Potoczne modele choroby na podstawie eseju Susan Sontag Choroba jako metafora

Adrianna Niźnik

doi:10.35765/pk.2025.5201.04

Adrianna Niźnik-Karmowska Uniwersytet Jagielloński https://orcid.org/0009-0001-8247-1273

DOI: https://doi.org/10.35765/pk.2025.5201.04

Słowa kluczowe: metafora pojęciowa, Susan Sontag, choroba, G. Lakoff, M. Johnson, umieranie

Abstrakt

Artykuł analizuje metafory pojęciowe i językowe w eseju Susan Sontag Choroba jako metafora w kontekście teorii metafory pojęciowej Lakoffa i Johnsona. Badanie koncentruje się na roli metafor w języku oraz ich wpływie na wyrażanie pojęć abstrakcyjnych. Analiza pozwala osadzić metafory Sontag w szerszym kontekście badawczym, ukazując, jak kształtują postrzeganie rzeczywistości osób chorych, wpływają na rozumienie świata i mogą oddziaływać na zachowania oraz decyzje. Ponadto artykuł podkreśla znaczenie teorii metafory pojęciowej Lakoffa i Johnsona jako narzędzia interpretacyjnego, umożliwiającego głębsze zrozumienie funkcjonowania metafor w eseju Sontag.

Biogram autora

Adrianna Niźnik-Karmowska, Uniwersytet Jagielloński

Doktorantka w Szkole Doktorskiej Nauk Humanistycznych. Ukończyła archeologię oraz religioznawstwo na Uniwersytecie Jagiellońskim. Absolwentka studiów podyplomowych z antropologii sądowej na CM UJ.

Bibliografia

Choromańska, M. (2000). Żywe metafory w języku dzisiejszej prasy (I). Poradnik Językowy, nr 2, 49–63.

Charteris-Black, J. (2012). Shattering the Bell jar: Metaphor, gender, and depression. Metaphor and Symbol, nr 27(3), 199–216. DOI: 10.1080/10926488. 2012.665796

Chojnacka-Kuraś, A. (2019). Kiedy walka staje się podróżą. O przeobrażeniach metafor opisujących doświadczenie chorowania z uwzględnieniem typu i fazy choroby. Prace Filologiczne, nr 79, 33–48.

Cott, J. i Sontag, S. (2014). Myśl to forma odczuwania. Susan Sontag w rozmowie z Jonathanem Cottem, przeł. D. Żukowski. Kraków: Wydaw-nictwo Karakter.

Czeremski, M. (2021). Mit w umyśle. Ewolucyjno-kognitywne podstawy form mitycznych. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Demjén, Z. i Semino, E. (2016). Using metaphor in healthcare: physical health. W: E. Semino i Z. Demjén (red.), The Routledge Handbook of Metaphor and Language. Abingdon: Routledge, 385–399.

Dryll, M.E. (2014). Rozumienie metafor charakteryzujących ludzi – perspekty-wa rozwojowa, praca doktorska. Warszawa.

Dzięcioł, E. (2010). Metafory potoczne a kompetencja komunikacyjna osób niesłyszących. Conversatoria Linguistica, nr 4, 13–21. DOI: 10.34739/clg

Kałuża, M. (2017). Choroba jako metafora w kontekście wykluczenia. Waria-cje na temat metaforyzacji choroby w eseistyce Susan Sontag i Dżumie Alberta Camusa. W: J. Hańderek i N. Kućma (red.), Wykluczenia. Perspek-tywy ponowoczesności, t. 3, Kraków: Ośrodek Badawczy Facta Ficta, 231–242.

Karwat, M. (2003). O statusie poznawczym i zaletach metafor. W: B. Kaczmarek (red.), Metafory polityki, T. 2. Warszawa: Dom Wydawniczy Elipsa, 19–20.

Kiklewicz, A. (2006). Teoria metafor pojęciowych: zagadnienia dyskusyjne. W: A. Kiklewicz (red.), Język. Komunikacja. Wiedza. Mińsk: Prawo i ekonomika, 217–273.

Kostecki, W. (2005). O metaforach, polityce i politologii. W: B. Kaczmarek (red.), Metafory polityki, t. 3. Warszawa: Dom Wydawniczy Elipsa.

Lakoff, G. (1982). Categories: An Essay in Cognitive Linguistics. W: I.-S. Yang (red.), The Linguistic Society of Korea. Seul: Hanshin Publishing Company, 139–193.

Lakoff, G. (1987). Women, Fire, and Dangerous Things: What Categories Re-veal about the Mind. Chicago: University of Chicago Press.

Lakoff, G. i Johnson, M. (1999). Philosophy in the flesh: The embodied mind and its challenges to Western thought. New York: Basic Books.

Lakoff, G. i Johnson, M. (2010). Metafory w naszym życiu, przeł. T.P. Krzeszowski. Warszawa: Wydawnictwo Aletheia.

Ładoń, M. (2019). Choroba jako literatura. Studia maladyczne. Biblioteka „Opcji” nr 30. Stowarzyszenie Inicjatyw Wydawniczych. Katowice: Wy-dawnictwo Naukowe „Śląsk”.

Łukomski, P. (2017). Metafora pojęciowa jako forma eksperymentu myślo-wego. Studia Politologiczne, nr 46, 96–116.

Morzyńska-Wrzosek, B. (2020). Choroba i jej metafory w twórczości współ-czesnych polskich poetek. Etnolingwistyka. Problemy Języka i Kultury, nr 32, 173–190.

Musolff, A. (2022). “World-beating” Pandemic Responses: Ironical, Sarcastic, and Satirical Use of War and Competition Metaphors in the Context of COVID-19 Pandemic. Metaphor and Symbol, nr 37(2), 76–87.

Niziołek, G. (2018). Zapomniana metafora AIDS. Teksty Drugie, nr 2, 354–368. DOI: 10.18318/TD.2018.2.22

Pajdzińska, A. (1999). Metafora pojęciowa w badaniach diachronicznych. W: A. Pajdzińska i P. Krzyżanowski (red.), Przeszłość w językowym obrazie świata. Lublin: UMCS, 51–66.

Pruś, K. (2019). Opowieść o jesieni jako rite de passage. Rola scenariuszy kultury w oswajaniu choroby nowotworowej u dzieci. Dziennikarstwo i Media, nr 10, 93–110. DOI: 10.19195/2082-8322

Semino, E. (2008). Metaphor in discourse. Cambridge: Cambridge University Press.

Sontag, S. (2016). Choroba jako metafora. AIDS i jego metafory, przeł. J. Andres. Kraków: Wydawnictwo Karakter.

Szejnach, P. (2015). Trudne umieranie. Narracyjne przedstawienia choroby i śmierci a doświadczenia osób terminalnie chorych. Warszawa: Instytut Slawistyki Polskiej Akademii Nauk, Fundacja Slawistyczna.

Tichoniuk-Wawrowicz, E. (2022). Nowotwór jako metafora: Susan Sontag i Oriana Fallaci. Pamięci Wiesławy Kłosek. W: M. Kaczor i P. Kładoczny (red.), Dobro – Prawda – Piękno, Prace aksjologiczne. Język – literatura – kultura, 3. Zielona Góra: Oficyna Wydawnicza Uniwersytetu Zielonogór-skiego, 401–426. DOI: 10.34768/pa2022r23

Wojtukiewicz, A. (2020). Pandemia COVID-19 – metaforyka w głównych wy-daniach polskich dzienników telewizyjnych. com.press, nr 3(2). Pozyskano z: https://compress.edu.pl/e-wydania/item/pandemia-covid-19-metaforyka-w-glownych-wydaniach-polskich-dziennikow-telewizyjnych (dostęp: 23.02.2024).

Yang, Q. (2018). An Idealized Cognitive Model Analysis of Metaphors in Amer-ican Economic News Report, IOP Conference Series: Earth and Environ-mental Science. Pozyskano z: https://iopscience.iop.org/article/10.1088/1755-1315/ 128/1/012002/pdf (dostęp: 28.02.2024).