obszarach: uwarunkowaniach genealogicznych, formacji etycznej, kompetencjach zawodowych oraz postawie obywatelskiej i chrześcijańskiej. Fredro kreśli sylwetkę postaci wszechstronnej, łączącej tradycyjne cnoty z nowożytnym realizmem politycznym. Pragmatyzm ten dopuszcza wykorzystanie środków moralnie niejednoznacznych, m.in. sztuki dysymulacji, o ile służą one celowi nadrzędnemu – dobru wspólnemu.

Małżeństwo i prokreacja w kulturze wczesnochrześcijańskiej

2026-07-04T16:24:12+00:00

Celem badawczym artykułu jest przeanalizowanie i zestawienie poglądów Jana Chryzostoma i Ambrożego z Mediolanu na temat zadań małżeństwa w kontekście nakazu Boga zawartego w Rdz 1,28 („Bądźcie płodni i rozmnażajcie się”). Analizę przeprowadzono na podstawie wybranych pism wskazanych Ojców, w sposób szczególny bazując na Homiliach na Księgę Rodzaju, Homiliach na Listy Pawłowe, Homiliach na Ewange lię według św. Mateusza (Jan Chryzostom) oraz listach i komentarzu do Ewangelii św. Łukasza, piśmie chwalącym zalety dziewictwa De virginibus (Ambroży). Ich chrześcijańskie nauczanie przedstawiono na tle obowiązujących społecznie świeckich zwyczajów i regulacji prawnych. Na podstawie zaprezentowanych treści wykazano, że myśl Jana Chryzostoma i Ambrożego z Mediolanu dotycząca chrześcijańskiego związku podąża w tym samym kierunku pomimo różnego akcentowania poszczególnych zadań małżonków. W tym kontekście najważniejszym celem małżeństwa dla przywołanych autorów staje się prokreacja oraz zachowanie czystości, co – jak wskazano – stanowi realizację wezwania Stwórcy zawartego na kartach Księgi Rodzaju.

O godności transczłowieka

2026-07-04T16:27:47+00:00

Celem artykułu jest przedstawienie koncepcji godności ludzkiej w sytuacji poddania człowieka technicznym przekształceniom za pomocą nowych, zintegrowanych technologii: genetyki, robotyki, nanofizyki i nauk informatycznych. W projekcie transhumanistów ta technologiczna ingerencja powinna zastąpić zbyt powolną – w ich ocenie – ewolucję biologiczną, stać się siłą sprawczą ewolucji technobiologicznej. W jej wyniku tzw. człowiek naturalny ma się przeobrażać w coraz to bardziej ulepszone stadia transczłowieka. Doskonalenie na tej drodze ewolucji ma polegać na systematycznym usuwaniu biologicznych deficytów nie tylko w celu przywrócenia normy zdrowotnej, lecz ostatecznie przekraczania wszelkich psycho-bio-fizycznych ograniczeń człowieka naturalnego. Podstawą badań prowadzonych w artykule będą wybrane prace znanych przedstawicieli transhumanizmu. Teksty poruszające problem godności transczłowieka zostaną poddane analizie w przyjętych trzech perspektywach godności: ontycznej, społecznej i psychologicznej. Wynik analizy wskazuje na programowe zaniedbanie przez transhumanistów pierwszej i drugiej perspektywy godności. Dyskutowane jest stanowisko umiarkowanych biokonserwatystów, zgodnie z którym pozbawienie człowieka kontroli nad własnym postępowaniem i równocześnie odpowiedzialności za nie dopuszcza dowolną manipulację technobiologiczną różnych organizmów aż do ich całkowitego gatunkowego przeobrażenia lub unicestwienia. Przeprowadzone

Korporacjonizm katolicki – analiza krytyczna

2026-07-04T16:32:08+00:00

Artykuł stanowi merytoryczną krytykę koncepcji korporacjonizmu katolickiego jako propozycji ustroju gospodarczego, przeprowadzoną w kontekście doktryny społecznej Kościoła oraz dorobku myślicieli katolickich. Według przeprowadzonej analizy utożsamianie korporacjonizmu z katolickim stanowiskiem w kwestiach gospodarczych zawiera fundamentalne nieporozumienie. Idea korporacjonizmu stanowiła projekt przede wszystkim mający cele społeczne i polityczne, a dopiero w drugim rzędzie gospodarcze. W swej konstrukcji uwikłana jest w sprzeczności oraz nie uwzględnia realnego stanu etycznego społeczeństwa. Ponadto gospodarcza rola postulowanych struktur jest jedynie pośrednia – jako instrumentu wprowadzania pożądanych zmian. Instrumentu – a nie istotnego ich przedmiotu czy tym bardziej ich kwintesencji. Niepowodzenie korporacjonizmu spowodowało dyskredytację katolickich propozycji dotyczących gospodarki i przyczyniło się do wycofania Kościoła z aktywnej roli w tej sferze na rzecz akceptacji liberalnego kapitalizmu.

Andrzej Kapusta, Filozofia jako terapia.

2026-07-04T16:34:35+00:00

Współczesne doradztwo filozoficzne ma na celu pomoc w dążeniu do tzw. życia sokratejskiego, tj. życia, które zakłada uczciwą samoocenę i racjonalne badanie przyjmowanych celów – krótko mówiąc: życia poddawanego analizie. Analiza sokratyczna może prowadzić do rozwiązania bieżących problemów lub do wniosku, że wskazana jest głębsza terapia. Motywacją do podjęcia przez osobę jakiegoś rodzaju terapii jest zazwyczaj konkretny problem, ale także doświadczenie rozproszonego cierpienia lub stan permanentnego niezadowolenia. Jedną z form terapii może być na przykład filozofia, która umożliwia zmianę sposobu życia. Taką zmianę kojarzymy zwykle z pojęciem „transformacji”, ponieważ oznacza ona zmianę jednostki, a nie tylko zmianę otoczenia. Transformacja według autora omawianej pozycji „sugeruje bardziej złożony i fundamentalny proces, obejmujący wewnętrzne i zewnętrzne aspekty istnienia jednostki” (s. 9). Tym samym mówienie o transformacji sprowadza się do mówienia o człowieku i jego relacji ze światem – o tym, co może go spotkać, co prowadzi do kryzysu, a także o tym, co otwiera drogę do skutecznej terapii. Radykalna zmiana jest odpowiedzią na zagrożenie kryzysem, niepowodzeniem, dramatycznymi konsekwencjami związanymi z procesem transformacji. Pokazuje, że kruchość i destabilizacja są wpisane w nasze życie – objawiają się w sytuacjach granicznych i kryzysach egzystencjalnych. Proponowana przez autora w jego opus magnum interdyscyplinarna filozofia transformacji jest bliska filozofii psychiatrii oraz spojrzeniu narracyjnemu. Skupia się ona na doświadczeniowym wymiarze transformacji, „zwracając uwagę na zmiany w postrzeganiu siebie, cielesności, temporalności przeżyć oraz ich konsekwencje w relacjach interpersonalnych” (s. 15). Tym samym prowadzi do określenia człowieka jako homo transformans.

Ekonomia międzynarodowa, red. W. Pasierbek, K. Wach, Słowniki Społeczne, red. Wit Pasierbek i Bogdan Szlachta, t. XIV

2026-07-04T16:36:14+00:00

Recenzowany tom jest kolejnym (jednym z ponad dwudziestu docelowo planowanych) wydawnictwem z serii Słowników Społecznych, publikowanych przez Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Ignatianum w Krakowie. Jego redaktorami są Wit Pasierbek oraz Krzysztof Wach. Celem projektu jest zaprezentowanie stanu wiedzy z zakresu nauk humanistycznych i społecznych w trzeciej dekadzie XXI wieku (s. 9). Cechą charakterystyczną przedsięwzięcia jest to, że każdy tom składa się nie tyle z definicji wyjaśniających poszczególne pojęcia, ile z cyklu rozbudowanych esejów, prezentujących problem od strony teoretycznej i praktycznej. Poszczególne eseje są odrębną opowieścią o jednym z zagadnień wchodzących w skład analizowanej problematyki. Wspólna jest też wewnętrzna konstrukcja, na którą składają się streszczenie oraz słowa kluczowe. Całość zamyka podsumowanie z wnioskami i rekomendacjami, jak również zestawienie literatury przedmiotu pozwalającej na pogłębienie ustaleń zawartych w omawianych hasłach.