Postać płanetnika w dawnych wierzeniach ludowych i świadomości współczesnych górali zagórzańskich

  • Łukasz Zapała Podhalańska Państwowa Uczelnia Zawodowa w Nowym Targu
Słowa kluczowe: górale zagórzańscy, wierzenia ludowe, praktyki magiczne, transmisja międzypokoleniowa

Abstrakt

Sfera wierzeń ludowych, nawet dla autochtonów, stanowi wciąż nie w pełni odkryty i często niezrozumiały element dziedzictwa kulturowego. Tymczasem ludowe postrzeganie świata w dużej mierze zdeterminowane jest przez lokalne praktyki i wierzenia, których korzenie sięgają najodleglejszej, jeszcze przedchrześcijańskiej przestrzeni kulturowej. Jedną z postaci obecnych w wierzeniach górali zagórzańskich jest płanetnik.Celem niniejszego artykułu jest charakterystyka tychże wierzeń oraz zbadanie stanu wiedzy na temat płanetnika wśród współczesnych Zagórzan. Materiał badawczy obejmuje: opracowania etnograficzne, współcześnie zebrane podania ludowe oraz wyniki badania ankietowego, przeprowadzonego wśród młodzieży ze szkół średnich w Mszanie Dolnej. Różnorodność poddanych analizie źródeł pozwoli odtworzyć obraz ewolucji wyobrażeń ludowych na temat postaci płanetnika na przestrzeni drugiej połowy XX wieku oraz odpowiedzieć na pytanie, czy płanetnik i związane z nim wierzenia stanowią wciąż dla Zagórzan dziedzictwo oswojone.

Bibliografia

Chmielowski, E. (1987). Czarownice, strzygi, mamony czyli wierzenia i zabobony ludu galicyjskiego: Nowy Sącz, Sądecka Oficyna Wydawnicza.

Dziedzina-Wiwer, A. (2013). Wyłonacka; Słownik gwary szczawnickiej,: Kraków, Wydawnictwo Astraia.

Flizak, S. (1954). Materiały etnograficzne i historyczne z terenu Zagórzan: Wrocław, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze.

Gieysztor A. (1982). Mitologia Słowian: Warszawa, Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego.

Hodorowicz, S. (2005). Słownik gwary górali skalnego Podhala: Nowy Targ, Wydawnictwo PPUSZ.

Kaleciak, P. (1971). Przemiany w wiedzy i wierzeniach ludowych, dotyczących zjawisk astronomicznych, dokonane w XIX i XX wieku we wsiach powiatu limanowskiego ze szczególnym uwzględnieniem Kasiny Wielkiej. W: P. Kaleciak (red.), Materiały etnograficzne z powiatu limanowskiego. Wrocław: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze.

Kaleciak, P. (1976). Irracjonalne i racjonalne aspekty meteorologii ludowej w powiecie limanowskim, W: P. Kaleciak (red.), Materiały etnograficzne z powiatu limanowskiego (s. 54-76). Wrocław: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze.

Karłowicz, J., Kryński A., Niedźwiedzki W. (1908). Słownik języka polskiego, t.4. Warszawa: Nakładem prenumeratorów i Kasy im. Mianowskiego.

Karłowicz J. (1906). Słownik gwar polskich, t.4, Kraków: Akademia Umiejętności.

Kąś J. (2011). Słownik gwary orawskiej, t.2, Kraków: Księgarnia Akademicka.

Kąś J. (2018). Ilustrowany Leksykon Gwary i Kultury Podhalańskiej, Kraków: Małopolskie Centrum Kultury SOKÓŁ.

Kobylińska J. (2001). Słownik gwary gorczańskiej (zagórzańskiej), Kraków: Wydawnictwo Naukowe Akademii Pedagogicznej.

Krasnowolski A., Niedźwiedzki W. (1920). Słownik staropolski, Warszawa: Wydawnictwo M. Arcta.

Łomnicka-Dulak W. (2018). Nadpopradzka dawność; gwara i kultura górali z okolic Piwnicznej, Nowy Sącz: Małopolskie Centrum Kultury SOKÓŁ.

Mayda A. (2003). Stanisława Vincenza antropologia kultury huculskiej, W: M. Jakitowicz (red.), W kręgu folkloru, literatury i języka. Prace ofiarowane prof. Janowi Kasjanowi w 70. rocznicę urodzin (s.65-89). Poznań: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika.

Mitarski J. (1992). Demonologia lęku, W: A. Kępiński (red.), Lęk (s. 321-327). Warszawa: Sagittarius.

Orkan W. (1953). Wybór nowel, Warszawa: Nasza Księgarnia.

Simonides D. (1984). Śląski horror, o diabłach, skarbnikach, utopcach i innych strachach, Katowice: Śląski Instytut Naukowy.

Stopa S. (2007). Kurkowe opowieści, Konina: Gminne Centrum Kultury.

Strzelczyk J. (1998). Mity, podania i wierzenia dawnych Słowian. Poznań: Dom Wydawniczy Rebis.

Szyjkowski A. (2004). Religia Słowian, Kraków: Wydawnictwo WAM.
Opublikowane
2022-05-17
Jak cytować
[1]
Zapała, Łukasz 2022. Postać płanetnika w dawnych wierzeniach ludowych i świadomości współczesnych górali zagórzańskich. Perspektywy Kultury. 36, 1 (maj 2022).