Orientalne zakątki jaźni. Iluzja przed naturą.

Klee, Rilke, Hofmannsthal – oślepieni pierwotnością

DOI: https://doi.org/10.35765/pk.2025.5201.27
Słowa kluczowe: Klee, Rilke, Hofmannsthal, baśń, Orient

Abstrakt

Celem niniejszego artykułu jest prześledzenie wpływu Orientu na twórczość Paula Kleego, Hugona von Hofmannsthala i Rainera Marii Rilkego. Orient, rozumiany w szerokim sensie i postrzegany raczej symbolicznie niż dosłownie, pobudzał ich wyobraźnię, zanim jeszcze sami poznali jego zapach i aurę. Nawet wtedy jednak ich wyobraźnia konkurowała z rzeczywistym światem. Mnogość wrażeń, choć starali się stawić im czoła, przytłoczyła ich, gdyż dysponowali zachodnioeuropejskim aparatem poznawczym, niekompatybilnym z bezkresnością, jakiej tam doświadczyli. Wszyscy trzej podjęli zarówno intelektualną, jak i rzeczywistą podróż do świata, który znali z opowieści Księgi tysiąca i jednej nocy. Każdy z nich na swój sposób odkrył swoje braki warsztatowe i poznawcze, osiągnął granice percepcji, zrozumiał, jak ogromną pojemność ma słowo całość, i nauczył się akceptować swoje ograniczenia, przepracowując je twórczo. Za przewodników po tej alternatywnej rzeczywistości posłużyły zwierzęta, towarzyszące im w drodze od skostniałych norm i utartych schematów do zmysłowego, pierwotnego świata, zawstydzającego swoją czystością i autentycznością. Dzięki tej podróży, pełnej niewytłumaczalnych zjawisk, odkryli fundamentalne prawdy o istnieniu i uzyskali dostęp do rzeczywistości, która zaskoczyła ich przepychem nieznanej dotąd barwności i intensywnością przeżyć. 

Bibliografia

Andreas-Salomé, L. (1928). Rainer Maria Rilke. Leipzig: Insel.

Brentjes, B. (1962). Wildtier und Haustier im Alten Orient. Berlin, Boston: De Gruyter.

Gates L. (1996). Rilke and Orientalism: Another Kind of Zoo Story. New German Critique, nr 68, 61-77.

Goethe, J.W. (1819). West-östlicher Divan. Stuttgart: Cotta.

Goethe, J.W. (2023). Dywan Zachodu i Wschodu, (tłum.) W. Kunicki, J. Redlich. Warszawa: Evviva L’arte.

Grohmann, W. (1940). Paul Klee. New York: Harry N. Abrams Inc.

Haftmann, W. (1954). The mind and work of Paul Klee. New York: Praeger.

Hausenstein, W. (1921). Kairuan, oder eine Geschichte vom Maler Klee und von der Kunst dieses Zeitalters. München: K. Wolff.

Hofmannsthal, H. (1905). Das Märchen der 672. Nacht und andere Erzählungen. Wien: Wiener Verlag.

Hofmannstal, H. (1930). Der goldene Apfel. Die Neue Rundschau, nr 41 (1), 500-511.

Hofmannsthal, H. (1987). Blicke, Essays, Leipzig: Reclam.

Keppler, P.W. (1894). Wanderfahrten und Wallfahrten im Orient. Freiburg: Herder.

Klee, F. (red.). (1962). Paul Klee. New York: George Braziller.

Köhler, W. (1972). Hugo von Hofmannsthal und "Tausendundeine Nacht." Untersuchungen zur Rezeption des Orients im epischen und essayistischem Werk. Mit einem einleitenden Überblick über den Einfluss von "Tausendundeine Nacht" auf die deutsche Literatur. Bern: Herbert Lang; Frankfurt/M.: Peter Lang.

Lanchner, C. (red.). (1987). Paul Klee. New York: Museum of Modern Art.

Littmann, E. (tłum.), (1953). Die Erzählungen aus den Tausendundein Nächten. Vollständige deutsche Ausgabe in 6 Bänden, wstęp H. v Hofmannsthal. Wiesbaden: Insel Verlag.

Lynton, N. (1964). Klee, London: Spring Books.

Łoch, E. (2011). Orient w literaturze i kulturze modernizmu, Warszawa: Wydawnictwo UMCS.

Meyer, H. (1963). Zarte Empirie. Studien zur Literaturgeschichte. Stuttgart: Metzler.

Rilke, R. M. (1954). Briefwechsel mit Benvenuta. Eßlingen: Bechtle Verlag.

Rilke, R.M. (1963). Die Aufzeichnungen des Malte Laurids Brigge, Frankfurt/Main: Insel.

Said, E. (1978). Orientalism, New York: Random House.

Temple, R. (1883). Oriental Experience. A Selection of Essays and Addresses delivered on

Various Occasions. London: John Murray.

Zahn, L. (1920). Paul Klee. Leben, Werk, Geist. Potsdam: G. Kiepenheuer.

Opublikowane
2026-03-27
Jak cytować
[1]
Kownacka-Rogulska, D. 2026. Orientalne zakątki jaźni. Iluzja przed naturą.: Klee, Rilke, Hofmannsthal – oślepieni pierwotnością. Perspektywy Kultury. 52, 1 (mar. 2026), 399-407. DOI:https://doi.org/10.35765/pk.2025.5201.27.
Numer
Tom 52 Nr 1 (2026): Wokół medycyny, medyków i medykamentów w kulturze
Dział
Varia

Copyright (c) 2026 Perspektywy Kultury

Creative Commons License

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.

Autor, zgłaszając swój artykuł, wyraża zgodę na korzystanie przez Wydawnictwo Uniwersystet Ignatianum z utworu na następujących polach eksploatacji:

  1. utrwalania utworu w formie papierowej, a także na nośniku cyfrowym lub magnetycznym;
  2. zwielokrotnienia utworu dowolną techniką, bez ograniczenia ilości wydań i liczby egzemplarzy;
  3. rozpowszechniania utworu i jego zwielokrotnionych egzemplarzy na jakimkolwiek nośniku, w tym wprowadzenia do obrotu, sprzedaży, użyczenia, najmu;
  4. wprowadzenia utworu do pamięci komputera;
  5. rozpowszechniania utworu w sieciach informatycznych, w tym w sieci Internet;
  6. publicznego wykonania, wystawienia, wyświetlenia, odtworzenia oraz nadawania i reemitowania, a także publicznego udostępniania utworu w taki sposób, aby każdy mógł mieć do niego dostęp w miejscu i czasie przez siebie wybranym. 

Wydawca zobowiązuje się szanować osobiste prawa autorskie do utworu.