Rocznik Filozoficzny Ignatianum

Wstęp

Yanina Ryier — 2026-09-30

Przestrzeń nie jest jedynie scenerią, w której rozgrywają się wydarzenia. Jest doświadczana i przedstawiana na różne sposoby przez tych, którzy ją zamieszkują, przemierzają, pamiętają lub wyobrażają sobie. Miejsca zyskują znaczenia za sprawą praktyk kulturowych, religijnych i politycznych, a także związanych z nimi narracji; znaczenia te mogą ulegać zmianie nawet wtedy, gdy sama przestrzeń fizyczna pozostaje niezmieniona. Transformacja przestrzeni może zatem dotyczyć zarówno samych miejsc, jak i sposobów ich postrzegania i przedstawiania, wyznaczania granic w ich obrębie i wokół nich oraz relacji łączących ludzi z ich otoczeniem.

Introduction

Yanina Ryier — 2026-09-30

Space is not simply a setting in which events unfold. It is experienced and represented in different ways by those who inhabit, cross, remember, or imagine it. Places derive their meanings from cultural, religious, and political practices as well as from the narratives associated with them, and these meanings may change without any corresponding alteration of the physical environment. Spatial transformation can therefore concern places themselves, but also the ways in which they are perceived and represented, the boundaries drawn within and around them, and the relationships established between people and their surroundings.

„Gdy już jesteś pod dachem, nikt cię nie zabije”

Chris Yates — 2026-09-30

Niniejszy artykuł ma na celu wskazanie powiązań między ostatnią księgą Iliady Homera a metodami prowadzenia negocjacji pokojowych. Interakcja między Priamem a Achillesem stanowi wzór tego, w jaki sposób wrogowie mogą spotkać się w wyznaczonej „przestrzeni pokoju”, a tym samym osiągnąć pewien stopień pojednania, przemiany i porozumienia. Iliada (podobnie jak Odyseja) była traktowana przez starożytnych Greków i późniejsze cywilizacje jako skarbnica mądrości i jako taka jest warta przeczytania również dzisiaj – nie tylko jako opowieść, ale także jako podręcznik. Artykuł odwołuje się do współczesnych badań nad wojną, aby przedstawić koncepcję „przestrzeni walki” oraz przeanalizować psychologiczne i socjologiczne aspekty zjawiska określanego mianem „woli walki”. W podsumowaniu wskazano, że impulsy i pragnienia, skłaniające ludzi do walki, mogą być również środkami prowadzącymi do zawarcia pokoju. To właśnie w transformacyjnej przestrzeni pokoju, a nie w przestrzeni walki, aspiracje te mogą być zrealizowane i spełnione.

Przemiany przestrzenne a dramaturgia olśnienia w nowożytnym teatrze jezuickim

Jolanta Rzegocka — 2026-09-30

Artykuł omawia teatr jezuicki w kategoriach przemian przestrzennych i symbolicznych wykraczających poza formę dramatyczną, traktując element przemiany jako jeden z podstawowych zasad dramaturgii jezuickiej wywodzącej się z estetyki barokowej, w której zaskoczenie i zdumienie były główną metodą dotarcia do głębszej prawdy. Ukrycie określonych treści budziło niepewność i ciekawość odbiorcy, nagła przemiana, niespodziewany zwrot akcji lub olśnienie wywoływały w odbiorcy głęboki zachwyt i zdumienie (admiratio), zaskoczenie burzyło dotychczasowy porządek i pozwalało dostrzec ukryty sensy rzeczy, a poprzez estetyczny szok odbiorca osiągał wyższy poziom dojrzałości moralnej i religijnej. Metodologicznie artykuł wykorzystuje analizę wybranych studiów przypadku (emblematic sampling) w celu ukazania szerszych mechanizmów obecnych w teatrze jezuickim. Analiza opiera się przede wszystkim na wybranych programach teatralnych, opisach przedstawień, kronikach kolegiów oraz innych związanych z teatrem dokumentach pochodzących z jezuickich prowincji Rzeczypospolitej Obojga Narodów i datowanych na XVII i XVIII wiek. Źródła te są analizowane w zestawieniu z ujęciami teoretycznymi dotyczącymi wczesnonowożytnej teatralności, w szczególności z koncepcją „nowej teatralności” (New Theatricality) Henry’ego S. Turnera, rozumieniem teatru jako ekologii materiałów performatywnych w ujęciu Tiffany Stern oraz badaniami nad jezuicką kulturą wizualną i ceremonialną. Artykuł odwołuje się również do traktatu Macieja Kazimierza Sarbiewskiego De acuto et arguto (ok. 1619) jako istotnego tekstu dla analizy barokowego konceptyzmu. Artykuł jest próbą interpretacji zjawisk historycznych oraz próbą ich rekonstrukcji ze śladów, które po nich pozostały. Omawiane przykłady programów teatralnych ukazują różne sposoby wytwarzania i przekształcania przestrzeni teatralnej: przemianę aktora poprzez kostium we Władysławie Jagielle królu Polski (1663); wykorzystanie łuków triumfalnych jako ceremonialnych urządzeń przestrzennych w Brama Grzymała Pandana (1696); wpisanie narracji klasycznych w krajobraz kulturowy Rzeczypospolitej Obojga Narodów w Exul vates (1715); nagłą przemianę sceny w przestrzeń eschatologiczną w Orgia Bacchi (1738) oraz ukazanie podróży morskiej jako krajobrazu moralnego znamionującego pokusę i zbawienie w Regni fames non regia (1714). Artykuł dowodzi, że teatr jezuicki nie wykorzystywał spektaklu jedynie dla efektu wizualnego. Przemiany sceniczne służyły religijnej perswazji, prowadząc widzów ku dojrzałości moralnej i religijnej oraz dając im nowe spojrzenie na dzieje wspólnoty politycznej i świata chrześcijańskiego.

Wymiary temporalności i przestrzenności w saudade i nostalgii

Barbara Kos Ferreira — 2026-09-30

Niniejszy artykuł ma na celu analizę saudade i nostalgii z perspektywy kategorii przestrzeni i czasu. Choć pojęcia te niewątpliwie wykazują szereg podobieństw – oba bowiem wyrastają z głęboko ludzkiego doświadczenia utraty, braku i przemijania oraz są ściśle związane ze złożonymi mechanizmami pamięci – nie mogą być traktowane jako całkowite synonimy. Saudade, stanowiące jeden z fundamentów portugalskiej tożsamości, jest często tłumaczone jako „tęsknota” lub „nostalgia”. Jak zauważają jednak badacze tego konstruktu, między innymi Correia, o odrębności saudade względem nostalgii decyduje przede wszystkim specyfika jej wymiaru temporalnego. Co ważne, doświadczenie saudade nie musi być związane z konkretnym miejscem, ponieważ jego istotę wyznacza złożona oraz niejednoznaczna relacja z czasem. Nostalgia (od gr. nóstos = powrót do domu oraz álgos = ból) pozostaje natomiast kategorią konceptualnie zakorzenioną przede wszystkim w przestrzeni. Jak pisze Boym, jest ona „tęsknotą za domem, który już nie istnieje albo nigdy nie istniał” (tłumaczenie własne). Przedmiot nostalgicznego pragnienia ma zatem charakter nie tylko temporalny, lecz również przestrzenny. Perspektywę tę rozwija Panico, podkreślając fundamentalne znaczenie relacji między przestrzenią a nostalgią. Badacz zwraca uwagę, że przestrzenie pełnią funkcję bodźców wyzwalających doświadczenie nostalgii, stają się sceną nostalgicznych powrotów, a wreszcie oferują swoiste „przestrzenne ukojenie”.

„Kobieta znikąd”

Katarzyna Biela — 2026-09-30

Celem artykułu jest zbadanie motywu domu w prozie Claire-Louise Bennett, współczesnej angielskiej autorki mieszkającej w Irlandii. Artykuł prezentuje różnorodne formy zamieszkania przedstawione w twórczości Bennett, szczególnie w debiutanckim zbiorze opowiadań, Pond (2015), w opublikowanej później powieści Checkout 19 (2021) oraz w opowiadaniu „Invisible Bird”, wydanym na łamach The New Yorker (2022). Formy te obejmują spektrum rozwiązań od współdzielenia mieszkania i wynajmu aż po skrajność w postaci bezdomności. Biorąc pod uwagę różnorodność form zadomowienia w prozie Bennett, artykuł ujmuje jej prozę jako komentarz do irlandzkiego kryzysu mieszkaniowego, a także, szerzej, do globalnych problemów mieszkaniowych. Ukazano, jak słownikowe pojęcie domu jako stabilnego schronienia zostaje w jej prozie zakwestionowane, podczas gdy coraz więcej uwagi kieruje się w stronę mobilności. Narratorki – co ważne, kobiece – zdają się odnajdywać spokój w ruchu, postrzegając swoją sytuację jako okazję do refleksji nad wolnością, tożsamością, priorytetami i preferencjami. Z tego względu artykuł sugeruje, że określenie „kobiety znikąd”, użyte do opisu narratorki w powieści Bennett, Checkout 19, w zasadzie pasuje do większości jej narratorek. Odwołując się do Poetyki przestrzeni Gastona Bachelarda, gdzie traktuje on dom jako intymną przestrzeń do refleksji nad marzeniami, a także do aktualnych badań z zakresu housing studies, mobilności i nomadologii, artykuł uwidacznia, jak proza Bennett rejestruje naglące problemy mieszkaniowe, jednocześnie zachęcając do zachowania dystansu wobec konwencjonalnego pojęcia domu i do poszukiwania ukojenia w przemianie. Co więcej, Bennett zdaje się przepisywać rolę kobiety we współczesnym społeczeństwie, traktując mieszkającą niezależnie od innych kobietę singielkę i artystkę jako jedną z możliwych i cennych ról społecznych.

Interakcja przestrzeni w Burzy Williama Shakespeare’a

Marta Gibińska — 2026-09-30

O Burzy zazwyczaj mówi się w kontekście neoklasycznej koncepcji trzech jedności. W artykule przeprowadzona zostaje analiza transformacji przestrzeni w odniesieniu do zróżnicowanych grup postaci, które snują własne narracje w odniesieniu do wyspy, na której się znaleźli. Wprawdzie Kaliban. Ariel, Prospero, Miranda i rozbitkowie spotykają się w końcu na jednej i tej samej wyspie, ale w sumie, mając różne motywacje i cele, doświadczają bardzo różnych terytoriów. A nad całością króluje wizja sztuki teatru rządząca przestrzenią w którą wprzęgnięci są odbiorcy tkwiący we własnym kontekście społecznym i politycznym.

Między destrukcją a rozwojem

Joanna Nowińska — 2026-09-30

Artykuł podejmuje analizę dynamiki przemian krajobrazów sensorycznych w Apokalipsie św. Jana, dążąc do wykazania, że – wbrew rozpowszechnionej opinii – przemiany przestrzeni nie sprowadzają się wyłącznie do postępującej destrukcji, lecz obejmują również rozwój. Materiałem źródłowym jest tekst Apokalipsy w grece koine, badany z uwzględnieniem hebrajskich korzeni gatunku apokaliptycznego. Praca sytuuje się w nurcie badań interdyscyplinarnych, granicząc z Biblical Performance Criticism, teorią afektu oraz antropologią sensoryczną i badaniami nad oralnością. Metodą wyjściową jest synchroniczna analiza tekstu z elementami egzegezy, uzupełniona o narzędzia etnografii i antropologii sensorycznej. Zgodnie z semicką koncepcją siedmiu zmysłów (wzrok, słuch, smak, węch, dotyk, ruch i mowa) przebadano sensualność i kierunek przemian w każdej przestrzeni, uwzględniając także warstwę eufoniczną i performatywną tekstu. Wskazano kierunek dynamiki transformacji, zasadę je porządkującą oraz aspekty perswazyjne.

Morze jako źródło inspiracji i siła niszcząca w Zwierciadle morza Conrada

Brygida Pudełko — 2026-09-30

Conrad, spędziwszy większą część życia na statkach, wyraził swoją wdzięczność morzu, jego ludziom i statkom w Zwierciadle morza (1906). W specyficzny, realistyczny i impresjonistyczny sposób Conrad przedstawia naturę – morze – obojętną wobec człowieka, jako zwierciadło życia, ludzkiego sumienia i problemów. Płynna i zmienna moc wody, która sama w sobie jest bezbarwna, znakomicie nadaje się do eksperymentów ze światłem i kolorem w sposób nieodbiegający od impresjonistycznego posługiwania się światłem i cieniem. Woda symbolizuje również więź między człowiekiem a statkiem; odbija zarówno kształt statku, jak i jego pasażera. Conrad przedstawia świat przyrody jako ślepą walkę o przetrwanie, przekształconą w życiu człowieka w walkę o dominację. Ciekawe, że morze, pomimo całego swojego ogromu i obojętności na los człowieka, pomimo wszystkich ciosów, jakie zadaje żeglarzowi, wciąż może być miejscem romansu. Stosunek Conrada do morza wydaje się zatem niejednoznaczny i oscyluje między nienawiścią a miłością, ale najczęściej stanowi mieszaninę tych dwóch emocji. Morze, niezależnie od tego, pod jaką postacią się pojawia – czasem życzliwe i nieszkodliwe, często podstępne, a zazwyczaj obojętne i niesprawiedliwe – najczęściej objawia się w swoim okrucieństwie. Mimo tego Zwierciadło morza ukazuje wizję człowieka zafascynowanego morzem, postrzegającego je jako test swoich możliwości.

Konceptualizacje życia duchowego w kategoriach przestrzennych

Aleksander Gomola — 2026-09-30

Artykuł analizuje wybrane konceptualizacje przestrzenne życia wewnętrznego i doświadczenia duchowego w pismach Augustyna z Hippony, Juliany z Norwich, Teresy z Ávili, Williama Law oraz Etty Hillesum. Materiał źródłowy obejmuje teksty należące do różnych epok i tradycji chrześcijańskiej duchowości, natomiast literatura przedmiotu to zarówno opracowania z zakresu historii duchowości, jak i prace z językoznawstwa kognitywnego, którego narzędzia wykorzystano podczas analizy. Szczególną uwagę poświęcono schematom wyobrażeniowym pojemnik, centrum–peryferia, góra–dół oraz źródło–ścieżka–cel. Główna teza artykułu głosi, że opisy życia duchowego są głęboko zakorzenione w ucieleśnionym doświadczeniu człowieka i wykorzystują podstawowe struktury poznawcze wywiedzione z doświadczenia przestrzeni, ruchu i architektury. Przeprowadzone obserwacje pokazują, że te same schematy mogą służyć konceptualizacji różnych aspektów doświadczenia religijnego i nabierać odmiennych znaczeń w zależności od kontekstu teologicznego i duchowego.

Przestrzenie pamięci jako wizje przyszłości w utopiach spirytystycznych

Marta Komsta — 2026-09-30

Rozdział poświęcony jest analizie wybranych XIX-wiecznych tekstów spirytystycznych w kontekście relacji przeszłości z przyszłością jako głównego aspektu ukształtowania przestrzennego w omawianych narracjach. Kluczowy jest tutaj motyw pamięci: jako modele kulturowoliterackie, spirytystyczne światy stanowią strukturę mnemoniczną, zbudowaną na procesie reminiscencji będącej kluczową częścią ich struktury gatunkowej oraz budowy świata przedstawionego. Podobnie jak XIX-wieczne uchronie, analizowane teksty kładą nacisk na ideę postępu, przenosząc ją z płaszczyzny tymczasowej ludzkiej egzystencji do wiecznych zaświatów pod kątem nieustającego rozwoju ich mieszkańców. Spirytystyczne dzieła ukazują w ten sposób skomplikowaną relację utopii z kwestią pamięci, postulując potrzebę połączenia statycznego modelu wspólnotowego z dynamiczną pamięcią jednostki. Tym samym analiza przestrzenna wybranych narracji wskazuje na semiotyczne napięcie pomiędzy przeszłością i przyszłością jako fundament ich utopijnego paradygmatu.

Przestrzenie fizyczne, cyfrowe i hybrydowe w narracyjnych światach przedstawionych

Urszula Terentowicz-Fotyga — 2026-09-30

Artykuł podejmuje problematykę ontologicznej złożoności świata przedstawionego we współczesnych narracjach przedstawiających światy cyfrowe. Opierając się na typologii Marie-Laure Ryan, proponuje nowe spojrzenie na konstrukcję świata opowieści (storyworld), w którego centrum znajduje się złożona relacja między przestrzenią materialną a cyfrową. W pierwszej części artykułu omówiona zostaje pokrótce ewolucja samego pojęcia „przestrzeni cyfrowej” oraz zmieniające się sposoby obrazowania pierwszych literackich wizji światów cyfrowych w cyberpunku. Następnie przedstawiona zostaje typologia doświadczenia miejsca w erze cyfrowej, zaproponowana przez Junchenga Daia i Fangyu Liu. Część zasadnicza artykułu proponuje nową ramę teoretyczną, opartą na modelu Daia i Liu. Pozwala ona na uchwycenie złożonych struktur ontologicznych we współczesnych narracjach, w których sfery fizyczna, cyfrowa i hybrydowa współistnieją w zmiennych i dynamicznych konfiguracjach.

Niwelacja „dialektu znaków architektonicznych” na przykładzie zbudowanego środowiska Sudetów

Mieczysław K. Leniartek — 2026-09-30

Celem artykułu jest ukazanie zachodzących obecnie zmian postaw w projektowaniu architektonicznym budynków zlokalizowanych w środowisku górskim o wybitnych walorach krajobrazowych. Zmiany te są pochodną odejścia od tradycyjnej estetyki i zastąpienia jej estetyką szczęścia, a także coraz bardziej popularną estetyką środowiskową. Rozważania zawarte w artykule oparto na obszernej literaturze dotyczącej architektury regionalnej i jej roli w kształtowaniu szeroko rozumianego środowiska życia człowieka, a także przemian krajobrazu kulturowego Sudetów. Jako metodę badawczą przyjęto analizę porównawczą literatury dotyczącej zmian w przestrzeni zbudowanej Sudetów. Poszerzono ją o obserwację najnowszych kreacji architektonicznych inspirowanych walorami kulturowymi subregionu. Pozwoliło to na określenie wpływu tradycyjnych wzorów – unikalnych oraz ściśle związanych z danym miejscem i jego społecznością – na formę nowej architektury. Współczesna architektura w kontekście regionalnym odnosi się do tradycji przekazywanej poprzez specyficzne znaki architektoniczne w różnorodny sposób, co dokumentują budynki, które można uznać za cytat, kopię, naśladownictwo, inspirację lub negację tradycyjnych wzorów. Te różnorodne i tak odmienne postawy są widoczne w nowych realizacjach architektonicznych w Sudetach, których estetyka zdaje się odchodzić od tradycyjnych zasad w stronę estetyki środowiskowej. W świetle przedstawionych przykładów wydaje się, że zapewnienie ładu przestrzennego w Sudetach może przynieść nie tyle powielanie tradycyjnych znaków morfologicznych, ile odwołanie się do kontekstu przyrodniczego postrzeganego w wymiarze ekologicznym.

Kobieca delikatność czy męska śmiałość?

Anna Kulpa — 2026-09-30

Artykuł weryfikuje powszechne przekonanie, jakoby dewizka była przedmiotem przypisanym wyłącznie do męskiej sfery materialnej. Rozważania nad tym zagadnieniem oparto na prześledzeniu związków formalnych i znaczeniowych tych przedmiotów zarówno z płcią właściciela, noszonym przez niego strojem i wykonywanym zawodem. Głównym źródłem pozwalającym na rekonstrukcję dziejów dewizek stały się badania wybranych obiektów zabytkowych oraz analiza materiałów źródłowych, opisów z prasy modowej, wzmianek pamiętnikarskich oraz przedstawień malarskich i fotograficznych. Należy podkreślić, że symbolicznego znaczenie dewizki nie było dotąd przedmiotem spójnych badań naukowych. Ze względu na specyfikę zagadnienia zastosowano podejście interdyscyplinarne. Poza historią sztuki i naukami o kulturze wykorzystano elementy z zakresu antropologii społeczno-kulturowej, antropologii rzeczy, socjologii, heritologii i memory studies. Dzięki temu dewizka, kojarzona przede wszystkim z XIX-wieczną męską kamizelką, została zaprezentowana jako odrębny przedmiot posiadający własną historię i typologię. Najważniejszym wnioskiem z przeprowadzonych analiz jest to, że na przestrzeni stuleci dewizka zachowała swoistą autonomię wobec zmieniających się strojów męskich i kobiecych – wbrew powszechnej opinii przekraczając ramy, jakie nadała jej definicja galanterii. Odgrywała różne role w kulturze dzięki swojej umiejętności łączenia się z innymi elementami przy zachowaniu odrębności formalnej i znaczeniowej. Stanowiła element tożsamości indywidualnej, grupowej, stanowej oraz płciowej, przy czym o jej potencjalnym kobiecym lub męskim charakterze decydował szereg czynników. Przedmiot ten zawsze był gotowy do przemian i reagując na przeobrażenia kultury oraz dynamikę dziejową, umykał przed jakąkolwiek jednoznacznością i kategoryzacją.

Warszawskie czasopisma towarzystw naukowych jako narzędzie komunikacji naukowej w drugiej połowie XIX i na początku XX wieku

Sabina Kwiecień — 2026-09-30

Artykuł poświęcony jest warszawskim czasopismom wydawanym przez towarzystwa naukowe w drugiej połowie XIX i na początku XX wieku, rozpatrywanym jako narzędzia komunikacji naukowej. Celem badania jest określenie ich struktury, funkcji oraz roli w obiegu informacji naukowej. Podstawę źródłową stanowi 11 tytułów prasowych związanych z działalnością warszawskich towarzystw naukowych, reprezentujących różne dziedziny wiedzy: „Farmacja”, „Ogrodnik Polski”, „Pamiętnik Fizjograficzny”, „Pamiętnik Towarzystwa Lekarskiego Warszawskiego”, „Rocznik Centralnego Towarzystwa Rolniczego w Królestwie Polskim”, „Rocznik Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego”, „Rocznik Towarzystwa Naukowego Warszawskiego”, „Rocznik Towarzystwa Ogrodniczego Warszawskiego”,

„Sprawozdania Polskiego Towarzystwa Badań nad Dziećmi”, „Wiadomości Farmaceutyczne” oraz „Ziemia”. W badaniu przeprowadzono analizę zawartości czasopism, uwzględniając ich układ wewnętrzny, profil oraz sposoby komunikowania wiedzy naukowej. Uwzględniono publikowane na łamach pism rozprawy naukowe, materiały sprawozdawcze i organizacyjne, przeglądy piśmiennictwa, a także informacje o krajowych i międzynarodowych kontaktach środowiska naukowego. Ustalono, że czasopisma towarzystw naukowych poza upowszechnianiem wyników badań pełniły istotną funkcję w dokumentowaniu, organizowaniu i integrowaniu życia naukowego. Nie wykształcił się przy tym jeden model periodyku naukowego. Struktura i zawartość pisma zależała od profilu dyscyplinarnego oraz charakteru instytucji wydającej. Warszawskie czasopisma tworzyły zatem zróżnicowany system komunikacji, służący wymianie wiedzy, dokumentowaniu dorobku i integracji środowiska naukowego.

Koncepcja racjonalności transwersalnej Calvina O. Schraga

Paulina Winiarska — 2026-09-30

Artykuł podejmuje próbę sformułowania procesualnego modelu podmiotowości jako odpowiedzi na kryzys tradycyjnych paradygmatów tożsamościowych, wywołany radykalną pluralizacją sfery aksjologicznej w dobie globalizacji. Jego głównym celem jest zastosowanie koncepcji transwersalnej racjonalności Calvina O. Schraga na gruncie polskich studiów kulturowych i komunikacyjnych. Autorka dowodzi, że transwersalność – rozumiana jako zdolność integrowania heterogenicznych wymiarów egzystencji (cielesnego, etycznego i sprawczego) – stanowi istotne narzędzie umożliwiające zachowanie autonomii jednostki w warunkach płynnej nowoczesności. Analiza prowadzona jest w formie interdyscyplinarnego dialogu pomiędzy myślą Schraga a dorobkiem wybitnych polskich uczonych. Zestawienie jego koncepcji z teorią psychologii transgresyjnej Józefa Kozieleckiego pozwala określić podmiot jako byt z natury ekspansywny, którego rozwój napędzany jest przez motywację hubrystyczną oraz nieustanne przekraczanie granic symbolicznych. Perspektywę tę uzupełnia teoria dezintegracji pozytywnej Kazimierza Dąbrowskiego, umożliwiająca interpretację kryzysów tożsamości jako konstruktywnych etapów kształtowania się hierarchicznego systemu wartości. W przeciwieństwie do diagnoz Zygmunta Baumana dotyczących erozji stabilnych struktur społecznych zaproponowany procesualny koncept podmiotowości akcentuje sprawczość jednostki oraz etyczną odpowiedzialność wobec Innego jako fundamenty zachowania spójności ontologicznej.

Michał Mrozek OP, Habitus. Klucz do teologii moralnej św. Tomasza z Akwinu, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, Toruń 2025, ss. 596

Artur Górecki — 2026-09-30

Recenzja podejmuje krytyczną ocenę monografii Michała Mrozka OP Habitus. Klucz do teologii moralnej św. Tomasza z Akwinu (Toruń 2025) pod kątem jej wartości naukowej dla etyki, teologii moralnej i filozofii wychowania. Materiał i literatura: podstawę stanowi recenzowana monografia wraz z aparatem źródłowym obejmującym pisma Tomasza z Akwinu (Summa Theologiae, Quaestiones disputatae de veritate, komentarze do Arystotelesa) oraz piśmiennictwo towarzyszące debat tomistycznych XX i XXI wieku, w tym tradycji Pinckaersa. Metoda: analiza merytoryczna i ocena struktury argumentacyjnej monografii, konfrontacja tez autora z problematyką etyki klasycznej i filozofii wychowania. Główna teza i wnioski: monografia Mrozka dowodzi, że pojęcie habitusu pełni w Summie teologii rolę klucza interpretacyjnego całej etyki Tomasza, a jego zaniedbanie w nowożytnej recepcji doprowadziło do redukcji cnoty do nawyka, świętości do przepisu i sumienia do katalogu zakazów. Wnioski dla etyki i wychowania: formacja charakteru wymaga habitusów cnót, a nie tylko przekazywania norm; wychowanie bez pojęcia habitusu traci metafizyczne podstawy.

M. Antoni J. Ucerler SJ, The Samurai and the Cross

Andrzej Wadas — 2026-09-30

Po klasycznych pracach Josefa Franza Schüttego (Introductio ad historiam Societatis Jesu in Japonia), Charlesa R. Boxera (The Christian Century in Japan, 1549–1650) oraz George’a Elisona (Deus Destroyed: The Image of Christianity in Early Modern Japan) książka M. Antoniego J. Ucerlera SJ otwiera nową perspektywę na wczesnonowożytne chrześcijaństwo w Japonii. Autor pyta w niej nie tyle o przebieg ewangelizacji, ile o to, w jakich rodzimych kategoriach językowych, społecznych i politycznych wyrażano tam wiarę chrześcijańską. Misję jezuicką umieszcza w szerokim kontekście debat teologicznych, prawnych i politycznych, łącząc dorobek historiografii zachodniej i japońskiej.