Działalność wydawnicza jezuitów polskich w latach 1773–1872

Stanisław Cieślak

doi:10.35765/rfi.2026.3202.13

Stanisław Cieślak SJ Uniwersytet Ignatianum w Krakowie https://orcid.org/0000-0002-9079-4793

DOI: https://doi.org/10.35765/rfi.2026.3202.13

Słowa kluczowe: Towarzystwo Jezusowe, piśmiennictwo, Wydawnictwo Apostolstwa Modlitwy w Krakowie, zabór austriacki, Galicja

Abstrakt

Kasata Towarzystwa Jezusowego w 1773 roku wyrządziła dotkliwe straty Kościołowi katolickiemu w Polsce oraz kulturze narodowej. Do tego czasu jezuici prowadzili bogatą działalność piśmienniczą, którą traktowali jako formę apostolstwa i jedno z najważniejszych zadań zakonu. Wydawali podręczniki szkolne, kalendarze, czasopisma, literaturę religijną oraz przekłady z języków obcych. W ograniczonym zakresie kontynuowali tę aktywność na ziemiach polskich wcielonych po rozbiorach do Imperium Rosyjskiego (tzw. ojcowie białoruscy). Po przywróceniu Towarzystwa Jezusowego na całym świecie w 1814 roku, a zwłaszcza po przybyciu jezuitów wygnanych z Imperium Rosyjskiego do zaboru austriackiego (Galicji), zakon na nowo podjął działalność pisarską. Momentem przełomowym dla dziewiętnastowiecznej aktywności wydawniczej okazał się rok 1872, kiedy to przy ul. Kopernika 26 w Krakowie zaczęto wydawać „Intencje Apostolstwa Serca Jezusowego”. Czasopismo to dało początek Wydawnictwu Apostolstwa Modlitwy, które do dziś kontynuuje chlubną tradycję zaangażowania jezuitów na polu piśmiennictwa. Artykuł analizuje aktywność piśmienniczą i wydawniczą polskich jezuitów w latach 1773–1872, ze szczególnym uwzględnieniem ich posługi na tym polu w zaborze rosyjskim na Białej Rusi. Mimo kasaty zakonu na świecie zakonnicy działali tam za przyzwoleniem Katarzyny II aż do 1820 roku. Wykorzystując metodę opisowo-historyczną, zrekonstruowano ich dorobek oraz wkład w życie religijne i kulturalne na podstawie literatury przedmiotu oraz źródeł zakonnych. Wykazano, że mimo restrykcji zaborców oraz czasowego zawieszenia działalności w Galicji (1848–1852) jezuici odegrali w omawianym okresie istotną rolę w polskim piśmiennictwie i ruchu wydawniczym.

Bibliografia

Archiwum Prowincji Polski Południowej Towarzystwa Jezusowego w Krakowie (ATJKr.)

Rkps 841, Dokumenta i korespondencja dotycząca Kolegium, budowy Kościoła Apostolstwa Modlitwy, Wydawnictwa i prac misyjnych z lat 1868–1922.

Bzowski Teofil, Ojcowie i Bracia Towarzystwa Jezusowego zmarli w polskich prowincjach od r. 1820 (Kraków–Warszawa: nakładem Zakonu Towarzystwa Jezusowego, 1932).

Cieślak Stanisław, Marcin Laterna SJ (1552–1598) działacz kontrreformacyjny (Kraków: Wydawnictwo WAM – Wyższa Szkoła Filozoficzno-Pedagogiczna „Ignatianum”, 2003).

Górski Karol, Zarys dziejów duchowości w Polsce (Kraków: Wydawnictwo Znak, 1986).

Kadulska Irena, Akademia Połocka – ośrodek kultury na Kresach (1812–1820) (Gdańsk: Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego, 2004).

Kobyłecki Stanisław, Ks. Maryan Morawski T.J. Wspomnienie pośmiertne (Kraków: nakładem W.L. Anczyca, 1901).

Kontkowski Jerzy Lech, Jezuicki kościół Serca Jezusa w Krakowie (Kraków: Wydawnictwo WAM, 1994).

Leszczyńska Bożena OCV, „W Krzyżu miłości nauka…”. Życie i twórczość ks. Karola Antoniewicza SJ (1807–1852) (Poznań: Dehon, 2017).

Liber saecularis historiae Societatis Jesu (Romae: Typis Polyglottis Vaticanis, 1914).

Martina Giacomo, La Chiesa nell’età dell’assolutismo, del liberalismo e del totalitarismo, t. 3: La Chiesa nell’età del liberalismo (Brescia: Morcelliana, 1986). Tuszowski Józef, O. Marian Morawski T.J. (1845–1901) (Kraków: Wydawnictwo Księży Jezuitów, 1932).

Wiersze Józefa Morelowskiego, wyd. i wstęp oprac. Elżbieta Aleksandrowska (Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, 1983).

Wydawnictwo Apostolstwa Modlitwy. Historia, opracowania, bibliografia, praca zb. pod red. Zofii Wilkosz i Ludwika Grzebienia SJ (Kraków: Wydawnictwo Apostolstwa Modlitwy, 1972).

Załęski Stanisław, Jezuici w Polsce, t. V/2 (Kraków: drukiem i nakładem Drukarni Ludowej, 1906).

Załęski Stanisław, Jezuici w Polsce. W skróceniu (Kraków: W. L. Anczyc i Sp., 1908).

Bednarski Stanisław, „Nasza drukarnia krakowska i Wydawnictwo”, Nasze Wiadomości 7/32 (1923–1925): 27–29.

„Br. Mikołaj Lisowski”, Nasze Wiadomości 2/2 (1906–1909): 258–263. Brząkalski Józef, „W setną rocznicę wskrzeszenia Zakonu Towarzystwa Jezusowego”, Nasze Wiadomości 4/20 (1913–1915): 321–324.

B[zowski] Teofil, „Ś. p. br. Józef Białobrzeski T.J.”, Nasze Wiadomości 6/30 (1921– 1923): 229–232.

Czermiński Marcin, „O wydawnictwie «Misyj Katolickich»”, Nasze Wiadomości 6/27 (1922): 58–62.

Fihauser Gustaw, „Z zapisków i wspomnień o ś. p. O. Henryku Jackowskim”,

Nasze Wiadomości 1/7 (1904–1906): 632–649.

„Jakie pisma obniżają moralność lub ją gubią?”, Posłaniec Serca Jezusowego II (1912): 49–52.

Grzebień Ludwik, „Stulecie Wydawnictwa Jezuickiego w Krakowie”, Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne 25 (1972): 229–237.

„Jakie pisma podkopują wiarę?”, Posłaniec Serca Jezusowego I (1912): 23. Kadulska Irena, „Pracownicy książki w Akademii Połockiej (1812–1820)”, Acta

Universitatis Lodziensis, Folia Litteraria Polonica 4(34) (2016): 257–265.

„Liczba osób Prowincyi Galicyjskiej (Numerus personarum Prov. Galicianae) 1821–1904”, Nasze Wiadomości 1/1 (1904): 77–78.

„Nasza drukarnia krakowska”, Nasze Wiadomości 6/28 (1921–1923): 140.

„O. X. Karolu Antoniewiczu”, Nasze Wiadomości 2/12 (1906–1909): 749.

„Pierwszy zmarły w prowincyi Galicyjskiej Jezuita, O. Marek Fournier”, Nasze Wiadomości 1/3 (1904–1906): 246–248.

„Pisarze i artyści katoliccy”, Posłaniec Serca Jezusowego XII (1910): 354–356.

„Prowincyałowie Galicyjscy i Kongregacye prowincyonalne”, Nasze Wiadomości 1/3 (1904–1906): 239–242.

Rejowicz Jarosław, „Pierwotna kaplica Serca Jezusowego w Krakowie na Wesołej”, Nasze Wiadomości 4/18 (1913–1915): 25–44.

„Rozpowszechnianie dobrej lektury, t.j. dobrego czytania”, Posłaniec Serca Jezusowego X (1912): 293–297.

„Rozpowszechnienie pism katolickich”, Posłaniec Serca Jezusowego X (1914): 289–291.

„Setna rocznica naszej prowincji 1820–1920”, Nasze Wiadomości 6/26 (1921): 1–3.

Szczyrbowski Stanisław, „Kilka danych o francuski «Études»”, Wiadomości z Prowincji Małopolskiej Towarzystwa Jezusowego 7/17 (grudzień 1949): 10–11.

Tygodnik Soborowy 1 (8 I 1870): 2.

„Walka przeciw złej prasie”, Posłaniec Serca Jezusowego XII (1911): 355–362. Wojtoń Władysław, „Sto lat na straży Matki Boskiej Pocieszenia”, Nasze Wiadomości 9/54 (1928–1929): 169–176.

Wojtoń Władysław, „Ś. p. O. Michał Mycielski T.J. zmarły w Chyrowie 21 listopada 1906”, Nasze Wiadomości 2/12 (1906–1909): 693–720.

Gach Piotr Paweł, „Działalność duszpasterska jezuitów prowincji białoruskiej w latach 1773-1820 w świetle liczb”, w: Jezuicka ars historica. Prace ofiarowane Księdzu Profesorowi Ludwikowi Grzebieniowi SJ (Kraków: Wydawnictwo WAM – Wyższa Szkoła Filozoficzno-Pedagogiczna „Ignatianum”, 2001), 161–178.

Grzebień Ludwik, „Wybitniejsi jezuici w Nowym Sączu”, w: Sprawozdanie z obchodu uroczystości 150 lat pobytu i działalności Ojców Jezuitów w Nowym Sączu (1832–1982) (Nowy Sącz–Kraków: „Zaskale”, 1982 [druk 1984]), 37–58. Kaczorowski Włodzimierz, Sękowski Roman, „Drukarnia połocka w latach 1787–1820. Problemy badawcze i próba odtworzenia produkcji wydawniczej”, w: Jezuicka ars historica. Prace ofiarowane Księdzu Profesorowi Ludwikowi Grzebieniowi SJ (Kraków: Wydawnictwo WAM – Wyższa Szkoła Filozoficzno-Pedagogiczna „Ignatianum”, 2001), 219–244.

Kadulska Irena, „Kulturowa misja Akademii Połockiej na Białej Rusi. Pierwsza podróż do źródeł”, w: Jezuicka ars historica. Prace ofiarowane Księdzu Profesorowi Ludwikowi Grzebieniowi SJ (Kraków: Wydawnictwo WAM – Wyższa Szkoła Filozoficzno-Pedagogiczna „Ignatianum”, 2001), 245–253.

Kadulska Irena, „Osiągnięcia drukarzy Akademii Połockiej”, w: Wkład jezuitów do nauki i kultury Rzeczypospolitej Obojga Narodów i pod zaborami, red. Irena Stasiewicz-Jasiukowa (Kraków–Warszawa: Komitet Historii Nauki i Techniki Polskiej Akademii Nauk – Wyższa Szkoła Filozoficzno-Pedagogiczna „Ignatianum” – Wydawnictwo WAM, 2004), 597–630.

Lichocka Halina, „«Miesięcznik Połocki» (1818–1820). Kontekst historyczny i bibliografia zawartości”, w: Wkład jezuitów do nauki i kultury Rzeczypospolitej Obojga Narodów i pod zaborami, red. Irena Stasiewicz-Jasiukowa (Kraków–Warszawa: Komitet Historii Nauki i Techniki Polskiej Akademii Nauk – Wyższa Szkoła Filozoficzno-Pedagogiczna „Ignatianum” – Wydawnictwo WAM, 2004), 631–662.

Encyklopedia wiedzy o jezuitach na ziemiach Polski i Litwy 1564–1996, oprac. L. Grzebień przy współpracy zespołu jezuitów (Kraków: Wydawnictwo WAM, 1996).

Gensac Henri de, Duclos Paul, „Ramière Henri”, w: Diccionario histórico de la Compañía de Jesús. Biográfico-temático, red. Charles E. O’Neill, Joaquín María Domínguez, t. 4: Piatti–Zwaans (Roma–Madrid: Institutum Historicum – Universidad Pontificia Comillas, 2001), 3286.

Mellinato Giuseppe, „Liberatore Matteo”, w: Diccionario histórico de la Compañía de Jesús. Biográfico-temático, red. Charles E. O’Neill, Joaquín María Domínguez, t. 3: Infante de Santiago–Piątkiewicz (Roma–Madrid: Institutum Historicum – Universidad Pontificia Comillas, 2001), 2353–2354.

Sieg Jan, „Civiltà Cattolica”, w: Encyklopedia katolicka, t. 3 (Lublin: Drukarnia „Pallottinum”, 1979), kol. 500–501.

Sieg Jan, „Études”, w: Encyklopedia katolicka, t. 4 (Lublin: Drukarnia „Pallotinum”, 1983), k. 1225.

Van de Vyver Omer, „Backer Augustin de”, w: Diccionario histórico de la Compañía de Jesús. Biográfico-temático, red. Charles E. O’Neill, Joaquín María Domínguez, vol. 1: AA-Costa Rica (Roma–Madrid: Institutum Historicum – Universidad Pontificia Comillas, 2001), 319–320.