Zwroty obrazowe, ikoniczne i wizualne w humanistyce i studiach kulturowych
Od teorii obrazu, nauki o obrazie i koncepcji „krytycznej ikonologii” Erwina Panofsky’ego po filozoficzne próby odpowiedzi na pytanie „Czym jest obraz?”
Abstrakt
Niniejszy esej stanowi próbę nakreślenia zagadnień związanych z zwrotem wizualnym, który jest lustrzanym odbiciem zwrotu językowego. W refleksji humanistycznej „zwrot wizualny”, funkcjonujący pod dwiema nazwami: zwrot obrazowy W.J.T. Mitchella i jego niemiecki odpowiednik, zwrot ikoniczny (Die ikonische Wende) Gottfrieda Boehma, można zdefiniować jako rodzaj teoretyczno-metodologicznego przesunięcia z paradygmatu językowego do paradygmatu obrazowego i wizualnego, które mieści się w obszarze studiów nad kulturą wizualną lub studiów wizualnych. W latach 80. i 90. XX w. „zwrot obrazowy” i „zwrot ikoniczny” doprowadziły do rozwoju trzech dyscyplin naukowych: semiotyki obrazu, amerykańskiej teorii obrazu oraz jej niemieckiego odpowiednika, nauki o obrazie (Bildwissenschaft). Dyscypliny te powstały mniej więcej w tym samym czasie. Amerykańskie rozważania na temat zwrotu obrazowego były w dużej mierze uwarunkowane sprzeciwem wobec dominacji języka, opanowaniem ikony przez logos i sprowadzały się do interpretacji obrazu i jego filozoficznych konotacji. W przypadku zwrotu ikonograficznego Boehma inspiracja między- i transdyscyplinarnymi badaniami nad obrazem przejmują inicjatywę, w przeciwieństwie do amerykańskich studiów nad kulturą wizualną, od filozoficznych historyków sztuki i estetów, którzy (począwszy od Aby'ego Warburga i Erwina Panofsky'ego) byli zainteresowani różnymi formami wizualności. W rozumieniu proponowanym przez Mitchella zwrot obrazowy wykracza daleko poza modele „tekstualności” i „dyskursywności” w kierunku krytycznej ikonologii Erwina Panofsky'ego. Z kolei Boehm w swojej koncepcji zwrotu ikonograficznego, podobnie jak Mitchell, odwołuje się do koncepcji zwrotu lingwistycznego, poszukując logiki obrazu odmiennej od logiki języka, ale przede wszystkim zadaje pytanie „Czym jest obraz?” i wskazuje na niezwykle szeroki zakres jego filozoficznych konotacji.
Bibliografia
Bachmann-Medick, D. (2016). Cultural Turns: New Orientations in the Study of Culture, trans. A. Blauhut. Berlin and Boston: Walter de Gruyter GmbH.
Bal, M., Bryson, N. (1991). Semiotics and Art History. In The Art Bulletin 73(2), 174-298.
Beierwaltes, W. (1985). Denken des Eine, Studien zur neuplatonischen Philosophie und ihrer Wirkungsgeschichte, Frankfurt am Main: Vittorio Klostermann.
Belting, H. (1997). Likeness and Presence. History of the Image Before the Era of Art, trans. Ed. Jephcott. Chicago and London: The University of Chicago Press.
Belting, H. (1998). Der Ort der Bilder. In H. Belting, and L. Haustein (eds.), Das Erbe der Bilder. Kunst und moderne Medien in den Kulturen der Welt. München: Verlag C. H. Beck, 34–53.
Belting, H. (2011). An Anthropology of Images: Picture, Medium, Body, trans. Th. Dunlap. Princeton: Princeton University Press.
Boehm, G. (1978). Zu einer Hermeneutik des Bildes. In H.-G. Gadamer, G. Boehm (eds.), Die Hermeneutik und die Wissenschaften. Frankfurt am Main: Suhrkamp Taschenbuch Verlag, 444–471.
Boehm, G. (1994a). Die Bilderfrage. In G. Boehm (ed.), Was ist ein Bild?, series: G. Boehm, K. Stierle (eds.), „Bild und Text“, München: Wilhelm Fink Verlag, 325–343.
Boehm, G. (1994b). Die Widerkehr der Bilder. In G. Boehm (ed.), Was ist ein Bild?, series: „Bild und Text“, eds. G. Boehm, K. Stierle, München: Wilhelm Fink Verlag, 11–38.
Boehm, G. (2004). Jenseits der Sprache? Anmerkungen zur Logik der Bilder. In C. Maar, H. Burda (eds.), Iconic Turn: Die neue Macht der Bilder. Köln: DuMont BuchVerlag, 28–43.
Boehm, G. (2007). Wie Bilder Sinn erzeugen. Die Macht des Zeigens, Berlin: Berlin University Press.
Boehm, G. Mitchell W.J.T. (2010). Pictorial Versus Iconic Turn: Two Letters. In N. Curtis (ed.), The Pictorial Turn. London and New York: Routledge, 8–26.
Bräunlein, J.P. (2004). Bildakte. Religionswissenschaft im Dialog mit einer neuen Bildwissenschaft. In: F. Graf, H.G. Kippenberg, L.E. Sullivan (eds.), Religionsgeschichtliche Versuche und Vorarbeiten, Band 52: B. Luchesi, S. Stuckrad (eds.), “Religion im kulturellen Diskurs. Festschrift für Hans G. Kippenberg zum 65. Geburtstag/Religion in Cultural Discourse: Essays in Honor of Hans G. Kippenberg on the Occasion of His 65th Birthday”, Berlin and New York: Walter de Gruyter, 195–231.
Bryson, N. (1985). Vision and Painting: The Logic of Gaze. New Haven and London: Yale University Press.
Chmielecki, K. (2015). From Visual Culture to Visual Communication: The Issue of the Pictorial and Iconic Turn in the Contemporary Culture. In Art Inquiry. Recherches sur les arts, vol. XVII (XXVI): G. Sztabiński, P. Sztabińska (eds.), „Artistic Turns”, Łódź: Societas Scientiarum Lodziensis, 93–114.
Crary, J. (1992). Techniques of the Observer: On Vision and Modernity in the Nineteenth Century, series: “An October Book”. Cambridge, Massachusetts, and London: Massachusetts Institute of Technology Press.
Derrida, J. (2016). Of Grammatology, trans. G.Ch. Spivak, Baltimore, and London: Johns Hopkins University Press
Didi-Huberman, G. (2011). Confronting Images: Questioning the ends of a Certain History of Art, trans. J. Goodman. Pennsylvania: Pennsylvania State University Press.
Fichte, J.G. (2005). The Science of Knowing, trans. W.E. Wright. New York: State University of New York Press.
Freedberg, D. (2005). The Power of Images: Studies in the History and Theory of Response. Chicago and London: The University of Chicago Press.
Gadamer, H.-G. (2006). Truth and Method, trans. J. Weinsheimer, and D.G. Marshall. London and New York: Continuum.
Gombrich, E.H. (1994). The Image and the Eye: Further Studies in the Psychology of Pictorial Representation. Oxford, and London: Phaidon Press.
Gombrich, E.H. (2000). Art and Illusion: A Study in the Psychology of Pictorial Representation. Princeton: Princeton University Press.
Goodman, N. (1976). Languages of Art: An Approach to a Theory of Symbols, Indianapolis, Cambridge: Hackett Publishing Company.
Heidegger, M. (1997). Kant and the Problem of Metaphysics, trans. R. Taft. Bloomington, and Indianapolis: Indiana University Press.
Imdahl, M. (1979). Giotto. Zur Frage der ikonischen Sinnstruktur. München: Die Hefte der Siemens Stiftung.
Jay, M. (1996). Vision in Context: Reflection and Refraction”. In T. Brennan, M. Jay (eds.), Vision in Context: Historical and Contemporary Perspectives of Sight, London, and New York: Routledge, s. 1–12.
Jay, M. (2002). Cultural relativism and the visual turn. In Journal of Visual Culture 1(3), 267–278. London, Thousand Oaks, and New Delhi: SAGE Publications, DOI: 10.1177/147041290200100301.
Kant, I. (2015). Critique of Practical Reason, trans. M. Gregor. Series: “Cambridge texts in the History of Philosophy”. Cambridge, New York, Melbourne, New Delhi, and Singapore: Cambridge University Press
Kant, I. (2021). Critique of Pure Reason, trans. P. Guyer, and A.W. Wood. Series: “Cambridge texts in the History of Philosophy”. Cambridge, New York, Melbourne, New Delhi, and Singapore: Cambridge University Press.
Leśniak, A. (2010). Obraz płynny. Georges Didi-Huberman i dyskurs historii sztuki, seria: „Horyzonty nowoczesności: teoria – literatura – kultura”, ed. R. Nycz, vol. 82, Kraków: Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych UNIVERSITAS.
Machtyl, K. (2017). Semiotyki obrazu. Reprezentacje i przedmioty, seria: „Doktoraty”, ed. Zb. Drozdowicz, Poznań: Wydawnictwo Naukowe Wydziału Nauk Społecznych Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu.
Mitchell, W.J.T. (1986). Iconology: Image, Text, Ideology. Chicago, and London: The University of Chicago Press.
Mitchell, W.J.T. (1994). Picture Theory: Essays on Verbal and Visual Representation, Chicago, and London: The University of Chicago Press.
Mitchell, W.J.T. (2002). Showing seeing: a critique of visual culture. Journal of Visual Culture 1 (2), 165–181. London, Thousand Oaks, and New Delhi: SAGE Publications, DOI: 10.1177/147041290200100202.
Mitchell, W.J.T. (2005). What do Pictures What: The Lives and Loves of Images. Chicago, and London: The University of Chicago Press.
Mitchell, W.J.T. (2009). Visual Literacy or Literary Visualcy? In J. Elkins (ed.), Visual Literacy. London and New York: Routledge.
Mitchell, W.J.T. (2011). Cloning Terror: The War of Images, 9/11 to the Present. Chicago, and London: The University of Chicago Press
Mitchell, W.J.T. (2015). Image Science: Iconology, Visual Culture, and Media Aesthetics, Chicago, and London: The University of Chicago Press
Moxey, K. (1986). Panofsky’s Concept of “Iconology” and the Problem of Interpretation in the History of Art. Interpretation and Culture 17 (2), 254–274.
Moxey, K. (2008). Visual Studies and the Iconic Turn. Journal of Visual Culture 7 (2), 131–146. Los Angeles, London, New Delhi, and Singapore: SAGE Publications,
DOI: 10.1177/1470412908091934.
Musil, R. (1996). The Man Without Qualities. Vol. 1: “A Sort of Introduction and Pseudo Reality Prevails”. New York: Vintage Books.
Nietzsche, F. (1979). On truth and lie in a nonmoral sense, trans. D. Breazeals. In D. Breazeals (ed.), Philosophy and Truth: Selections from Nietzsche’s Notebooks of the Early 1870s. New Jersey: Humanities Press, 79–97.
Panofsky, E. (1972). Studies in Iconology: Humanistic Themes in the Art of the Renaissance. New York: Harper & Row Publishers.
Panofsky, E. (1991). Perspective as Symbolic Form, trans. Ch.S. Wood. New York: Zone Books.
Peirce, C.S. (1992). The essential Peirce selected philosophical writings, vol. 1 (1867–1893). Bloomington: Indiana University Press
Peirce, C.S. (1997). The essential Peirce selected philosophical writings, vol. 2 (1893 – 1913). Bloomington: Indiana University Press.
Rorty, R. (ed.) (1992). Linguistic Turn: Essays in Philosophical Method. Chicago: The University of Chicago Press.
Schelling, F.W.J. (1989). The Philosophy of Art, trans. D.W. Stott. Minneapolis, London: University of Minnesota Press.
Wackernagel, W. (1991). Éthique de L’Image Et Métaphysique de L’Abstraction Chez Maître Eckhart, series: «Études de philosophie médiévale», vol. 68. Paris: Librairie Philosophique J. Vrin.
Wittgenstein, L. (2009). Philosophical Investigations, trans. G.E.M. Anscombe. Malden and Oxford: Wiley-Blackwell.
Wunenburger, J.-J. (2001). Philosophie des images. Paris: Presses Universitaires de France.
Zeidler-Janiszewska, A. (2006). O tzw. zwrocie ikonicznym we współczesnej humanistyce. Klika uwag wstępnych. In Dyskurs. Zeszyty naukowoartystyczne 4, 150–159. Wrocław: Akademia Sztuk Pięknych im. Eugeniusza Gepperta.
Zeidler-Janiszewska, A. (2015). Visual Culture Studies or an Anthropologically Oriented Bildwissenschaft? On the Directions of the Iconic Turn in the Cultural Science, trans. Rafał Pawluk. In Teksty Drugie (Special Issues in English). Theory of literature – critique – interpretation, 2 (151), 9–30: Katarzyna Bojarska (ed.), „Visual Literacy”. Warszawa: Institute of Literary Research Polish Academy of Science, and „Pro Cultura Litteraria” Association, 212–235, DOI: 10.18318/td.2015.en.2.14.
Copyright (c) 2023 Perspektywy Kultury
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Autor, zgłaszając swój artykuł, wyraża zgodę na korzystanie przez Wydawnictwo Uniwersystet Ignatianum z utworu na następujących polach eksploatacji:
- utrwalania utworu w formie papierowej, a także na nośniku cyfrowym lub magnetycznym;
- zwielokrotnienia utworu dowolną techniką, bez ograniczenia ilości wydań i liczby egzemplarzy;
- rozpowszechniania utworu i jego zwielokrotnionych egzemplarzy na jakimkolwiek nośniku, w tym wprowadzenia do obrotu, sprzedaży, użyczenia, najmu;
- wprowadzenia utworu do pamięci komputera;
- rozpowszechniania utworu w sieciach informatycznych, w tym w sieci Internet;
- publicznego wykonania, wystawienia, wyświetlenia, odtworzenia oraz nadawania i reemitowania, a także publicznego udostępniania utworu w taki sposób, aby każdy mógł mieć do niego dostęp w miejscu i czasie przez siebie wybranym.
Wydawca zobowiązuje się szanować osobiste prawa autorskie do utworu.
