Patografia w rytmie serca
Rok, w którym nie umarłem Mikołaja Grynberga
Abstrakt
Artykuł proponuje odczytanie książki Mikołaja Grynberga Rok, w którym nie umarłem jako przykładu narracji patograficznej, w której opowiadanie staje się strategią podtrzymania życia i odzyskiwania podmiotowości po doświadczeniu nagłego zawału serca. Umieszczenie choroby w porządku narracyjnym przesuwa ją z obszaru medycyny ku sferze przeżycia i sensotwórczości: zamiast danych klinicznych i procedur terapeutycznych otrzymujemy intymny zapis oscylujący między kontrolą i bezradnością, lękiem i sprawczością. Analiza narratologiczna pokazuje, że forma Grynberga – krótkie, zrytmizowane niczym uderzenia serca minirozdziały – powtarza dynamikę doświadczenia granicznego i jednocześnie porządkuje chaos doświadczenia. Autor, jako „chory-pisarz”, korzysta z kompetencji literackich, by zrekonstruować własny kryzys cielesno‑egzystencjalny i przekształcić go w komunikowalną opowieść, która rozbija monopol dyskursu medycznego i oddaje głos pacjentowi.
Artykuł wpisuje lekturę w ramy humanistyki medycznej i badań nad patografią, akcentując współczesne przesunięcie od eschatologii ku podmiotowej perspektywie chorego, często izolowanego i osamotnionego. Teza artykułu głosi, że patograficzne „opowiadanie, żeby żyć” nie tylko oswaja traumę i przełamuje kulturowe milczenie wokół cierpienia, lecz także działa terapeutycznie: nadaje chorobie formę, która umożliwia zrozumienie, negocjowanie tożsamości i praktykę troski o zabliźnianie – cielesne oraz metafizyczne.
Bibliografia
Białoszewski, M. (2014). Zawał. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy.
Boruszkowska, I. (2016). Autopatografia. Autobiografia. Literatura. Kultura. Media, nr 2, 125–135.
Brach-Czaina, J. (2018). Szczeliny istnienia. Warszawa: Dowody na Istnienie.
Certeau de, M. (2008). Wynaleźć codzienność. Sztuki działania. Kraków: Wy-dawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Czaja, D. (2018). Gramatyka bieli. Antropologia doświadczeń granicznych. Kraków: Wydawnictwo Pasaże.
Czermińska, M. (2003). „Zawał” miasta i zawał serca – dwa punkty zwrotne w opowieści autobiograficznej Mirona Białoszewskiego. Ruch Literacki, 445–456.
Ganczar, M. i in. (2019). Fragmenty dyskursu maladycznego. Gdańsk: Funda-cja Terytoria Książki.
Grynberg, M. (2025). Rok, w którym nie umarłem. Warszawa: Wydawnictwo Agora.
Hunsaker Hawkins, A. (1999). Pathography: patient narratives of illness. We-stern Journal Medicine, nr 171, 129.
Jaspers, K. (1978). Sytuacje graniczne. W: R. Rudziński, Jaspers. Warszawa: Wiedza Powszechna.
Kaczmarek, A. (2016). Od milczenia do opowieści. Kulturowe dyskursy o umieraniu i śmierci. Poznań: Wydawnictwo Naukowe Wydziału Nauk Społecznych.
Kaczmarek, A. (2021). Opuszczone i odnalezione. Nowe topografie śmierci. Kraków: Pasaże.
Koper, B. (2024). Sublingualis. Problemy i poetyki dyskursu medycznego w literaturze polskiej po roku 1989. Gdańsk: Fundacja Terytoria Książki.
Loba, M. (2013). Wokół narracyjnego zwrotu. Poznań: Wydawnictwo Nauko-we UAM.
Ładoń, M. (2019). Choroba jako literatura. Studia maladyczne. Katowice: Stowarzyszenie Inicjatyw Wydawniczych.
Okupnik, M. (2018). W niewoli ciała. Doświadczenie utraty zdrowia i jego reprezentacje. Kraków: Universitas.
Sławek, T. (2019). „Ja bolę”. Boleść i terapia. W: M. Ganczar, I. Gielata i M. Ładoń (red.), Fragmenty dyskursu maladycznego. Gdańsk: Fundacja terytoria książki.
Sontag, S. (1999). Choroba jako metafora. AIDS i jego metafory. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy.
Sobolewski, T. (1991). Mirona Białoszewskiego „Listy do Eumenid”. Teksty Drugie, nr 6, 137–142.
Szczeklik, A. (2009). Katharsis. O uzdrowicielskiej mocy natury i sztuki. Kraków: Wydawnictwo Znak.
Woods, A. (2021), Więcej niż ramy. Nowe spojrzenie na narracyjność, cho-robę i ucieleśnione doświadczenie siebie. Teksty Drugie, nr 1, 245–266. DOI: 10.18318/td.2021.1.15.
Zatońska, B. (2025). Mikołaj Grynberg: „Szukam wzoru na czas, chcę wiedzieć, ile mi zostało”. Pozyskano z: https://edukacja.dziennik.pl/aktualnosci/artykuly/9862332,mikolaj-grynberg-szukam-wzoru-na-czas-chce-wiedziec-ile-mi-zostalo.html (dostęp: 19.08.2025).
Zierkiewicz, E. (2012). Patografia jako zjawisko kulturowe i jako narzędzie nadawania znaczeń chorobie przez współczesnych pacjentów. Teraźniej-szość – Człowiek – Edukacja: kwartalnik myśli społeczno-pedagogicznej, 2012, nr 1(57), 49–61.
Copyright (c) 2026 Perspektywy Kultury
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Autor, zgłaszając swój artykuł, wyraża zgodę na korzystanie przez Wydawnictwo Uniwersystet Ignatianum z utworu na następujących polach eksploatacji:
- utrwalania utworu w formie papierowej, a także na nośniku cyfrowym lub magnetycznym;
- zwielokrotnienia utworu dowolną techniką, bez ograniczenia ilości wydań i liczby egzemplarzy;
- rozpowszechniania utworu i jego zwielokrotnionych egzemplarzy na jakimkolwiek nośniku, w tym wprowadzenia do obrotu, sprzedaży, użyczenia, najmu;
- wprowadzenia utworu do pamięci komputera;
- rozpowszechniania utworu w sieciach informatycznych, w tym w sieci Internet;
- publicznego wykonania, wystawienia, wyświetlenia, odtworzenia oraz nadawania i reemitowania, a także publicznego udostępniania utworu w taki sposób, aby każdy mógł mieć do niego dostęp w miejscu i czasie przez siebie wybranym.
Wydawca zobowiązuje się szanować osobiste prawa autorskie do utworu.
