Kobieca delikatność czy męska śmiałość?

Rozpoznanie problematyki relacji dewizek do strojów specjalnych z perspektywy nauk o kulturze

Résumé

Artykuł weryfikuje powszechne przekonanie, jakoby dewizka była przedmiotem przypisanym wyłącznie do męskiej sfery materialnej. Rozważania nad tym zagadnieniem oparto na prześledzeniu związków formalnych i znaczeniowych tych przedmiotów zarówno z płcią właściciela, noszonym przez niego strojem i wykonywanym zawodem. Głównym źródłem pozwalającym na rekonstrukcję dziejów dewizek stały się badania wybranych obiektów zabytkowych oraz analiza materiałów źródłowych, opisów z prasy modowej, wzmianek pamiętnikarskich oraz przedstawień malarskich i fotograficznych. Należy podkreślić, że symbolicznego znaczenie dewizki nie było dotąd przedmiotem spójnych badań naukowych. Ze względu na specyfikę zagadnienia zastosowano podejście interdyscyplinarne. Poza historią sztuki i naukami o kulturze wykorzystano elementy z zakresu antropologii społeczno-kulturowej, antropologii rzeczy, socjologii, heritologii i memory studies. Dzięki temu dewizka, kojarzona przede wszystkim z XIX-wieczną męską kamizelką, została zaprezentowana jako odrębny przedmiot posiadający własną historię i typologię. Najważniejszym wnioskiem z przeprowadzonych analiz jest to, że na przestrzeni stuleci dewizka zachowała swoistą autonomię wobec zmieniających się strojów męskich i kobiecych – wbrew powszechnej opinii przekraczając ramy, jakie nadała jej definicja galanterii. Odgrywała różne role w kulturze dzięki swojej umiejętności łączenia się z innymi elementami przy zachowaniu odrębności formalnej i znaczeniowej. Stanowiła element tożsamości indywidualnej, grupowej, stanowej oraz płciowej, przy czym o jej potencjalnym kobiecym lub męskim charakterze decydował szereg czynników. Przedmiot ten zawsze był gotowy do przemian i reagując na przeobrażenia kultury oraz dynamikę dziejową, umykał przed jakąkolwiek jednoznacznością i kategoryzacją.