Kontakty i doświadczenia w krajach habsburskich

Osiemnastowieczne polskie relacje z podróży po Królestwie Węgier Ignacego Zawiszy (1715) i Józefa Aleksandra Jabłonowskiego (1762)

Abstrakt

Artykuł analizuje dwa osiemnastowieczne polskie opisy podróży przez terytorium Królestwa Węgier znajdującego się pod panowaniem Habsburgów: wojskową relację Ignacego Zawiszy z 1715 roku oraz rękopiśmienną relację Józefa Aleksandra Jabłonowskiego z 1762 roku. Celem artykułu jest ukazanie różnic w postrzeganiu przestrzeni, społeczeństwa i historii regionu przez polskich podróżników w zależności od kontekstu wyprawy oraz pozycji społecznej i intelektualnych ambicji autora. Podstawę źródłową stanowią dwie relacje podróżne – drukowana, zwięzła relacja Zawiszy, oparta na doświadczeniu kampanii wojennej, oraz znacznie obszerniejszy rękopis Jabłonowskiego, łączący obserwacje krajoznawcze z refleksjami historycznymi, genealogicznymi i heraldycznymi. Artykuł opiera się także na literaturze dotyczącej kultury podróży w XVIII wieku, polsko-węgierskich kontaktów oraz nowożytnej reprezentacji elit. Obie relacje zostały poddane analizie porównawczej z uwzględnieniem perspektywy kulturowej, co pozwoliło uchwycić ich funkcje poznawcze, reprezentacyjne i tożsamościowe w kontekście osiemnastowiecznej kultury szlacheckiej. Szczególną uwagę poświęcono sposobowi konstruowania przekazu oraz napięciu między opisem faktograficznym a symbolicznym wymiarem relacji podróżnych. Główną tezą artykułu jest stwierdzenie, że podróże przez Węgry pełniły dla polskich elit nie tylko funkcję praktyczną czy poznawczą, ale także reprezentacyjną i tożsamościową. Podczas gdy relacja Zawiszy służyła dokumentacji udziału w kampanii wojennej u boku Habsburgów, zapis podróży Jabłonowskiego stanowił świadomą próbę autokreacji i prezentacji jako członka europejskich sieci intelektualnych. Artykuł pokazuje tym samym, jak podróże mogły służyć budowaniu pozycji jednostki w transnarodowej kulturze nowożytnej Europy.