Numer tematyczny „Perspektyw Kultury”

2026-01-28

Redaktorzy:

dr hab. Barbara Pabian, prof. Uniwersytetu Ekonomicznego w Katowicach
dr hab. Katarzyna Bilińska, prof. Uniwersytetu Ekonomicznego w Katowicach
dr Justyna Szymczyk, Uniwersytet Ekonomiczny w Katowicach

Działalność współczesnych instytucji kultury cechuje swoisty paradoks. Z jednej strony oczekuje się, że będą one miejscem, w którym dba się o zachowanie wartości kulturowych i realizuje misję edukacyjno‑społeczną, z drugiej strony wymaga się odpowiedniej frekwencji oraz sprawnego działania w warunkach gospodarki rynkowej. Z jednej strony kładzie się nacisk na to, aby stawały się one organizacjami partycypacyjnymi (Gaweł, 2020), z drugiej strony przeszkodą pełnego zaangażowania odbiorców są uwarunkowania prawne: specyficzne przepisy, normy i regulaminy. Z jednej strony wymaga się permanentnego rozwoju, innowacyjności i przyjęcia perspektywy organizacji uczącej się (Ćwikła i in., 2022), a także pełnej dostępności (Badania w…, 2022), z drugiej organizacje kultury zmagają się z permanentnym niedoborem środków finansowych. Z jednej strony oczekuje się elastyczności, zarządzania zwinnego, z drugiej strony istnieje wiele wewnętrznych barier wprowadzania zmian, choćby utrwalona, skostniała kultura organizacyjna. Wyzwaniem związanym ze specyfiką działalności instytucji kultury jest także konieczność łączenia tego, co stanowi istotę działalności kulturalnej i artystycznej, ze zmianami w zakresie potrzeb i percepcji publiczności oraz postępem technologicznym, czego przykładem może być problem integracji gromadzenia, interpretacji, ochrony i upowszechniania dziedzictwa kulturowego z aktywnością informacyjną odbiorców oraz wykorzystywaniem coraz to szerszej palety narzędzi medialnych i sztucznej inteligencji.

Ta aporetyczna sytuacja, w jakiej znajdują się współczesne organizacje kultury, rodzi określone trudności, których nie da się pokonać bez wdrażania nowatorskich rozwiązań z zakresu planowania, organizowania, motywowania i kontroli bieżącej działalności. Istotnymi czynnikami sukcesu w dążeniu do skutecznego radzenia sobie w tych uwarunkowaniach są: aktualna wiedza, wyobraźnia organizacyjna, a także szczególnego rodzaju umiejętności analityczne i kompetencje z zakresu zarządzania organizacją jako całością. Mimo, zdawałoby się, tej oczywistej prawdy nadal w wielu placówkach kultury bagatelizuje się potrzebę istnienia systemowego mechanizmu zarządzania. Wynika to m.in. ze, wspomnianej wyżej, specyfiki funkcjonowania instytucji kultury, ponadto braku tradycji w tej sferze działalności, a także niedoboru odpowiednich menedżerów kultury. Łukasz Gaweł określa to mianem defensywnej pozycji zarządzania w organizacjach publicznych (Gaweł, 2011, s. 23).

Biorąc powyższe pod uwagę, celem wydania specjalnego będzie zapełnienie luki badawczej dotyczącej zdefiniowania oraz identyfikacji specyficznych uwarunkowań i czynników mających wpływ na zarządzanie zasobami ludzkimi, finansowymi, rzeczowymi i informacyjnymi w sferze kultury. Istotna będzie także próba odpowiedzi na pytania: Jakie działania powinny podejmować współczesne organizacje kultury w celu przełamywania barier wynikających z funkcjonowania w specyficznym tym sektorze? Jaką perspektywę zarządzania przyjąć, by z jednej strony radzić sobie z aporiami działalności kulturalnej, a z drugiej nie rezygnować z żadnych wartości i założeń określonych w misji organizacji kultury? Opublikowane na łamach numeru specjalnego artykuły i uzyskane wyniki badań naukowych powinny się przełożyć na progres w zakresie sprawnego i skutecznego osiągania niewątpliwie złożonych celów przez tego typu instytucje. Przyjmujemy założenie, iż zarządzanie w warstwie teoretycznej musi się mieścić w paradygmacie systemowym, uwzględniającym podejście holistyczne do organizacji, natomiast od strony praktycznej musi uwzględniać ujęcie funkcjonalne.

Proponowane tematy artykułów do numeru specjalnego:

aporie w zarządzaniu kulturą,
przeciwdziałanie i radzenie sobie z problemami w działalności kulturalnej,
specyfika zarządzania instytucjami kultury,
potencjał, potrzeby i możliwości wykorzystania technologii nowej generacji Next Tech w procesie zarządzania w sferze kultury,
zarządzanie jakością w sferze kultury,
zarządzanie przez innowacje w instytucjach kultury,
promowanie dziedzictwa kultury w kraju i na świecie,
przemiany odbiorcy i odbioru kultury jako wyzwanie dla współczesnego zarządzania,
zrównoważone zarządzanie w instytucjach kultury – aspekty społeczne, środowiskowe i ekonomiczne w procesach decyzyjnych i operacyjnych,
zarządzanie zespołami rozproszonymi i w warunkach wielokulturowości,
kultura organizacji – aspekty formalne i nieformalne,
etyka w biznesie,
nowe kierunki, trendy, koncepcje i modele w zarządzaniu organizacjami kultury,
zmiany społeczno-gospodarcze a realizacja misji organizacji kultury,
zarządzanie kulturą w czasach dynamicznych zmian.

Bibliografia

Ćwikła, M., Konior, A., Laberschek, M., Pluszyńska, A. i Szostak, A. (2022). Mirror, mirror on the wall, do I want to know at all? A story about cultural organizations that conduct research on themselves and those that do not. International Journal of Cultural Policy, 29(4), 518–536.

Gaweł, Ł. (2011). Szlaki dziedzictwa kulturowego. Teoria i praktyka zarządzania. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Gaweł, Ł. (2020.) Społeczna odpowiedzialność organizacji kultury. Muzea w otoczeniu społecznym. W: A. Pluszyńska, A. Konior i Ł. Gaweł, Zarządzanie w kulturze. Teoria i praktyka. Warszawa: Wydawnictwo PWN.

Kocój, E., Laberschek, M., Kopeć, K. i Plebańczyk, K. (red.). (2022). Metodologia badań w sektorze kultury i mediów. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Laberschek, M., Szostak, A., Kosińska, O. i Kaczmarek, M. (red.). (2025). Badania w sektorze kultury. (Współ)tworzenie. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Pluszyńska, A., Konior, A. i Gaweł, Ł. (2020). Zarządzanie w kulturze. Teoria i praktyka. Warszawa: Wydawnictwo PWN.

Pluszyńska, A., Kopeć, K. i Laberschek, M. (red.). (2022). Badania w sektorze kultury. Dostępność. Kraków: Attyka.

Pluszyńska, A. i Laberschek, M. (2020). Marketing w organizacjach kultury: zastosowanie koncepcji marketingu mix na przykładach. W: A. Pluszyńska, A. Konior, Ł. Gaweł, Zarządzanie w kulturze: teoria i praktyka. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 182-195.