Przemiany przestrzenne a dramaturgia olśnienia w nowożytnym teatrze jezuickim

Dramaturgies of Revelation in Early Modern Jesuit Theatre

Abstrakt

Artykuł omawia teatr jezuicki w kategoriach przemian przestrzennych i symbolicznych wykraczających poza formę dramatyczną, traktując element przemiany jako jeden z podstawowych zasad dramaturgii jezuickiej wywodzącej się z estetyki barokowej, w której zaskoczenie i zdumienie były główną metodą dotarcia do głębszej prawdy. Ukrycie określonych treści budziło niepewność i ciekawość odbiorcy, nagła przemiana, niespodziewany zwrot akcji lub olśnienie wywoływały w odbiorcy głęboki zachwyt i zdumienie (admiratio), zaskoczenie burzyło dotychczasowy porządek i pozwalało dostrzec ukryty sensy rzeczy, a poprzez estetyczny szok odbiorca osiągał wyższy poziom dojrzałości moralnej i religijnej. Metodologicznie artykuł wykorzystuje analizę wybranych studiów przypadku (emblematic sampling) w celu ukazania szerszych mechanizmów obecnych w teatrze jezuickim. Analiza opiera się przede wszystkim na wybranych programach teatralnych, opisach przedstawień, kronikach kolegiów oraz innych związanych z teatrem dokumentach pochodzących z jezuickich prowincji Rzeczypospolitej Obojga Narodów i datowanych na XVII i XVIII wiek. Źródła te są analizowane w zestawieniu z ujęciami teoretycznymi dotyczącymi wczesnonowożytnej teatralności, w szczególności z koncepcją „nowej teatralności” (New Theatricality) Henry’ego S. Turnera, rozumieniem teatru jako ekologii materiałów performatywnych w ujęciu Tiffany Stern oraz badaniami nad jezuicką kulturą wizualną i ceremonialną. Artykuł odwołuje się również do traktatu Macieja Kazimierza Sarbiewskiego De acuto et arguto (ok. 1619) jako istotnego tekstu dla analizy barokowego konceptyzmu. Artykuł jest próbą interpretacji zjawisk historycznych oraz próbą ich rekonstrukcji ze śladów, które po nich pozostały. Omawiane przykłady programów teatralnych ukazują różne sposoby wytwarzania i przekształcania przestrzeni teatralnej: przemianę aktora poprzez kostium we Władysławie Jagielle królu Polski (1663); wykorzystanie łuków triumfalnych jako ceremonialnych urządzeń przestrzennych w Brama Grzymała Pandana (1696); wpisanie narracji klasycznych w krajobraz kulturowy Rzeczypospolitej Obojga Narodów w Exul vates (1715); nagłą przemianę sceny w przestrzeń eschatologiczną w Orgia Bacchi (1738) oraz ukazanie podróży morskiej jako krajobrazu moralnego znamionującego pokusę i zbawienie w Regni fames non regia (1714). Artykuł dowodzi, że teatr jezuicki nie wykorzystywał spektaklu jedynie dla efektu wizualnego. Przemiany sceniczne służyły religijnej perswazji, prowadząc widzów ku dojrzałości moralnej i religijnej oraz dając im nowe spojrzenie na dzieje wspólnoty politycznej i świata chrześcijańskiego.