Odpowiedzialność w ujęciu Friedricha Augusta Hayeka

Abstract

Przedmiotem rozważań są poglądy F.A. Hayeka na temat odpowiedzialności. Celem pracy jest ich zebranie i przeanalizowanie oraz pokazanie, jak układają się one w spójną koncepcję wpisującą się w ogólną perspektywę aksjologiczną austriackiego filozofa. Podjęte są kolejno kwestie znaczenia odpowiedzialności, jej podmiotów i przedmiotów, funkcjonowania odpowiedzialności indywidualnej także jako wartości społecznej. Ukazane jest, iż Hayek przedstawia odpowiedzialność jako atrybut wolności, a jednocześnie warunek konieczny jej zaistnienia. Zostaje przedstawiona argumentacja za tezą mówiącą, iż rezygnacja z odpowiedzialności oznacza zgodę na przymusowe zarządzanie sprawami człowieka, które prowadzi nieuchronnie do zjawisk negatywnych, takich jak zanegowanie autonomii moralnej, zniewolenie, niekompetentne podejmowanie decyzji czy nieskuteczność działań. Podmiotami właściwie zrozumianej odpowiedzialności są dla Hayeka poszczególni ludzie, zaś w zakres jej przedmiotów wchodzą bezpośrednio własne sprawy człowieka oraz sprawy innych ludzi, których z określonych powodów uczynił przedmiotem swej troski. W świetle jego rozważań w stosunku do osób nieznanych odpowiedzialne postępowanie polega na właściwym zagospodarowywaniu sfery własnej wolności oraz pozwalanie na to samo innym. Zarządzając odpowiedzialnie swą wolnością, człowiek (często w sposób niezamierzony) przyczynia się do dobrostanu osób poza jego bezpośrednim zainteresowaniem – w tym sensie indywidualistyczna wartość, jaką jest odpowiedzialność, stanowi jednocześnie wartość społeczną. Artykuł wypełnia luki w istniejącej literaturze w zakresie myśli aksjologicznej Hayeka. Wprowadza do współczesnych dyskusji o odpowiedzialności jego perspektywę, zgodnie z którą należy dostrzegać ścisły związek odpowiedzialności z wolnością oraz dwoistość natury odpowiedzialności: jako cnoty osobistej i społecznego dobra (pożądanej alternatywy dla interwencji państwa w sprawy osobiste człowieka).