„Męstwo obywatela” (πολιτικὴ ἀνδρεία) w refleksji staropolskiej XVI wieku

Abstract

W artykule rozważa się kwestię obecności w staropolskiej refleksji publicystycznej – głównie wieku XVI – problematyki męstwa obywatela (πολιτικὴ ἀνδρεία). Termin ów pojawił się w myśli klasycznej (Arystoteles, Platon, Cyceron, stoicy) oraz chrześcijańskiej (św. Augustyn, św. Tomasz z Akwinu) i rozpatrywany był w odniesieniu do cnoty męstwa. W okresie klasycznym wprowadzono rozróżnienie na męstwo wojenne i męstwo czasów pokoju, związane z uczestniczeniem w życiu politycznym. W tekście dowodzi się, iż klasyczne i chrześcijańskie rozważania o „męstwie obywatela” przejęto w refleksji staropolskiej, aczkolwiek bardzo wyraźnie związano je z zagadnieniem sposobu podejmowania decyzji. W pismach Frycza Modrzewskiego i innych myślicieli (a także w Odprawie posłów greckich Jana Kochanowskiego) interesująco łączy się tę kwestię indywidualnego, pojedynczego oporu wobec większości. Wskazano też na pewien krystalizujący się w praktyce politycznej sposób rozumienia obywatelskości jako „opozycyjności” (szczególnie w traktacie Krótkie zebranie rzeczy potrzebnych z strony wolności…, jak i w refleksji wiążącej się z rokoszem sandomierskim). Wreszcie postawiono pytanie, czy instytucję liberum veto zestawiano z zagadnieniem „męstwa obywatela”, i wskazuje się, iż najprawdopodobniej zagadnień tych ze sobą nie łączono.