Rocznik Filozoficzny Ignatianum

Introduction

Janusz Smołucha — 2026-03-31

This issue of the Rocznik Filozoficzny Ignatianum is devoted to the contribution of the Polish Jesuit Tomasz Dunin Szpot (1644/45–1713) to the study of Jesuit missions in China, as documented in his principal manuscript works preserved in the Archivum Romanum Societatis Iesu in Rome.

The volume opens with an article by Marek Inglot SJ devoted to the early development of the Society of Jesus in the context of its initial missionary orientation, as expressed in the Formula Instituti (1540) and further developed in the Constitutions. The author demonstrates that the key features of the order – availability, mobility, and the universal character of its mission – were already present in the vision of Ignatius of Loyola and his first companions. The article also examines the formation of a global apostolic project based on obedience to the pope, as well as the development of ad gentes missions and educational institutions that shaped Jesuit activity in the early modern period.

Wstęp

Janusz Smołucha — 2026-03-31

Niniejszy numer „Rocznika Filozoficznego Ignatianum” poświęcony jest wkładowi polskiego jezuity Tomasza Dunina Szpota (1644/45–1713) w badania nad misjami jezuickimi w Chinach, udokumentowanemu w jego głównych dziełach rękopiśmiennych przechowywanych w Archivum Romanum Societatis Iesu w Rzymie.

Całość otwiera artykuł Marka Inglota SJ poświęcony początkom Towarzystwa Jezusowego w kontekście jego wczesnej orientacji misyjnej, wyrażonej w Formulae Instituti (1540) i rozwiniętej w Konstytucjach. Autor ukazuje, że kluczowe cechy zakonu –dyspozycyjność, mobilność i uniwersalny charakter misji – były obecne już w wizji Ignacego Loyoli i jego pierwszych towarzyszy. Artykuł analizuje również kształtowanie się globalnego projektu apostolskiego opartego na posłuszeństwie papieżowi oraz rozwój misji ad gentes, a także instytucji edukacyjnych, które uformowały działalność jezuitów w epoce wczesnonowożytnej.

Ad quascumque provincias nos mittere voluerint, exsequi teneamur

Marek Inglot — 2026-03-31

Artykuł analizuje początki Towarzystwa Jezusowego w kontekście jego wczesnej orientacji misyjnej, wyrażonej w Formula Instituti (1540) i rozwiniętej następnie w Konstytucjach. Autor dowodzi, że zasadnicze cechy zakonu jezuickiego – dyspozycyjność, mobilność oraz uniwersalny charakter misji – były już obecne w pierwotnej wizji Ignacego Loyoli i jego pierwszych towarzyszy. Studium ukazuje wyłanianie się globalnego projektu apostolskiego, opartego na posłuszeństwie wobec papiestwa oraz gotowości do bycia posłanym ad quascumque provincias. Szczególną uwagę poświęcono rozwojowi misji ad gentes jako centralnego wymiaru tożsamości jezuitów, a także przemianom instytucjonalnym – zwłaszcza powstawaniu kolegiów – które ukształtowały działalność Towarzystwa w epoce wczesnonowożytnej. Umieszczając te procesy w szerszym kontekście historycznym i teologicznym XVI wieku, artykuł ukazuje dynamiczne współoddziaływanie ekspansji misyjnej, struktur edukacyjnych oraz ewoluującego rozumienia własnej tożsamości jezuitów jako zakonu zarówno nauczającego, jak i misyjnego.

Śladami Martina Martiniego

Davor Antonucci — 2026-03-31

Listy Intorcetty ukazują globalny wymiar oraz powiązany charakter przedsięwzięcia misyjnego, tworząc sieć relacji, która łączyła działalność misyjną i ekonomiczną jezuitów w Chinach z dworami europejskimi w celu uzyskania wsparcia dla ich pracy apostolskiej. Dzięki nowym dokumentom możliwe jest prześledzenie wzajemnych powiązań działań prokuratorów, którzy podróżowali do Rzymu w imieniu misji chińskiej. Artykuł koncentruje się na misjach dwóch takich prokuratorów, Martina Martiniego i Prospera Intorcetty, ze szczególnym uwzględnieniem dwóch aspektów ich działalności związanych z pozyskiwaniem środków finansowych na rzecz misji: poszukiwania darowizn oraz szczególnego epizodu związanego z handlem piżmem. Elementy te ukazują ciągłość działań Intorcetty względem działalności Martiniego.

Jezuici i muzułmanie w Chinach w relacji Tomasza Dunina Szpota SJ

Gościwit Malinowski — 2026-03-31

Artykuł analizuje sposób postrzegania islamu i muzułmanów w Chinach przedstawiony w dziele historycznym Historia Imperii Sinarum autorstwa polskiego jezuity Tomasza Dunina Szpota (1644–1713). Napisane na przełomie XVII i XVIII wieku dzieło stanowi syntezę pierwszego stulecia działalności misyjnej Towarzystwa Jezusowego w Chinach. Studium osadza relację Szpota w szerszym kontekście historycznym, zwłaszcza w odniesieniu do politycznych, religijnych i intelektualnych relacji między chrześcijańską Europą a światem islamu w epoce wczesnonowożytnej. Artykuł analizuje, w jaki sposób Dunin Szpot opisywał początki i rozwój islamu w Chinach, rolę społeczności muzułmańskich w społeczeństwie chińskim oraz ich kontakty z misjonarzami chrześcijańskimi. Szczególną uwagę poświęcono terminologii stosowanej przez autora, w tym rozróżnieniu między religio a superstitio, a także narracjom historycznym dotyczącym pojawienia się islamu w Chinach za pośrednictwem perskich kupców, muzułmańskich astronomów oraz za sprawą kontaktów ze światem mongolskim. Artykuł omawia również przedstawienie spotkań i polemicznych dysput między misjonarzami jezuickimi a uczonymi muzułmańskimi w Azji Centralnej i w Chinach. Umieszczenie relacji Dunina Szpota w tym szerszym kontekście historycznym pozwala ukazać, w jaki sposób wczesnonowożytna europejska historiografia misyjna interpretowała obecność islamu w Azji Wschodniej.

Sarmata o Chinach

Janusz Smołucha — 2026-03-31

Artykuł przedstawia Tomasza Ignacego Szpota Dunina jako jezuickiego historiografa misji chińskiej, który świadomie określał siebie jako Sarmata scriptor i przenosił doświadczenie kulturowe zdobyte w Rzeczypospolitej Obojga Narodów na swój opis Chin. W części wprowadzającej omówiono środowisko formacyjne Szpota: Podlasie jako region pogranicza, a następnie Akademię Wileńską i kolegia jezuickie położone na wschodnich krańcach państwa polsko-litewskiego. Autor wiąże jego biografię z doświadczeniem wieloetniczności i wielowyznaniowości, a także z bliskością świata stepowego, zwłaszcza z obecnością Tatarów litewskich, ich etosem wojskowym, pamięcią genealogiczną oraz szczególnym stosunkiem do władzy. To doświadczenie pogranicza pomaga wyjaśnić, dlaczego Szpot – choć nigdy nie odwiedził Chin – nie przedstawiał Orientu wyłącznie w kategoriach egzotyki, lecz raczej jako rzeczywistość możliwą do interpretacji poprzez analogie znane z Europy Wschodniej. Odwołując się do przykładów z dzieł Szpota, artykuł pokazuje, że opisywał on władzę cesarską w Chinach językiem obowiązków moralnych, podobnie jak w staropolskim ideale władcy jako „ojca” swoich poddanych. Autor porównuje ten sposób narracji z tradycją polskiej refleksji polityczno-moralnej i wskazuje, że w pismach Szpota opis faktów nieustannie przechodzi w ich interpretację etyczną. Podkreślona zostaje także jego skłonność do ujmowania historii Chin w szerokiej perspektywie „eurazjatyckiej”, w której napięcie między światem rolniczym a stepowym stanowi jedną z kluczowych zasad organizujących narrację. Artykuł omawia również sposób, w jaki Szpot porządkuje chińskie tradycje religijne i etyczne, wyróżniając „naukę uczonych” jako najstarszą i najwyższą doktrynę, podczas gdy inne praktyki traktuje jako formy niższe. Autor interpretuje to jako echo sarmackiego doświadczenia ładu wielowyznaniowego, zabezpieczonego autorytetem władcy. Całość analizy prowadzi do wniosku, że pisma Szpota należy odczytywać nie tylko jako kompendium wiedzy o Chinach i misjach, lecz także jako sarmacką refleksję teologiczno-polityczną nad ładem, moralnością i chrześcijańską misją w świecie pozaeuropejskim.

Świadomy dobór źródeł

Natalia Królikowska-Jedlińska — 2026-03-31

Celem artykułu jest ustalenie źródeł i ram interpretacyjnych, które ukształtowały sposób przedstawienia państwa moskiewskiego przez Tomasza Szpota Dunina, roli, jaką odgrywała Moskwa w Azji Środkowej, a szczególnie na Syberii, oraz jej relacji z Chinami na przełomie XVII i XVIII wieku. Poprzez analizę literatury, na której opierał się autor, bada się, czy jego narracja czerpała z wcześniejszych katolickich relacji opisujących próby dotarcia do państwa moskiewskiego i podróży przez jej terytorium, np. wzdłuż Wołgi na Kaukaz i do Persji, czy też opierała się przede wszystkim na pismach jezuitów działających bezpośrednio w Chinach. Artykuł analizuje ponadto, w jakim stopniu Szpot Dunin wykorzystywał informacje i stereotypy krążące w Rzeczypospolitej Obojga Narodów oraz czy jego obraz państwa moskiewskiego pozostawał w zgodzie z interesami politycznymi Rzeczypospolitej po zawarciu traktatu grzymułtowskiego (1686). Wreszcie stawia pytania o wpływ takich celów zakonu jezuitów jak uzyskanie dostępu do państwa moskiewskiego czy otrzymanie pozwolenia na podróż lądową do Chin przez terytorium wielkiego księstwa narracyjne autora. Podjęcie tych zagadnień ma na celu głębsze zrozumienie treści i kontekstu powstania dzieła Tomasza Dunina Szpota oraz dodania jeszcze jednego przypadku do dyskusji na temat konfliktu lojalności względem państwa pochodzenia lub zakonu wśród jezuitów w epoce nowożytnej.

Bento de Goës SJ (1562–1607) i jego podróż z Indii do Chin w poszukiwaniu kraju Kataj (1602–1607) na podstawie Historiae Sinarum Imperii Tomasza Ignacego Dunina Szpota SJ

Łukasz Burkiewicz — 2026-03-31

Artykuł przedstawia wyprawę portugalskiego jezuity Benta de Goësa SJ z Indii do Chin odbytą w latach 1602–1607 w poszukiwaniu kraju Kataj oraz mających tam się znajdować rzekomych wspólnot chrześcijańskich. Jej głównym celem była weryfikacja hipotezy Mattea Ricciego SJ, że Chiny i znany ze średniowieczny przekazów Kataj stanowią to samo państwo. Goës jako pierwszy Europejczyk przebył lądową drogę z Indii do Chin przez Azję Środkową, pokonując m.in. Pamir i Karakorum. Wyniki wyprawy potwierdziły utożsamienie Kataju z Chinami (znanymi w tradycji europejskiej również pod nazwami Serica i Sinea), co miało istotne znaczenie dla europejskiej geografii i obrazu Azji. Podróżując incognito przez Persję i Afganistan, Goës dotarł w 1606 roku do Suzhou przy Wielkim Murze, gdzie potwierdził identyfikację Kataju z Chinami oraz Chanbałyku z Pekinem. Tam też zmarł w 1607 roku, prawdopodobnie z wycieńczenia lub w wyniku otrucia. Mimo prób przejęcia jego ciała i dokumentów przez miejscowych muzułmanów towarzysze zapewnili mu chrześcijański pochówek, a fragmenty dziennika przekazano Matteowi Ricciemu SJ. Wyprawa ta znana między innymi z dzieł Fernão Guerreiry SJ oraz Mattea Ricciego SJ została omówiona w niniejszym artykule w świetle dotychczas niewykorzystywanego w tym zakresie opisu sporządzonego przez polskiego jezuitę Tomasza Ignacego Dunina Szpota SJ znajdującego się w jego dziele Historiae Sinarum Imperii (Jap. Sin. 102). Opis Dunina Szpota opiera się zapewne na zwięzłym sprawozdaniu Ricciego z 1607 roku, przesłanym do Rzymu w co najmniej dwóch kopiach przez Indie i drogą manilską. Ta krótka relacja, dziś zaginiona, znana jest także z przekazu Fernão Guerreiro, a opis Dunina Szpota może być drugim potwierdzonym źródłem korzystającym z tego sprawozdania.

Mosty między światami

Paweł F. Nowakowski — 2026-03-31

Tekst porównuje Antonia Possevina i Tomasza Szpota Dunina jako dwóch jezuitów, których łączyła jedna wielka idea: planowanie i opisywanie chrystianizacji Azji, zwłaszcza Chin. Possevino tworzył wizję globalnej misji jezuitów w dziele Bibliotheca Selecta, gdzie obok obrony katolicyzmu przed protestantyzmem ważne miejsce zajmowały Japonia i inne kraje świata. Autor pokazuje, że u Possevina była to zarówno konstrukcja ideowa, jak i praktyczny projekt misyjny, oparty na realizmie i potrzebie odpowiedniego przygotowania misji. Szpot Dunin, piszący około sto lat później, rozwijał już wprost temat Chin, budując historyczno-kulturowy obraz misji jezuickich i podkreślając rolę Alessandra Valignana jako organizatora, stratega i człowieka modlitwy. Wnioskiem płynącym z tekstu jest to, że dzieło Szpota stanowi realizację wcześniejszego planu nakreślonego przez Possevina: od ogólnej wizji ewangelizacji świata do szczegółowego opisu i interpretacji Chin. Autor sugeruje, że była to wyjątkowo spójna i długofalowa strategia jezuitów, której znaczenia nie osłabia fakt, że nie została w pełni przyjęta przez ówczesny Kościół i Europę.

Centralizacja władzy cesarskiej w Chinach w okresie późnej dynastii Ming i wczesnej dynastii Qing w świetle Historia Sinarum Imperii Tomasza Dunina Szpota

Liu Xun — 2026-03-31

Artykuł analizuje centralizację władzy cesarskiej w Chinach w okresie późnej dynastii Ming i wczesnej dynastii Qing na podstawie szczegółowej lektury Historia Sinarum Imperii, nieopublikowanego łacińskiego rękopisu polskiego jezuity Tomasza Ignacego Dunina Szpota (1644–1713). Umieszczając dzieło Szpota zarówno w kontekście tradycji intelektualnych siedemnastowiecznej misji jezuickiej, jak i myśli politycznej Rzeczypospolitej sarmackiej, studium przyjmuje metodę historyczno-porównawczą, łącząc analizę tekstową źródeł jezuickich z ustaleniami współczesnej sinologii. Szczególną uwagę poświęcono koncepcji władzy cesarskiej w ujęciu Szpota, wyrażonej w metaforze anima-corpus, jego odrzuceniu pojęcia tyrannicum oraz podkreśleniu znaczenia ograniczeń prawnych, mediacji biurokratycznej i libertas monendi jako wewnętrznych ograniczeń władzy scentralizowanej. Porównanie interpretacji Szpota z analizami Joanny Waley-Cohen, Timothy’ego Brooka i Ch’ien Mu pozwala wykazać, że Szpot sformułował wczesnonowożytne rozumienie chińskiej centralizacji imperialnej jako systemu łączącego silną władzę monarszą z ograniczeniami moralnymi i instytucjonalnymi. Jednocześnie jego wyjaśnienie upadku dynastii Ming ujawnia świadomość strukturalnych słabości takiego systemu w sytuacji, gdy zawodzą przywództwo moralne i harmonia biurokratyczna. Studium dowodzi, że Historia Sinarum Imperii powinna być ponownie rozważona nie tylko jako kompilacja jezuickiej wiedzy o Chinach, lecz także jako istotny wkład w porównawczą historię myśli politycznej oraz wczesne kształtowanie się zachodniej sinologii.

Fornax Babylonica

Andrzej Wadas — 2026-03-31

Artykuł analizuje sposób przedstawienia rządów Zhang Xianzhonga (張獻忠, 1606–1647) w relacji jezuity Tomasza Dunina Szpota, zachowanej w rękopisie Collectanea Historiae Sinensis (Jap. Sin. 104). Zhang, jeden z głównych przywódców rebelii schyłkowego okresu dynastii Ming, ustanowił swoje rządy w Syczuanie w 1644 roku, gdzie jego panowanie było w źródłach zarówno chińskich, jak i europejskich kojarzone ze skrajną przemocą i zniszczeniem na wielką skalę. Artykuł dowodzi, że Szpot nie ogranicza się jedynie do rejestrowania tych wydarzeń, lecz aktywnie je przekształca, ujmując w ramy zaczerpnięte z tradycji klasycznej i biblijnej. Za pomocą języka dyskursu antytyrannicznego oraz odniesień do Pisma Świętego i tradycji klasycznej Zhang Xianzhong zostaje ukazany jako paradygmatyczny, obłąkany tyran, którego rządy ucieleśniają załamanie porządku politycznego i moralnego. Umieszczając narrację Szpota w szerszym kontekście historiografii jezuickiej, artykuł pokazuje, w jaki sposób wczesnonowożytne piśmiennictwo misyjne przekształcało epizody masowej przemocy w formę refleksji moralnej i teologicznej. W ten sposób podkreśla rolę ram interpretacyjnych w mediowaniu spotkań międzykulturowych oraz w kształtowaniu europejskiego rozumienia katastrofy politycznej w Chinach epoki wczesnonowożytnej.

Obrzędy pogrzebowe Xu Guangqi w relacji Tomasza Dunina Szpota SJ

Monika Miazek-Męczyńska — 2026-03-31

Drugie polskie bezkrólewie otworzyło Stefanowi Batoremu, wojewodzie siedmiogrodzkiemu, możliwość ubiegania się o tron Rzeczypospolitej. W chwili przystąpienia do rywalizacji uchodził on za jednego z najmniej prawdopodobnych kandydatów – i pozostałby nim, gdyby Imperium Osmańskie nie dostrzegło korzyści płynących z udzielenia mu poparcia. Sułtan Murad III oraz wielki wezyr Sokollu Mehmed Pasza, który kierował również polityką zagraniczną Porty, wywierali znaczną presję dyplomatyczną, a niekiedy także militarną, na Rzeczpospolitą. Jednocześnie czynili wszystko, co w ich mocy, aby przekonać znacznie silniejszego i bardziej obiecującego rywala Batorego – cesarza habsburskiego – do uznania wyboru polskich stanów. W rezultacie jednym z pierwszych ważnych posunięć Batorego w polityce zagranicznej było ustabilizowanie stosunków między Polską a Imperium Osmańskim oraz zawarcie traktatu pokojowego, który stał się wzorem dla późniejszych traktatów polsko-osmańskich, a także precedensem dla pierwszej angielsko-osmańskiej umowy handlowej.

Wikariusz apostolski w obliczu podboju

Bogdan Zemanek — 2026-03-31

Artykuł analizuje relacje Tomasza Dunina Szpota dotyczące dwóch wydarzeń z 1683 roku: podboju państwa Zhengów na Tajwanie przez dynastię Qing oraz przypadkowego przybycia biskupa François Pallu na wyspę. Choć upadek królestwa Zhengów oznaczał początek panowania imperium Qing nad Tajwanem, Szpot potraktował to wydarzenie jedynie skrótowo i z wyraźnymi nieścisłościami, pomijając kluczowe bitwy i sprowadzając kilka lat wydarzeń do uproszczonego epizodu. W przeciwieństwie do tego poświęcił znaczną uwagę przybyciu Pallu, ponieważ zdarzenie to było ściśle związane ze sporami o jurysdykcję misyjną oraz z kontrowersją wokół rytów chińskich. Priorytety narracyjne Szpota odzwierciedlały jego rolę jako historyka katolickich misji w Chinach, a nie obserwatora chińskiej historii politycznej. Jego perspektywa była kształtowana przez sieci jezuickie skupione w Pekinie, a także przez rywalizację z dominikanami oraz z Towarzystwem Misji Zagranicznych w Paryżu. W jego dziele Tajwan jawi się jako odległa i peryferyjna przestrzeń „za morzami”, co odpowiadało ówczesnej wyobraźni geograficznej epoki Qing. Mapy i opisy Szpota akcentowały ośrodki misyjne, a nie strategicznie istotne lokalizacje morskie, takie jak Wyspy Penghu.

Ta dysproporcja w narracji Szpota ukazuje, w jaki sposób troski misyjne, wyobrażenia przestrzenne oraz spory kościelne kształtowały wczesnoeuropejską wiedzę o Chinach, często przesłaniając zasadnicze przemiany polityczne, a uwypuklając wewnętrzne konflikty Kościoła.

Maximus inter maximos Imperatores

Hanna Wadas — 2026-03-31

Artykuł analizuje obraz cesarza Kangxi (1661–1722) w relacji polskiego jezuity Tomasza Ignacego Dunina Szpota zachowanej w rękopisie o sygnaturze Jap. Sin. 111. Celem pracy jest ukazanie sposobu przedstawiania władcy w jezuickim piśmiennictwie misyjnym oraz mechanizmów prowadzących do jego idealizacji. Szpot, opierając się na relacjach misjonarzy działających na dworze Qingów, kreśli wizerunek cesarza jako monarchy obdarzonego cechami władcy doskonałego: niezwykłą pamięcią, bystrością umysłu, umiłowaniem nauki oraz zdolnością do roztropnego kierowania państwem. Istotnym elementem tej narracji jest także zainteresowanie cesarza Kangxi naukami europejskimi oraz działalność jezuitów – zwłaszcza Ferdinanda Verbiesta i Thomasa Pereiry – którzy pełnili funkcję jego mistrzów w zakresie matematyki, astronomii i muzyki. Analiza tekstu Szpota pokazuje, że opis ten wpisuje się w charakterystyczny dla relacji misyjnych model idealizowania władców przychylnych działalności jezuitów.

Jan Mikołaj Smogulecki

Bartłomiej M. Wołyniec — 2026-03-31

Artykuł przedstawia życie Jana Mikołaja Smoguleckiego (1610–1656) – polskiego jezuity, uczonego i misjonarza działającego w Chinach w XVII wieku. Tekst analizuje trzy główne obszary jego życia: pochodzenie rodzinne, działalność publiczną oraz działalność misyjną. Wywodził się on ze szlacheckiego rodu Grzymalitów. Jego ojcem był starosta bydgoski Maciej Smogulecki, a matką Zofia z Zebrzydowskich. Uczył się w kolegium jezuickim w Braniewie, w Akademii Lubrańskiego w Poznaniu oraz na uczelniach europejskich (m.in. we Fryburgu, Rzymie i Padwie). Studiował matematykę, astronomię, filozofię i prawo. W młodym wieku rozpoczął karierę polityczną – był starostą nakielskim i uczestniczył w życiu publicznym państwa polsko-litewskiego. Mimo perspektyw rozwoju kariery politycznej zrezygnował z urzędów i w 1636 r. wstąpił do Towarzystwa Jezusowego. Po przyjęciu święceń kapłańskich Smogulecki poprosił o możliwość wyjazdu na misje na Daleki Wschód. W 1644 r. wyruszył do Azji i po długiej podróży dotarł do Chin. Tam prowadził działalność misyjną oraz naukową – nauczał matematyki i astronomii, dzięki czemu nawiązywał kontakty z chińskimi uczonymi i urzędnikami. Zmarł w 1656 r. mieście Chaokim. Był wybitnym uczonym i misjonarzem, który połączył wiedzę naukową z działalnością religijną. Dzięki swoim zdolnościom i edukacji odegrał ważną rolę w dialogu między kulturą europejską i chińską oraz w rozwoju misji jezuickich w Chinach.

Styl Tomasza Dunina Szpota SJ w Historiae Sinarum Imperii

Katarzyna Gara — 2026-03-31

Artykuł stanowi próbę analizy stylu Tomasza Dunina Szpota SJ na podstawie dzieła Historiae Sinarum Imperii. Wykazuje, iż autor posługuje się wysoce świadomą formą nowożytnej łaciny erudycyjnej, łączącą rygor naukowy, klasyczną retorykę okresu oraz narrację misyjno-teologiczną. Styl Szpota pełni funkcję poznawczą, perswazyjną i interpretacyjną: umożliwia translację realiów chińskich na język kultury łacińskiej oraz nadaje dziejom Chin sens opatrznościowy. Analiza opiera się na licznych cytatach z oryginału, ukazujących składnię, leksykę, figury retoryczne oraz strategie konceptualne autora.

Znaczenie nowoczesnych metod cyfrowych dla badań nad misjami jezuickimi w Chinach

Tomasz Śmigla — 2026-03-31

Niniejszy artykuł podejmuje problematykę zastosowania nowoczesnych narzędzi cyfrowych w badaniach nad dziedzictwem jezuickim w zakresie misji w Chinach na przykładzie projektu edycji krytycznej dzieła Historia Sinarum Imperii (HSE) Tomasza Szpota Dunina SJ. Wychodząc od teoretycznych założeń humanistyki cyfrowej, rozumianej nie jako odrębna dyscyplina, lecz strategia badawcza, autor analizuje kompletny „cyfrowy workflow” wykorzystywany w projekcie, od digitalizacji i transkrypcji HTR (Handwritten Text Recognition), przez strukturyzację i krytyczną edycję tekstu w środowisku Classical Text Editor (CTE), aż po zaawansowaną analizę korpusową i eksperymentalne wykorzystanie modeli językowych (LLM) i technologii RAG. Celem pracy jest wykazanie, że integracja technologii w procesie badawczym nie prowadzi do zastąpienia badacza, lecz do poszerzenia jego zasobów poznawczych, co pozwala na wydajną interpretację źródeł o znacznej objętości i złożoności. Nowe możliwości, które otwierają się przed badaczem tekstów archiwalnych wykorzystującym metody z zakresu humanistyki cyfrowej, są w tymże kontekście tak samo istotne jak właściwe dobranie środków i technologii odpowiednich do realizowania ustalonych celów badawczych.

Ines G. Županov, Jesuit Missions in Coastal and South India (1543–1773): Between Mission and Empire (Leiden–Boston: Brill, 2025), 133 pp.

Krzysztof Jacek Bekieszczuk — 2026-03-31

The monograph by Ines G. Županov, Jesuit Missions in Coastal and South India (1543–1773): Between Mission and Empire, published in 2025 as part of the series Brill Research Perspectives in Jesuit Studies (vol. 23), offers a synthetic account of the history of Jesuit missions in coastal and South India from the mid-sixteenth century until the suppression of the Society of Jesus in 1773. The author, affiliated with the French Centre National de la Recherche Scientifique in Paris, attempts a comprehensive treatment of a phenomenon that has most often been addressed in a fragmentary manner in the historiography – either within the framework of colonial history or in studies of Catholic missionary activity. The volume comprises 133 pages and is available in both print and electronic formats. Despite its relatively modest length, it represents an ambitious attempt to present a multifaceted account of Jesuit activity in a region that played a crucial role in the early modern globalization of Christianity.

Kilian Stumpf, The Acta Pekinensia or Historical Records of the Maillard de Tournon Legation, vol. 3

Robert Danieluk — 2026-03-31

Among rich sources of the Jesuit Roman Archives concerning the Society’s missions in East Asia, there is a volume quoted as JaponicaSinica 138 containing the “Acta Pekinensia,” i.e. a 1467-pages-relation describing the visit in China of the pope Clement XI’s envoy, archbishop (later cardinal) Charles Thomas Maillard de Tournon (1668–1710) at the beginning of 18th century.1 The author of that manuscript was a German Jesuit Kilian Stumpf (1655–1720), a missionary in China from 1694, appointed at that occasion pontifical notary whose task was to document that legation.2 His Latin narration including texts in other languages covers the years 1705–1710, which were a crucial time of the long and complicated history of the Chinese rites and their final condemnation by Rome.