Diagnosis of Mental Disorders in the Works of Physician-Writers
Abstract
Drawing on references from psychiatry, neurology, and philosophy, the author analyzes the works of writers with medical backgrounds – Anton Chekhov, Mikhail Bulgakov, Mieczysław Jarosławski, and Stanisław Lem – focusing on mental illness, its determinants, and methods of treatment. Literary diagnoses depart from the Romantic topos that emphasized the positive, creative aspect of mental illness, revealing its corporeal dimension and associating it with both cognitive deficits and with an excess of experiences. The space of the psychiatric hospital is recognized as pathogenic; its descriptions are naturalistic, and the writers unanimously oppose the isolation of mentally ill patients while negatively assessing the methods of treatment. However, they differ in their views regarding the causes of mental illness. Some seek its causes in the neuronal system, in anatomical defects that disrupt the flow of impulses (Jarosławski and Lem), while others emphasize the role of the environment and psychoplastic factors (Chekhov and Bulgakov).
References
Bułhakow, M. (1980). Mistrz i Małgorzata. Warszawa: Spółdzielnia Wydawni-cza „Czytelnik”.
Bułhakow, M. (1999). Psie serce. Warszawa: Wydawnictwo Prószyński i S-ka.
Czechow, A. (1968). Sala nr 6. Warszawa: Spółdzielnia Wydawniczo-Handlowa „Książka i Wiedza”.
Jarosławski, M. (1949). Szpital. Powieść, t. 1–2. Sopot: Księgarnia i Wydawnictwo „Fregata”.
Lem, S. (1975a). Szpital przemienienia. Warszawa: Spółdzielnia Wydawnicza „Czytelnik”.
Choynowski, M. (1957). Założenia cybernetyki a zagadnienia biologii. War-szawa: Wydawnictwo Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich.
Churchland, P.S. (2013). Moralność mózgu. Co nauka mówi o moralności. Kraków: Copernicus Center Press.
Czechow, A. (1988). Listy. T. 1–2. Kraków: Wydawnictwo Literackie.
Durkalec, J. i Hasik, J. (2000). Lekarze-pisarze w literaturze polskiej. Nowiny Lekarskie, nr 2 (69), 176–183.
Foucault, M. (1987). Historia szaleństwa w dobie klasycyzmu. Warszawa: Pań-stwowy Instytut Wydawniczy.
Gogh, V. van (2002). Listy do brata. Warszawa: Wydawnictwo Czytelnik.
Grzybowski, A., Dobrowolska, B., Kwiatkowska, J. i Sak, J. (2017). Mikhail Bul-gakov. The man torn between medicine and literature. Clinics in Derma-tology, 35(4), 410–415. DOI: 10.1016/j.clindermatol.2017.03.001.
Herman, E.J. (1975). Historia neurologii polskiej. Wrocław: Wydawnictwo Zakład Narodowy im. Ossolińskich.
Hudson, H. (1949). Rhythmic behawior of the nervous system. Science, 109 (2825), 157–164. DOI: 10.1126/science.109.2825.157.
Janion, M. (2001). Prace wybrane. Tom 3. Zło i fantazmaty. Kraków: Wydaw-nictwo Universitas.
Janiuk, J. (2006). Stanisława Lema związki z medycyną. Medycyna Nowożytna, nr 1–2 (13), 35–78.
Kandel, E.R. (2021). Zaburzony umysł. Co nietypowe mózgi mówią o nas sa-mych. Kraków: Copernicus Center Press.
Kant, I. (1999). Pisma przedkrytyczne. Toruń: Wydawnictwo Rolewski.
Kapusta, A. (2010). Szaleństwo i metoda. Granice rozumienia w filozofii i psychiatrii. Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej.
Kapusta, A. (2018). Ucieleśnienie, neuronauki i literatura. Poznańskie Studia Polonistyczne. Seria Literacka, nr 34 (54), 19–40. DOI: 10.14746/pspsl.2018.34.1.
Kozłowski, W. (1893). Stanowisko filozofii amerykańskiej. Prawda, nr 10–11, 10.
Lem, S. (1975b). Wstęp. W: N. Madejska, Malarstwo i schizofrenia. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 3–9.
Lem, S. (1983). Mein Leben. Pozyskano z: http://solaris.lem.pl/home/biografia/przypadek-i-lad (dostęp: 04.05.2025).
Lombroso, C. (1891). Człowiek-zbrodniarz w stosunku do antropologii, jury-sprudencyi i dyscypliny więziennej; zbrodniarz urodzony, obłąkaniec zmy-słu moralnego. T. 1. Warszawa: Oficyna Wydawnicza M. Wołowski.
Macfall, H. (1913). Historya malarstwa. T. 4. Lwów: Nakładem Własnego Wy-dawnictwa. Księgarnia S. Sadowskiego.
Sass, L.A. (2005). „Objawy negatywne”, zdrowy rozsądek i kulturowe odko-twiczenie w wieku nowoczesnym. W: Schizofrenia, kultura i subiektywność – na krawędzi doświadczenia. Kraków: Wydawnictwo Li-bron s.c.
Seyda, B. (1999). Encyklopedyczny słownik lekarzy pisarzy w światowej litera-turze. Szczecin: Wydawnictwo Promocyjne „Albatros”, „Ottonianum”.
Skrzypek, M. (1996). Filozofia Diderota. Warszawa: Wydawnictwo IFiS PAN.
Stępień, M. (2015). Między literaturą a medycyną. Warszawa: Wydawnictwo Studio EMKA.
The Mind of Modernism. Medicine, Psychology, and the Cultural Arts in Europe and America, 1880–1940 (2004). Stanford: Stanford University Press.
Thorwald, J. (1998). Kruchy dom duszy. Wielka odyseja chirurgii mózgu. Kra-ków: Wydawnictwo Literackie.
W stulecie narodzin psychologii naukowej 1879–1979 (1982). Katowice: Uniwersytet Śląski.
Emile Wauters, Malarz Hugo van der Goes w klasztorze w Rouge-Cloître, 1872, olej na płótnie, 186 x 275, Royal Museums of Fine Arts, Bruksela; Uzdro-wiony, drzeworyt, „Bluszcz” 1875, nr 22, fot. autorka.
Aneta Grodecka – prof. dr hab., polonistka zatrudniona w Instytucie Filologii Polskiej UAM w Poznaniu, prowadząca badania na pograniczu literatury i sztuk plastycznych, literaturoznawstwa i neuronauki spo-łecznej. Autorka wielu artykułów, podręczników oraz książek, m.in. Wiersze o obrazach. Studium z dziejów ekfrazy; Wiersze znad palety. Twórczość poetycka artystów polskich XIX i XX wieku; Umysł filologa. Studia o literaturze, mózgu i dydaktyce.
Copyright (c) 2026 Perspectives on Culture
This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NoDerivatives 4.0 International License.
Autor, zgłaszając swój artykuł, wyraża zgodę na korzystanie przez Wydawnictwo Uniwersystet Ignatianum z utworu na następujących polach eksploatacji:
- utrwalania utworu w formie papierowej, a także na nośniku cyfrowym lub magnetycznym;
- zwielokrotnienia utworu dowolną techniką, bez ograniczenia ilości wydań i liczby egzemplarzy;
- rozpowszechniania utworu i jego zwielokrotnionych egzemplarzy na jakimkolwiek nośniku, w tym wprowadzenia do obrotu, sprzedaży, użyczenia, najmu;
- wprowadzenia utworu do pamięci komputera;
- rozpowszechniania utworu w sieciach informatycznych, w tym w sieci Internet;
- publicznego wykonania, wystawienia, wyświetlenia, odtworzenia oraz nadawania i reemitowania, a także publicznego udostępniania utworu w taki sposób, aby każdy mógł mieć do niego dostęp w miejscu i czasie przez siebie wybranym.
Wydawca zobowiązuje się szanować osobiste prawa autorskie do utworu.
