Diagnoza zaburzeń umysłu w utworach pisarzy-lekarzy

Aneta Grodecka

doi:10.35765/pk.2025.5201.08

Aneta Grodecka Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu https://orcid.org/0000-0003-3685-6911

DOI: https://doi.org/10.35765/pk.2025.5201.08

Słowa kluczowe: psychiatria, neurologia, filozofia, cybernetyka, psychologia eksperymentalna, neuronauka

Abstrakt

Wykorzystując odniesienia z zakresu psychiatrii, neurologii i filozofii, autorka analizuje utwory pisarzy posiadających medyczne wykształcenie: Antoniego Czechowa, Michaiła Bułhakowa, Mieczysława Jarosławskiego i Stanisława Lema, skupiając uwagę na chorobie psychicznej i jej determinantach oraz metodach leczenia. Literacka diagnoza zrywa z romantycznym toposem, pozytywnym, twórczym aspektem choroby psychicznej, odsłania jej wymiar cielesny, wiąże z nią zarówno deficyty poznawcze, jak i nadmiarowość doznań. Przestrzeń szpitala psychiatrycznego uznana zostaje za chorobotwórczą, jej opisy są naturalistyczne, pisarze są zgodni w niezgodzie na izolację pacjentów chorych psychicznie oraz negatywnie oceniają metody leczenia. Różnią się jednak w kwestii determinantów: dopatrują się przyczyn w systemie neuronalnym, wadzie anatomicznej, która zakłóca obieg impulsów (Jarosławski i Lem), lub podkreślają rolę środowiska i czynników psychoplastycznych (Czechow i Bułhakow).

Biogram autora

Aneta Grodecka, Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu

Prof. dr hab., polonistka zatrudniona w Instytucie Filologii Polskiej UAM w Poznaniu, prowadząca badania na pograniczu literatury i sztuk plastycznych, literaturoznawstwa i neuronauki społecznej. Autorka wielu artykułów, podręczników oraz książek, m.in. Wiersze o obrazach. Studium z dziejów ekfrazy; Wiersze znad palety. Twórczość poetycka artystów polskich XIX i XX wieku; Umysł filologa. Studia o literaturze, mózgu i dydaktyce.

Bibliografia

Bułhakow, M. (1980). Mistrz i Małgorzata. Warszawa: Spółdzielnia Wydawni-cza „Czytelnik”.

Bułhakow, M. (1999). Psie serce. Warszawa: Wydawnictwo Prószyński i S-ka.

Czechow, A. (1968). Sala nr 6. Warszawa: Spółdzielnia Wydawniczo-Handlowa „Książka i Wiedza”.

Jarosławski, M. (1949). Szpital. Powieść, t. 1–2. Sopot: Księgarnia i Wydawnictwo „Fregata”.

Lem, S. (1975a). Szpital przemienienia. Warszawa: Spółdzielnia Wydawnicza „Czytelnik”.

Choynowski, M. (1957). Założenia cybernetyki a zagadnienia biologii. War-szawa: Wydawnictwo Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich.

Churchland, P.S. (2013). Moralność mózgu. Co nauka mówi o moralności. Kraków: Copernicus Center Press.

Czechow, A. (1988). Listy. T. 1–2. Kraków: Wydawnictwo Literackie.

Durkalec, J. i Hasik, J. (2000). Lekarze-pisarze w literaturze polskiej. Nowiny Lekarskie, nr 2 (69), 176–183.

Foucault, M. (1987). Historia szaleństwa w dobie klasycyzmu. Warszawa: Pań-stwowy Instytut Wydawniczy.

Gogh, V. van (2002). Listy do brata. Warszawa: Wydawnictwo Czytelnik.

Grzybowski, A., Dobrowolska, B., Kwiatkowska, J. i Sak, J. (2017). Mikhail Bul-gakov. The man torn between medicine and literature. Clinics in Derma-tology, 35(4), 410–415. DOI: 10.1016/j.clindermatol.2017.03.001.

Herman, E.J. (1975). Historia neurologii polskiej. Wrocław: Wydawnictwo Zakład Narodowy im. Ossolińskich.

Hudson, H. (1949). Rhythmic behawior of the nervous system. Science, 109 (2825), 157–164. DOI: 10.1126/science.109.2825.157.

Janion, M. (2001). Prace wybrane. Tom 3. Zło i fantazmaty. Kraków: Wydaw-nictwo Universitas.

Janiuk, J. (2006). Stanisława Lema związki z medycyną. Medycyna Nowożytna, nr 1–2 (13), 35–78.

Kandel, E.R. (2021). Zaburzony umysł. Co nietypowe mózgi mówią o nas sa-mych. Kraków: Copernicus Center Press.

Kant, I. (1999). Pisma przedkrytyczne. Toruń: Wydawnictwo Rolewski.

Kapusta, A. (2010). Szaleństwo i metoda. Granice rozumienia w filozofii i psychiatrii. Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej.

Kapusta, A. (2018). Ucieleśnienie, neuronauki i literatura. Poznańskie Studia Polonistyczne. Seria Literacka, nr 34 (54), 19–40. DOI: 10.14746/pspsl.2018.34.1.

Kozłowski, W. (1893). Stanowisko filozofii amerykańskiej. Prawda, nr 10–11, 10.

Lem, S. (1975b). Wstęp. W: N. Madejska, Malarstwo i schizofrenia. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 3–9.

Lem, S. (1983). Mein Leben. Pozyskano z: http://solaris.lem.pl/home/biografia/przypadek-i-lad (dostęp: 04.05.2025).

Lombroso, C. (1891). Człowiek-zbrodniarz w stosunku do antropologii, jury-sprudencyi i dyscypliny więziennej; zbrodniarz urodzony, obłąkaniec zmy-słu moralnego. T. 1. Warszawa: Oficyna Wydawnicza M. Wołowski.

Macfall, H. (1913). Historya malarstwa. T. 4. Lwów: Nakładem Własnego Wy-dawnictwa. Księgarnia S. Sadowskiego.

Sass, L.A. (2005). „Objawy negatywne”, zdrowy rozsądek i kulturowe odko-twiczenie w wieku nowoczesnym. W: Schizofrenia, kultura i subiektywność – na krawędzi doświadczenia. Kraków: Wydawnictwo Li-bron s.c.

Seyda, B. (1999). Encyklopedyczny słownik lekarzy pisarzy w światowej litera-turze. Szczecin: Wydawnictwo Promocyjne „Albatros”, „Ottonianum”.

Skrzypek, M. (1996). Filozofia Diderota. Warszawa: Wydawnictwo IFiS PAN.

Stępień, M. (2015). Między literaturą a medycyną. Warszawa: Wydawnictwo Studio EMKA.

The Mind of Modernism. Medicine, Psychology, and the Cultural Arts in Europe and America, 1880–1940 (2004). Stanford: Stanford University Press.

Thorwald, J. (1998). Kruchy dom duszy. Wielka odyseja chirurgii mózgu. Kra-ków: Wydawnictwo Literackie.

W stulecie narodzin psychologii naukowej 1879–1979 (1982). Katowice: Uniwersytet Śląski.

Emile Wauters, Malarz Hugo van der Goes w klasztorze w Rouge-Cloître, 1872, olej na płótnie, 186 x 275, Royal Museums of Fine Arts, Bruksela; Uzdro-wiony, drzeworyt, „Bluszcz” 1875, nr 22, fot. autorka.

Aneta Grodecka – prof. dr hab., polonistka zatrudniona w Instytucie Filologii Polskiej UAM w Poznaniu, prowadząca badania na pograniczu literatury i sztuk plastycznych, literaturoznawstwa i neuronauki spo-łecznej. Autorka wielu artykułów, podręczników oraz książek, m.in. Wiersze o obrazach. Studium z dziejów ekfrazy; Wiersze znad palety. Twórczość poetycka artystów polskich XIX i XX wieku; Umysł filologa. Studia o literaturze, mózgu i dydaktyce.