Wymiary temporalności i przestrzenności w saudade i nostalgii

Abstrakt

Niniejszy artykuł ma na celu analizę saudade i nostalgii z perspektywy kategorii przestrzeni i czasu. Choć pojęcia te niewątpliwie wykazują szereg podobieństw – oba bowiem wyrastają z głęboko ludzkiego doświadczenia utraty, braku i przemijania oraz są ściśle związane ze złożonymi mechanizmami pamięci – nie mogą być traktowane jako całkowite synonimy. Saudade, stanowiące jeden z fundamentów portugalskiej tożsamości, jest często tłumaczone jako „tęsknota” lub „nostalgia”. Jak zauważają jednak badacze tego konstruktu, między innymi Correia, o odrębności saudade względem nostalgii decyduje przede wszystkim specyfika jej wymiaru temporalnego. Co ważne, doświadczenie saudade nie musi być związane z konkretnym miejscem, ponieważ jego istotę wyznacza złożona oraz niejednoznaczna relacja z czasem. Nostalgia (od gr. nóstos = powrót do domu oraz álgos = ból) pozostaje natomiast kategorią konceptualnie zakorzenioną przede wszystkim w przestrzeni. Jak pisze Boym, jest ona „tęsknotą za domem, który już nie istnieje albo nigdy nie istniał” (tłumaczenie własne). Przedmiot nostalgicznego pragnienia ma zatem charakter nie tylko temporalny, lecz również przestrzenny. Perspektywę tę rozwija Panico, podkreślając fundamentalne znaczenie relacji między przestrzenią a nostalgią. Badacz zwraca uwagę, że przestrzenie pełnią funkcję bodźców wyzwalających doświadczenie nostalgii, stają się sceną nostalgicznych powrotów, a wreszcie oferują swoiste „przestrzenne ukojenie”.