The Publishing Activity of Polish Jesuits, 1773–1872
Abstract
The suppression of the Society of Jesus in 1773 dealt a severe blow not only to the Catholic Church in Poland, but also to Polish culture, as the Jesuits had been engaged in literary activity on a large scale, seeing literacy as one of the main goals of their apostolic mission and one of the Order’s most important tasks. They published school textbooks, calendars, periodicals, religious literature and translations of works from foreign languages. To a limited extent, they were able to continue this work in the Polish lands that had been incorporated into the Russian Empire as a result of the Partitions (the so-called Byelorussian Fathers). After the worldwide restoration of the Society of Jesus in 1814 – and above all after the arrival (in the Austrian Partition, known as Galicia) of Jesuits who had been exiled from the Russian Empire – the Order resumed its literary activities. A turning point for nineteenth-century publishing came in 1872, when a monthly publication entitled “Intencje Apostolstwa Serca Jezusowego” (Intentions of the Apostolate of the Sacred Heart of Jesus) began to be published at 26, Kopernika Street in Cracow. This publishing activity developed into the Apostolate of Prayer Publishing House, which to this day continues the glorious tradition of Jesuit involvement in the field of publishing. The present article analyses the literary and publishing activities of Polish Jesuits between the years 1773 and 1872, with particular emphasis being laid on their service in this field in that part of the Russian Partition known as White Ruthenia, where – despite the global suppression of the Order – its members continued their mission (with the consent of Catherine II) until 1820. Their achievements and their contribution to religious and cultural life have been reconstructed (using a descriptive and historical approach) on the basis of generally available sources as well as on the basis of the sources of the Order itself. It is shown that – in spite of the restrictions which had been imposed by the partitioning powers and the temporary suspension of their activities in the Austrian Partition (1848-1852), the Jesuits continued to play a significant role in Polish literature and publishing during the period in question.
References
Archiwum Prowincji Polski Południowej Towarzystwa Jezusowego w Krakowie (ATJKr.)
Rkps 841, Dokumenta i korespondencja dotycząca Kolegium, budowy Kościoła Apostolstwa Modlitwy, Wydawnictwa i prac misyjnych z lat 1868–1922.
Bzowski Teofil, Ojcowie i Bracia Towarzystwa Jezusowego zmarli w polskich prowincjach od r. 1820 (Kraków–Warszawa: nakładem Zakonu Towarzystwa Jezusowego, 1932).
Cieślak Stanisław, Marcin Laterna SJ (1552–1598) działacz kontrreformacyjny (Kraków: Wydawnictwo WAM – Wyższa Szkoła Filozoficzno-Pedagogiczna „Ignatianum”, 2003).
Górski Karol, Zarys dziejów duchowości w Polsce (Kraków: Wydawnictwo Znak, 1986).
Kadulska Irena, Akademia Połocka – ośrodek kultury na Kresach (1812–1820) (Gdańsk: Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego, 2004).
Kobyłecki Stanisław, Ks. Maryan Morawski T.J. Wspomnienie pośmiertne (Kraków: nakładem W.L. Anczyca, 1901).
Kontkowski Jerzy Lech, Jezuicki kościół Serca Jezusa w Krakowie (Kraków: Wydawnictwo WAM, 1994).
Leszczyńska Bożena OCV, „W Krzyżu miłości nauka…”. Życie i twórczość ks. Karola Antoniewicza SJ (1807–1852) (Poznań: Dehon, 2017).
Liber saecularis historiae Societatis Jesu (Romae: Typis Polyglottis Vaticanis, 1914).
Martina Giacomo, La Chiesa nell’età dell’assolutismo, del liberalismo e del totalitarismo, t. 3: La Chiesa nell’età del liberalismo (Brescia: Morcelliana, 1986). Tuszowski Józef, O. Marian Morawski T.J. (1845–1901) (Kraków: Wydawnictwo Księży Jezuitów, 1932).
Wiersze Józefa Morelowskiego, wyd. i wstęp oprac. Elżbieta Aleksandrowska (Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, 1983).
Wydawnictwo Apostolstwa Modlitwy. Historia, opracowania, bibliografia, praca zb. pod red. Zofii Wilkosz i Ludwika Grzebienia SJ (Kraków: Wydawnictwo Apostolstwa Modlitwy, 1972).
Załęski Stanisław, Jezuici w Polsce, t. V/2 (Kraków: drukiem i nakładem Drukarni Ludowej, 1906).
Załęski Stanisław, Jezuici w Polsce. W skróceniu (Kraków: W. L. Anczyc i Sp., 1908).
Bednarski Stanisław, „Nasza drukarnia krakowska i Wydawnictwo”, Nasze Wiadomości 7/32 (1923–1925): 27–29.
„Br. Mikołaj Lisowski”, Nasze Wiadomości 2/2 (1906–1909): 258–263. Brząkalski Józef, „W setną rocznicę wskrzeszenia Zakonu Towarzystwa Jezusowego”, Nasze Wiadomości 4/20 (1913–1915): 321–324.
B[zowski] Teofil, „Ś. p. br. Józef Białobrzeski T.J.”, Nasze Wiadomości 6/30 (1921– 1923): 229–232.
Czermiński Marcin, „O wydawnictwie «Misyj Katolickich»”, Nasze Wiadomości 6/27 (1922): 58–62.
Fihauser Gustaw, „Z zapisków i wspomnień o ś. p. O. Henryku Jackowskim”,
Nasze Wiadomości 1/7 (1904–1906): 632–649.
„Jakie pisma obniżają moralność lub ją gubią?”, Posłaniec Serca Jezusowego II (1912): 49–52.
Grzebień Ludwik, „Stulecie Wydawnictwa Jezuickiego w Krakowie”, Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne 25 (1972): 229–237.
„Jakie pisma podkopują wiarę?”, Posłaniec Serca Jezusowego I (1912): 23. Kadulska Irena, „Pracownicy książki w Akademii Połockiej (1812–1820)”, Acta
Universitatis Lodziensis, Folia Litteraria Polonica 4(34) (2016): 257–265.
„Liczba osób Prowincyi Galicyjskiej (Numerus personarum Prov. Galicianae) 1821–1904”, Nasze Wiadomości 1/1 (1904): 77–78.
„Nasza drukarnia krakowska”, Nasze Wiadomości 6/28 (1921–1923): 140.
„O. X. Karolu Antoniewiczu”, Nasze Wiadomości 2/12 (1906–1909): 749.
„Pierwszy zmarły w prowincyi Galicyjskiej Jezuita, O. Marek Fournier”, Nasze Wiadomości 1/3 (1904–1906): 246–248.
„Pisarze i artyści katoliccy”, Posłaniec Serca Jezusowego XII (1910): 354–356.
„Prowincyałowie Galicyjscy i Kongregacye prowincyonalne”, Nasze Wiadomości 1/3 (1904–1906): 239–242.
Rejowicz Jarosław, „Pierwotna kaplica Serca Jezusowego w Krakowie na Wesołej”, Nasze Wiadomości 4/18 (1913–1915): 25–44.
„Rozpowszechnianie dobrej lektury, t.j. dobrego czytania”, Posłaniec Serca Jezusowego X (1912): 293–297.
„Rozpowszechnienie pism katolickich”, Posłaniec Serca Jezusowego X (1914): 289–291.
„Setna rocznica naszej prowincji 1820–1920”, Nasze Wiadomości 6/26 (1921): 1–3.
Szczyrbowski Stanisław, „Kilka danych o francuski «Études»”, Wiadomości z Prowincji Małopolskiej Towarzystwa Jezusowego 7/17 (grudzień 1949): 10–11.
Tygodnik Soborowy 1 (8 I 1870): 2.
„Walka przeciw złej prasie”, Posłaniec Serca Jezusowego XII (1911): 355–362. Wojtoń Władysław, „Sto lat na straży Matki Boskiej Pocieszenia”, Nasze Wiadomości 9/54 (1928–1929): 169–176.
Wojtoń Władysław, „Ś. p. O. Michał Mycielski T.J. zmarły w Chyrowie 21 listopada 1906”, Nasze Wiadomości 2/12 (1906–1909): 693–720.
Gach Piotr Paweł, „Działalność duszpasterska jezuitów prowincji białoruskiej w latach 1773-1820 w świetle liczb”, w: Jezuicka ars historica. Prace ofiarowane Księdzu Profesorowi Ludwikowi Grzebieniowi SJ (Kraków: Wydawnictwo WAM – Wyższa Szkoła Filozoficzno-Pedagogiczna „Ignatianum”, 2001), 161–178.
Grzebień Ludwik, „Wybitniejsi jezuici w Nowym Sączu”, w: Sprawozdanie z obchodu uroczystości 150 lat pobytu i działalności Ojców Jezuitów w Nowym Sączu (1832–1982) (Nowy Sącz–Kraków: „Zaskale”, 1982 [druk 1984]), 37–58. Kaczorowski Włodzimierz, Sękowski Roman, „Drukarnia połocka w latach 1787–1820. Problemy badawcze i próba odtworzenia produkcji wydawniczej”, w: Jezuicka ars historica. Prace ofiarowane Księdzu Profesorowi Ludwikowi Grzebieniowi SJ (Kraków: Wydawnictwo WAM – Wyższa Szkoła Filozoficzno-Pedagogiczna „Ignatianum”, 2001), 219–244.
Kadulska Irena, „Kulturowa misja Akademii Połockiej na Białej Rusi. Pierwsza podróż do źródeł”, w: Jezuicka ars historica. Prace ofiarowane Księdzu Profesorowi Ludwikowi Grzebieniowi SJ (Kraków: Wydawnictwo WAM – Wyższa Szkoła Filozoficzno-Pedagogiczna „Ignatianum”, 2001), 245–253.
Kadulska Irena, „Osiągnięcia drukarzy Akademii Połockiej”, w: Wkład jezuitów do nauki i kultury Rzeczypospolitej Obojga Narodów i pod zaborami, red. Irena Stasiewicz-Jasiukowa (Kraków–Warszawa: Komitet Historii Nauki i Techniki Polskiej Akademii Nauk – Wyższa Szkoła Filozoficzno-Pedagogiczna „Ignatianum” – Wydawnictwo WAM, 2004), 597–630.
Lichocka Halina, „«Miesięcznik Połocki» (1818–1820). Kontekst historyczny i bibliografia zawartości”, w: Wkład jezuitów do nauki i kultury Rzeczypospolitej Obojga Narodów i pod zaborami, red. Irena Stasiewicz-Jasiukowa (Kraków–Warszawa: Komitet Historii Nauki i Techniki Polskiej Akademii Nauk – Wyższa Szkoła Filozoficzno-Pedagogiczna „Ignatianum” – Wydawnictwo WAM, 2004), 631–662.
Encyklopedia wiedzy o jezuitach na ziemiach Polski i Litwy 1564–1996, oprac. L. Grzebień przy współpracy zespołu jezuitów (Kraków: Wydawnictwo WAM, 1996).
Gensac Henri de, Duclos Paul, „Ramière Henri”, w: Diccionario histórico de la Compañía de Jesús. Biográfico-temático, red. Charles E. O’Neill, Joaquín María Domínguez, t. 4: Piatti–Zwaans (Roma–Madrid: Institutum Historicum – Universidad Pontificia Comillas, 2001), 3286.
Mellinato Giuseppe, „Liberatore Matteo”, w: Diccionario histórico de la Compañía de Jesús. Biográfico-temático, red. Charles E. O’Neill, Joaquín María Domínguez, t. 3: Infante de Santiago–Piątkiewicz (Roma–Madrid: Institutum Historicum – Universidad Pontificia Comillas, 2001), 2353–2354.
Sieg Jan, „Civiltà Cattolica”, w: Encyklopedia katolicka, t. 3 (Lublin: Drukarnia „Pallottinum”, 1979), kol. 500–501.
Sieg Jan, „Études”, w: Encyklopedia katolicka, t. 4 (Lublin: Drukarnia „Pallotinum”, 1983), k. 1225.
Van de Vyver Omer, „Backer Augustin de”, w: Diccionario histórico de la Compañía de Jesús. Biográfico-temático, red. Charles E. O’Neill, Joaquín María Domínguez, vol. 1: AA-Costa Rica (Roma–Madrid: Institutum Historicum – Universidad Pontificia Comillas, 2001), 319–320.
Copyright (c) 2026 Uniwersytet Ignatianum w Krakowie
This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NoDerivatives 4.0 International License.
The Yearbook only accepts materials for publication that are free of all conflicts of interest, and that in no way involve conflicts over authorship, copyright, etc. The Editors will take action against any cases of plagiarizing, ghostwriting1, guest/honorary authorship2, etc. Where co-authored work is concerned, the Author listed first is expected to take responsibility for the submission, and is required to make clear the contributions of all of the Co-Authors involved. In the event of the publication owing its existence to funding dedicated to this purpose, this fact should be made clear: e.g. in any note of thanks/acknowledgement, or in a footnote, etc. Explicit notification should be given of any form of reprinting, with the appropriate evidence of permission to publish being furnished as required. Any impropriety on the part of Authors/Reviewers risks exposing them to appropriate responses from the relevant institutions.
______
1 This term refers to instances of a person who has made an essential contribution being omitted from the list of authors, or from notes conveying gratitude and/or acknowledgement.
2 This occurs when a person who has made either an insignificant contribution or no contribution at all nevertheless appears on the list of authors.
