Regional Studies in Lesser Poland and Regional History as an Element of Patriotic Education
Traditions, the Present, and Future Prospects
Abstract
In 1890, the Second Congress of Polish Historians was held in Lviv, during which Ksawery Liske, founder of the Historical Society, raised the need to study local and “provincial” history, as this was the only way to gain a comprehensive understanding of the history of the Republic of Poland. From that moment on, regional studies began to develop rapidly, led by figures such as the representatives of the Lviv School of History, headed by Franciszek Bujak and Adam Szelągowski. The involvement of a host of distinguished historians and geographers in this type of research resulted in a boost to its prestige, thereby shaping educational curricula that included courses in local studies and regional history. The “milestones” in these efforts were laid in 1926, when the Program of Polish Regionalism was adopted, which posited that “the authority of the state and the freedom of citizens, local interests, and the needs of the whole, form the basis of national unity” (Program regjonalizmu polskiego, 1926, p. 221). After World War II, there was a marked decline in regional studies and regional education, which were equated with separatism and, later, with uncontrolled social movements. Despite these and other obstacles, the 1980s saw an intensification of research into the history of the regions, towns, and villages of Lesser Poland. However, a boom in this type of research occurred after 1989. In recent years, we have observed that this research has become even more professional, resulting in a broader scope of research—now including foreign archives and libraries—and the use of advanced research methods. It is impossible not to notice that, alongside the development of the academic sphere, the educational sphere covering regional studies has undergone dynamic positive changes. This sphere extends beyond the walls of schools and is making a strong impact, among other areas, on the museum sector.
References
Archiwum Narodowe w Krakowie/Oddział w Nowym Sączu zespół: Sandecjana, sygn. 31/190/168, Odezwy, ogłoszenia, kalendarze, komunikaty władz, kartki pocztowe.
Archiwum prywatne rodziny Stefana Mamczarczyka Mamczarczyk S., O gromadzie i parafii Łękawicy i jej okolicy, rękopis.
Centralne Archiwum Syjonizmu w Jerozolimie/הארכיון הציוני המרכזי בירושלים zespół: Narodowy Fundusz Żydowski (Keren Kajemet LeIsrael), sygn. KKL 645.
Centralne Państwowe Archiwum Historyczne Ukrainy we Lwowie/Центральний Державний Історичний Архів України у Львові (CDIAL)
Zespół (fond) 211: Polska Komisja Likwidacyjna
• fond 211, opis 1, sprawa 171: Raporty starostwa i administracji powiatowej w Nowym Sączu w sprawie utworzenie straży bezpieczeństwa.
• fond 211, opis 1, sprawa 173: Korespondencja powiatowej administracji w Nowym Sączu w kwestii rozszerzenia rady przybocznej.
Zespół (fond) 717: Koło Polskie w Wiedniu
• fond 717: Koło Polskie w Wiedniu, opis 1, sprawa 44.
Państwowe Archiwum Obwodu Lwowskiego/Державний Aрхів Львівської Oбласті (DALO)
Zespół (fond) 26: Uniwersytet Jana Kazimierza we Lwowie:
• fond 26, opis 4, sprawa 283: J. Karpiniec, Kwestia miast byłej Galicji (od 1772 do połowy XIX w.), rękopis dysertacji doktorskiej obronionej w Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie.
• fond 26, opis 4, sprawa 284: T. Lutman, Studia nad dziejami handlu Brodów (1773–1855), maszynopis dysertacji doktorskiej złożonej w Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie w 1927, obronionej w 1930 roku.
• fond 26, opis 4, sprawa 898: E. Kimeldorfówna, Ewolucja planu Borysława, rękopis rozprawy magisterskiej obronionej w Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie w 1937 roku, promotor A. K. Zierhoffern.
Program regjonalizmu polskiego, „Polska Oświata Pozaszkolna”, R. III, 1926, nr 4–5.
Sprawozdanie Dyrekcyi C. K. Gimnazyum w Wadowicach za rok szkolny 1893, Wadowice 1893.
Niepublikowane rozprawy doktorskie i magisterskie:
Gajowniczek Z. T., Gmina wiejska i miejsko-wiejska w Polsce jako obszar odniesienia w edukacji regionalnej, Warszawa 2014 (maszynopis rozprawy doktorskiej obronionej w Uniwersytecie Warszawskim pod kierunkiem prof. dr hab. Floriana Plita).
Kaszuba N., Szlak pamięci Żydów zatorskich – dziedzictwo materialne i duchowe, Kraków 2023 (wydruk pracy magisterskiej napisanej w Uniwersytecie Pedagogicznym w Krakowie pod kierunkiem dr hab. prof. UP Huberta Chudzio).
Pitwor A., Dzieje i dziedzictwo kulturowe księstwa zatorskiego w przestrzeni miejskiej. Koncepcja szlaku terenowego w obliczu nowych trendów w turystyce, Kraków 2022 (wydruk pracy magisterskiej napisanej w Uniwersytecie Pedagogicznym w Krakowie pod kierunkiem dr hab. prof. UP Huberta Chudzio).
Wadas J., Stanisław Hoszowski 1904-1987. Bujakowskiej szkoły historycznej ciąg dalszy…, Kraków 2006 w Akademii Pedagogicznej im. KEN w Krakowie w 2006 roku. Jej tytuł brzmi: Kraków 2006 (maszynopis rozprawy doktorskiej obronionej w Akademii Pedagogicznej im. Komisji Edukacji Narodowej, egzemplarz znajduje się w zbiorach Archiwum Nauki Polskiej Akademii Nauk i Polskiej Akademii Umiejętności w Krakowie.
Barącz S., Wolne miasto handlowe Brody, Lwów 1865.
Bochnia. Dzieje miasta i regionu, red. F. Kiryk, Z. Ruta, Kraków 1980.
Bujak J., Regionalizm a świadomość narodowa (na przykładzie regionalizmu podhalańskiego), „Prace Etnograficzne”, z. 10. Kraków 1977.
Cabaj J., Zjazdy międzyzaborowe polskich środowisk naukowych i społeczno-zawodowych w latach 1869-1914. Cz. 2, „Kwartalnik Historii Nauki i Techniki, nr 50/1, 2005.
Chrostowski T., II Kongres Regionalnych Towarzystw Kultury w Nowym Sączu w dniach 29–30 maja 1981 r., „Notatki Płockie. Kwartalnik Towarzystwa Naukowego Płockiego”, nr 2 (107), kwiecień–czerwiec 1981.
Dąbrowa Tarnowska. Zarys dziejów miasta i powiatu, red. F. Kiryk, Z. Ruta, Warszawa–Kraków 1974.
Drzewiecki B., Kiryk F., Meus K., Trzebinia. Dzieje miasta i regionu (1989–2017), Kraków 2018
Dymitrow M., The concept of urbanity in light of the municipal reform in interwar Poland/Pojęcie miejskości w świetle reformy gminnej w Polsce międzywojennej, [w:] Degraded and restituted towns in Poland. Origins, development, problems/Miasta zdegradowane i restytuowane w Polsce. Geneza, rozwój, problemy, red. R. Krzysztofik, M. Dymitrow, Gothenburg 2015.
Dzieje Olkusza i regionu olkuskiego, t. 1–2, red. F. Kiryk, R. Kołodziejczyk, Kraków 1978.
Franaszek P., Bujakowska koncepcja badania dziejów gospodarczych ziem polskich. „Badania z Dziejów Społecznych i Gospodarczych" i Informator statystyczny do dziejów społeczno-gospodarczych Galicji, [w:] Celem nauki jest człowiek... Studia z historii społecznej i gospodarczej ofiarowane Helenie Madurowicz-Urbańskiej, Kraków 2000.
Gottfried K., Jarosław w XVIII wieku, Jarosław 1938.
Gottfried K., Jarosław. Dzieje miasta od jego początków do 1939 roku, opracowanie i przygotowanie do druku Z. Noga, K. Meus, Jarosław 2019.
Jelonek A., Ludność miast i osiedli typu miejskiego na ziemiach polskich od 1810 do 1960 r.; „Dokumentacja Geograficzna”, z. 3/4, Warszawa 1967.
Kantor R., Ryszard Kantor Narodotwórczy i kulturotwórczy charakter regionalnych organizacji podhalańskich, „Studia Etnologiczne i Antropologiczne”, nr 2, 1999.
Karbowiak A., Bibliografia pedagogiczna, Lwów–Warszawa 1920.
Karbowiak A., Dzieje wychowania i szkół w Polsce, t. 3: Okres przejściowy od 1433 do 1510 roku, Lwów
Karbowiak A., Młodzież polska akademicka za granicą (1795–1910), Kraków 1910.
Karbowiak A., Przegląd dziejów C. K. Gimnazyum wadowickiego. Z powodu 25. Rocznicy istnienia zakładu, Wadowice 1892.
Karbowiak A., Rozprószenie młodzieży szkolnej krakowskiej w roku 1349, Kraków 1900.
Karbowiak A., Szkoła katedra krakowska w wiekach średnich, Kraków 1899; idem, Problem wychowania narodowego w dzielnicy pruskiej. Szkic, Lwów 1913.
Karpiniec J., Ilość osad miejskich byłej Galicji i podział ich na miasta i miasteczka, „Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych”, t. II, 1932-1933, Lwów 1932, s. 1–37.
Kiryk F., Blaski i cienie działalności redaktora monografii (z zakresu historii regionalnej i lokalnej), „Małopolska: regiony – regionalizmy – małe ojczyzny”, nr 13, Kraków 2011.
Klima T., Historya szpitala i klasztoru bonifratrów w Zebrzydowicach. Na 300-letni jubileusz, Wadowice 1911.
Klima T., Nowy Zebrzydów czyli Kalwaria Zebrzydowska. Dzieje i ustrój prywatnego miasteczka Zebrzydowskich i Czartoryskich (z ilustracjami), opracował i uporządkował J. Putek, opracowanie P. Moskała, Brody 2022.
Klima T., Wadowice. I. Z przeszłości miasta. II. Organizacya miejska i sądownictwo od 1550–1784 r., [w:] Sprawozdanie Dyrekcyi C. K. Gimnazyum w Wadowicach za rok szkolny 1905, Wadowice 1905.
Liske K., W jaki sposób dałby się rozbudzić i rozwinąć ruch naukowy na prowincyi?, [w:] Pamiętnik drugiego
Lutman T., Rękopisy Bronisława Trentowskiego w Zakładzie Narodowym im. Ossolińskich we Lwowie, „Ruch Literacki”, R. 1, nr 6, Warszawa 1926.
Lutman T., Studja nad dziejami handlu Brodów w latach 1773–1880, Lwów 1937.
Lutman T., Wolne miasta handlowe, „Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych, t. I, 1931, Lwów 1931.
Łach T., Reforma „jędrzejewiczowska” a nowe podstawy programowe, „Mazowieckie Studia Humanistyczne”, t. 4, nr 2, 1998.
Mielec. Dzieje miasta i regionu, t. 1–3, Mielec 1984–1994.
Molik W., O nowy model syntezy dziejów regionu na przykładzie Wielkopolski, [w:] O nowy model historycznych badań regionalnych, red. K. Makowski, Poznań 2007.
Ormicki W., Szkic geografii gospodarczej Tarnowa i okolicy, Tarnów 1930.
Oświęcim. Miasto pogranicza, t. 1, red. B. Czwojdrak, K. Miroszewski, P. Węcowski, Warszawa 2018.
Rawera K., Dzieje Ojczyste dla młodzieży, Lwów 1904; Sprawozdanie Dyrekcyi C. K. Gimnazyum w Wadowicach za rok szkolny 1905, Wadowice 1905.
Rutkowski J., Praca naukowa na prowincji, „Nauka Polska. Jej potrzeby, organizacja i rozwój”, R. III, Warszawa 1920, s. 135.
Rymanów. Dzieje miasta i Zdroju, red. F. Kiryk, Rzeszów 1985.
„Sandomierski Ruch Regjonalny”, R. IV, kwiecień–wrzesień 1934, nr 2–3.
Simche Z., Tarnów i jego okolica, Tarnów 1930.
Tarnów. Dzieje miasta i regionu, t. 1–3, red. F. Kiryk, Z. Ruta, Tarnów–Rzeszów 1981–1987.
Warszawa– Kraków 1923.
Traba R., Ciągłość i historia przerywana: miasto w długim trwaniu, [w] O nowy model historycznych badań regionalnych, red. K. Makowski, Poznań 2007.
Wichman W., Moje życie. Pamiętnik zatorzanina, wprowadzenie, opracowanie naukowe i redakcja K. Meus, T. Wichman, seria „Książnica Zatorska, Kraków–Zator 2022.
Wichman W., Związek Strzelecki na Zatorszczyźnie (1913-1914), wprowadzenie, opracowanie naukowe i redakcja K. Meus, seria: „Książnica Zatorska”, Kraków–Zator 2021.
Wnęk J., Rozwój badań nad historią regionalną w Galicji, [w:] Galicja 1772 – 1918. Problemy metodologiczne, stan i potrzeby badań, red. A. Kawalec, W. Wierzbieniec, L. Zaszkilniak, Rzeszów 2011.
Wstęp, „Rocznik Spytkowicki”, nr 1, 2022.
Zjazdu Historyków Polskich we Lwowie, cz. I: Referaty, Lwów 1890.
Copyright (c) 2026 Perspectives on Culture
This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NoDerivatives 4.0 International License.
Autor, zgłaszając swój artykuł, wyraża zgodę na korzystanie przez Wydawnictwo Uniwersystet Ignatianum z utworu na następujących polach eksploatacji:
- utrwalania utworu w formie papierowej, a także na nośniku cyfrowym lub magnetycznym;
- zwielokrotnienia utworu dowolną techniką, bez ograniczenia ilości wydań i liczby egzemplarzy;
- rozpowszechniania utworu i jego zwielokrotnionych egzemplarzy na jakimkolwiek nośniku, w tym wprowadzenia do obrotu, sprzedaży, użyczenia, najmu;
- wprowadzenia utworu do pamięci komputera;
- rozpowszechniania utworu w sieciach informatycznych, w tym w sieci Internet;
- publicznego wykonania, wystawienia, wyświetlenia, odtworzenia oraz nadawania i reemitowania, a także publicznego udostępniania utworu w taki sposób, aby każdy mógł mieć do niego dostęp w miejscu i czasie przez siebie wybranym.
Wydawca zobowiązuje się szanować osobiste prawa autorskie do utworu.
