Centralizacja władzy cesarskiej w Chinach w okresie późnej dynastii Ming i wczesnej dynastii Qing w świetle Historia Sinarum Imperii Tomasza Dunina Szpota

Abstrakt

Artykuł analizuje centralizację władzy cesarskiej w Chinach w okresie późnej dynastii Ming i wczesnej dynastii Qing na podstawie szczegółowej lektury Historia Sinarum Imperii, nieopublikowanego łacińskiego rękopisu polskiego jezuity Tomasza Ignacego Dunina Szpota (1644–1713). Umieszczając dzieło Szpota zarówno w kontekście tradycji intelektualnych siedemnastowiecznej misji jezuickiej, jak i myśli politycznej Rzeczypospolitej sarmackiej, studium przyjmuje metodę historyczno-porównawczą, łącząc analizę tekstową źródeł jezuickich z ustaleniami współczesnej sinologii. Szczególną uwagę poświęcono koncepcji władzy cesarskiej w ujęciu Szpota, wyrażonej w metaforze anima-corpus, jego odrzuceniu pojęcia tyrannicum oraz podkreśleniu znaczenia ograniczeń prawnych, mediacji biurokratycznej i libertas monendi jako wewnętrznych ograniczeń władzy scentralizowanej. Porównanie interpretacji Szpota z analizami Joanny Waley-Cohen, Timothy’ego Brooka i Ch’ien Mu pozwala wykazać, że Szpot sformułował wczesnonowożytne rozumienie chińskiej centralizacji imperialnej jako systemu łączącego silną władzę monarszą z ograniczeniami moralnymi i instytucjonalnymi. Jednocześnie jego wyjaśnienie upadku dynastii Ming ujawnia świadomość strukturalnych słabości takiego systemu w sytuacji, gdy zawodzą przywództwo moralne i harmonia biurokratyczna. Studium dowodzi, że Historia Sinarum Imperii powinna być ponownie rozważona nie tylko jako kompilacja jezuickiej wiedzy o Chinach, lecz także jako istotny wkład w porównawczą historię myśli politycznej oraz wczesne kształtowanie się zachodniej sinologii.