Transcendencja, immanencja, tajemnica

Figury niewidzialności Boga we współczesnej fenomenologii religii

Słowa kluczowe: Bóg, fenomenologia, Henry, Lévinas, Marcel, modlitwa, nieobecność, niepoznawalność, obecność, religia, życie

Abstrakt

Artykuł podejmuje tematykę nieanalizowaną dotychczas w polskiej literaturze filozoficzno-religioznawczej, która dotyczy niepoznawalności lub niewidzialności Boga we współczesnej francuskiej fenomenologii religii, traktowanej jako nurt badań (filozoficznych i religioznawczych), w którym ta tematyka znajduje odzwierciedlenie. Autor skupia się na pojęciach transcendencji, immanencji i tajemnicy wypracowanych odpowiednio przez Emmanuela Lévinasa, Michela Henry’ego oraz przez Gabriela Marcela. Dyskusja nad tymi trzema koncepcjami ukazuje, iż transcendencja (Lévinas) i immanencja (Henry) są pojęciami, które jednostronnie realizują zadanie, jakie postawili przed nimi ich autorzy, to znaczy dążenie do „uchronienia” Boga przed uprzedmiotowieniem, do którego prowadzi nieuchronnie metoda fenomenologiczna, zwłaszcza w wersji przedstawionej przez Edmunda Husserla. W opozycji do tej metody pozostają nie tylko Lévinas i Henry, ale także Marcel, który zastosował w celu „uchronienia” Boga od uprzedmiotowienia przez obiektywizujące poznanie intelektualne, pojęcie tajemnicy. Według autora artykułu, to właśnie tajemnica (Marcel), a nie transcendencja (Lévinas) czy immanencja (Henry), jest pojęciem, które, użyte do fenomenologicznego opisu Boga, skutecznie „broni” Go przed uprzedmiotowieniem. Z punktu widzenia fenomenologii religii istotne jest to, że w myśli Marcela Bóg nie ukazuje się jako fenomen (jak uważali także Gerardus van der Leeuw oraz Lévinas i Henry), ale mimo to możliwa jest relacja religijna między człowiekiem a Bogiem, której wyrazem jest modlitwa. Ta rozumiana biblijnie relacja nie może zaistnieć w myśli Lévinasa czy Henry’ego, mimo że ich koncepcje również mają dość silne zakorzenienie w Biblii. Dlatego autor tekstu uważa, że Marcelowska koncepcja tajemnicy lepiej odpowiada oczekiwaniom człowieka wierzącego (homo religiosus) niż koncepcje transcendencji i immanencji odniesione do Boga. Wypracowana przez Gabriela Marcela koncepcja Boga jako Tajemnicy pozwala bowiem na wejście z Nim w relację religijną dzięki kierowanej ku Niemu modlitwie.

Bibliografia

Biemel Walter, „L’idée de la phénoménologie chez Husserl”, w Phénoménologie et métaphysique, red. Jean-Luc Marion i Guy Planty-Bonjour (Paris: Presses Universitaires de France, 1984), 81-104.

Greisch Jean, Le buisson ardent et les lumières de la raison : L’invention de la philosophie de la religion, t. II: Les approches phénoménologique et analytiques (Paris: Cerf, 2002).

Heidegger Martin, „Onto-teo-logiczny charakter metafizyki”, tłum. Janusz Mizera, Principia, t. XX (1998): 165–184.

Henry Michel, C’est Moi la Vérité. Pour une philosophie du christianisme (Paris: Seuil, 1996).

Henry Michel, L’essence de la manifestation (Paris: Presses Universitaires de France, 2003).

Henry Michel, Phénoménologie de la vie, t. IV: Sur l’éthique et la religion (Paris: Presses Universitaires de France, 2004).

Henry Michel, Entretiens (Cabris: Sulliver, 2007).

Henry Michel, O fenomenologii, tłum. M. Drwięga (Warszawa: Wyd. IFiS PAN, 2007).

Henry Michel, „Sztuka i fenomenologia życia”, tłum. Monika Murawska, Prze­ gląd Filozoficzno­Literacki 3/34 (2012): 156–179.

Henry Michel, Wcielenie. Filozofia ciała, tłum. Dariusz Adamski, Małgorzata Frankiewicz (Kraków: Homini, 2012).

Jan Paweł II, Przekroczyć próg nadziei (Lublin: Redakcja Wydawnictw Katolickiego Uniwersytetu w Lublinie, 1994).

Lévinas Emmanuel, O Bogu, który nawiedza myśl, tłum. Małgorzata Kowalska (Kraków: Wyd. Znak, 1994).

Lévinas Emmanuel, Imiona własne, tłum. Janusz Margański (Warszawa: Wyd. KR, 2000).

Lévinas Emmanuel, Bóg, śmierć i czas, tłum. Janusz Margański (Kraków: Wyd. Znak, 2008).

Marcel Gabriel, Od sprzeciwu do wezwania, tłum. Stanisław Ławicki (Warszawa: Instytut Wydawniczy PAX, 1965).

Marcel Gabriel, Homo Viator. Wstęp do metafizyki nadziei, tłum. Piotr Lubicz (Warszawa: Instytut Wydawniczy PAX, 1984).

Marcel Gabriel, Dziennik metafizyczny, tłum. Ewa Wende (Warszawa: Instytut Wydawniczy PAX, 1987).

Marcel Gabriel, Być i mieć, tłum. Donata Eska (Warszawa: Instytut Wydawniczy PAX, 1998).

Marcel Gabriel, Tajemnica bytu, tłum. Małgorzata Frankiewicz (Kraków: Wyd. Znak, 1995).

Perkowska Halina, Bóg filozofów XX wieku. Wybrane koncepcje (Warszawa– Poznań: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2001).

Płotka Witold, Fenomenologia jako filozofia mniejsza. Rozważania wokół sporów o metodę Husserla (Warszawa: Liberlibri, 2019).

Schaeffler Richard, Filozofia religii, tłum. Elżbieta Kowalska (Częstochowa: Częstochowskie Wydawnictwo Diecezjalne Regina Poloniae, 1989).

Souche-Dagues Denise, Le développement de l’intentionnalité dans la phénomé­ nologie husserlienne (Paris: Vrin, 1993).

Tarnowski Karol, Bóg fenomenologów (Tarnów: Biblos, 2000).

Tarnowski Karol, „Intencja a refleksja. Fenomenologia, Nabert, Marcel”, w: Mię­ dzy przedmiotowością a podmiotowością: intencjonalność w fenomenologii francuskiej / Entre l’objectivité et la subjectivité: l’intentionnalité dans la phénoménologie française, red. Andrzej Gielarowski, Robert Grzywacz (Kraków: Akademia Ignatianum–Wydawnictwo WAM, 2011), 19–34.

Tischner Józef, Filozofia dramatu. Wprowadzenie (Paris: Éditions du Dialogue, 1990).

Van der Leeuw Gerardus, Fenomenologia religii, tłum. Jerzy Prokopiuk (Warszawa: Książka i Wiedza, 1997).

Opublikowane
2021-09-01
Jak cytować
Gielarowski, A. (2021). Transcendencja, immanencja, tajemnica: Figury niewidzialności Boga we współczesnej fenomenologii religii. Rocznik Filozoficzny Ignatianum, 25(2), 147-168. https://doi.org/10.35765/rfi.2019.2502.8
Dział
Artykuły