Lekcje profesora Charcota. Polskie echa – Gabriela Zapolska
Abstrakt
Artykuł ukazuje zainteresowanie Gabrieli Zapolskiej badaniami nad chorobami psychicznymi i nerwowymi, które prowadził Jean-Martin Charcot w paryskim szpitalu psychiatrycznym Salpêtrière. W historii medycyny Charcot zapisał się jako prekursor badań nad pląsawicą, stwardnieniem rozsianym, chorobą Parkinsona, histerią i wiądem rdzenia. W Salpêtrière organizował wykłady z udziałem publiczności, podczas których na pacjentach i pacjentkach demonstrował objawy i przebieg danej choroby. Zapolska interesowała się zjawiskiem dziedziczności i chorobami o podłożu psychicznym i neurologicznym, o histerii pisała m.in. w powieści Przedpiekle. Podczas pobytu w Paryżu uczestniczyła w wykładach otwartych, które prowadził Charcot, odwiedzała przytułki i więzienia. Swoje obserwacje wykorzystała w korespondencjach nadsyłanych do „Przeglądu Tygodniowego” i w powieści Janka.
Bibliografia
Alksnin, A. (2014). Augustine: Króliczek Charcota, „Teksty Drugie” nr 1, 309-326.
Appignanesi, L. (2021). Szalone, złe i smutne. Kobiety i psychiatrzy, przeł. J. Dzierzgowski, Warszawa: Marginesy.
Atak histerii 200 robotnic fabrycznych. (1937), Dzień Dobry!, nr 161, 1.
Bojczuk, H. (2008). Kobiety-lekarki w Towarzystwie Lekarskim Warszawskim w latach 1875-1939. (1875-1905 – część pierwsza). Medycyna Nowożytna” t. 15, 139-157.
Camargo. C. H. F., Marques P. T., de Oliveira L. P., Germiniani F. M. B., de Paola L., Teive H. A. G. (2018). Jean-Martin Charcot’s Influence on Sigmund Freud’s Career, and the influence of this Meeting for the Brazilian Medicine. Revista Brasileira de Neurologia, vol. 54, no 2, 40-46.
Chwila (1886), nr 52, 11.
Corbin, A. (1999). Kulisy. W: M. Perrot (red.), Historia życia prywatnego, t. 4, Wrocław – Warszawa – Kraków: Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo, 425-643.
Czachowska, J. (1966). Gabriela Zapolska. Monografia bio-bibliograficzna, Kraków: Wydawnictwo Literackie.
Czyński, Cz. (1890). O najnowszych systemach badań człowieka na podstawie grafologii, fizjognomii, frenologii, chiromancji, czyli fizjologii ręki itd. z dodatkiem „O hipnotyzmie”, Kraków: nakładem Autora.
Dembińska, E., Rutkowski, K. (2020). Reakcje na „apostolską działalność” dr. Ludwika Jekelsa na rzecz psychoanalizy w Polsce do wybuchu I wojny światowej. Część 1. Psychiatria Polska, nr 6,1209-1230.
Gazeta Polska. (1881), nr 158, 2-3.
Gazeta Polska. (1892), nr 109, 3.
Gromkowska-Melosik, A. (2013). Kobieta epoki wiktoriańskiej. Tożsamość, ciało i medykalizacja, Kraków: Impuls.
Harris, J. C. (2005). A Clinical Lesson at the Salpetriere. Archives of General Psychiatry, vol. 62, 470-472.
Harris, R. (1997). Possession on the Borders: The „Mal de Morzine” in Nineteenth-Century France. The Journal of Modern History, vol. 69, no. 3, 451-478.
Janicka, A. (2013). Sprawa Zapolskiej. Skandale i polemiki, Białystok: Alter Studio, 128.
Kłosińska, K. (1999). Ciało, pożądanie, ubranie. O wczesnych powieściach Gabrieli Zapolskiej, Kraków: ”eFKa”.
Kłosińska, K. (2003). Janka Gabrieli Zapolskiej. Patriarchat i miłość. Rodzinny grobowiec. W: M. Kisiel, P. Majerski, Z. Marcinów (red.), Godność i styl. Prace dedykowane Włodzimierzowi Wójcikowi, Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, 59-67.
Korzeniewska, E. (1958). Przedmowa. W: G. Zapolska, Publicystyka, cz. 1, oprac. J. Czachowska i E. Korzeniewska, Wrocław: Wydawnictwo PAN, s. IX-LXXI.
Kronika Lekarska. (1880), nr 24, 319-320.
Kronika Lekarska. (1881), nr 1, 19-21.
Kronika Lekarska. (1881), nr 3, 79-81.
Kurier Codzienny. (1888), nr 278, 5.
Kurier Codzienny. (1888), nr 279, 3.
Kurier Codzienny. (1881), nr 143, 1.
Kurier Warszawski. (1883), nr 100b, 3.
Mackiewicz, J. (1999). Pierwsze kobiety z dyplomem lekarza na terenie zaborów rosyjskiego i austriackiego. Medycyna Nowożytna, t. 6, 79-98.
Magnone, L. (2011). Polskie przestrzenie psychoanalizy – Zapolska w Bystrej. Przegląd Humanistyczny” nr 2, 49-63.
Majewski, T. (2008). Produkcja wizualna i kryzys przedstawienia. Ikonografia histerii Charcota. W: E. Wilk, I. Kolasińskiej-Pasterczyk (red.), Nowa audiowizualność – nowy paradygmat kultury?, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 123-134.
Miksiewicz, N. (2024). Pisarka pouczająca lekarza – o relacji Gabrieli Zapolskiej z medykami. W: D. Lewera, J. Pacholski, J. Radłowska, A. Zakrzewska-Szostek (red.), Kobiety i medycyna. Rozprawy z historii medycyny i literatury, t. III: Między prawdą a fikcją, Wrocław: Quaestio.
Nowiny. (1879), nr 26, 2.
Olkusz, K. (2017). Materializm kontra ezoteryka. Drugie pokolenie pozytywistów wobec „spraw nie z tego świata”, wyd. 2, Kraków: Ośrodek Badawczy Facta Ficta.
Prus, B. (1888), Kronika tygodniowa. Kurier Codzienny, nr 356, 2.
Prus, J. (1887). Z klinki profesora Charcota w Paryżu. Kilka przypadków histerii u mężczyzn, Kraków: Drukarnia Uniwersytetu Jagiellońskiego, odb. z „Przeglądu Lekarskiego”.
Prus., J. (1905). Patologia ogólna i doświadczalna, Lwów: staraniem J. H. Altenberga.
Rowińska, A. (2016). Wątki artystyczne w fotografii histerii Jeana-Martina Charcota. Amor Fati nr 1, 187-217.
Rurawski, J. (1981). Gabriela Zapolska, Warszawa: Wiedza Powszechna.
Skalski, J. H. (2012). Choroba serca w zamierzchłych czasach. Dzieje kardiologii w początkach XX wieku. Szlachetne Zdrowie, nr 24, 3.
Skarbek, A. (2016). Histeria, czyli o sztuce ekspresji w szpitalu Salpêtrière. W: J. Jaźwierski, R. Kasperowicz, M. Pastwa (red). Od teorii ethosu do ekspresji absolutnej. Spory o rolę ekspresji w dziejach sztuki i teorii sztuki, Lublin: Wydawnictwo KUL, 113-132.
Słowo (1888), nr 69, 3.
Stachura-Lupa, R. (2023). Na uniwersytecie, w szpitalu, w prosektorium… Gabriela Zapolska i Maria Szeliga o praktykowaniu medycyny przez kobiety. Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska. Sectio FF. Philologiae, vol. 41, nr 1, 59-74.
Świt (1886), nr 145, 5.
Vayreg, P. (2007). Gilbert Ballet (1853-1916). La psychiatrie raisonnable. Historie des Sciences Médices, vol. XLI, no 3, 263-268.
Zapolska, G. (1957). Janka. Powieść współczesna, Kraków: Wydawnictwo Literackie.
Zapolska, G. (1957). Przedpiekle, Kraków: Wydawnictwo Literackie.
Zapolska, G. (1959). Publicystyka, cz. 2, oprac. J. Czachowska i E. Korzeniewska, Wrocław: Wydawnictwo PAN.
Zapolska, G. (1970). Listy, t. 1-2, zebrała S. Linowska, Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy.
Ze świata. (1889). Kurier Warszawski, nr 4, 4.
Zuli, A. (2016). Szkło i brylanty. Gabriela Zapolska w swojej epoce, Warszawa: Iskry.
Copyright (c) 2026 Perspektywy Kultury
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Autor, zgłaszając swój artykuł, wyraża zgodę na korzystanie przez Wydawnictwo Uniwersystet Ignatianum z utworu na następujących polach eksploatacji:
- utrwalania utworu w formie papierowej, a także na nośniku cyfrowym lub magnetycznym;
- zwielokrotnienia utworu dowolną techniką, bez ograniczenia ilości wydań i liczby egzemplarzy;
- rozpowszechniania utworu i jego zwielokrotnionych egzemplarzy na jakimkolwiek nośniku, w tym wprowadzenia do obrotu, sprzedaży, użyczenia, najmu;
- wprowadzenia utworu do pamięci komputera;
- rozpowszechniania utworu w sieciach informatycznych, w tym w sieci Internet;
- publicznego wykonania, wystawienia, wyświetlenia, odtworzenia oraz nadawania i reemitowania, a także publicznego udostępniania utworu w taki sposób, aby każdy mógł mieć do niego dostęp w miejscu i czasie przez siebie wybranym.
Wydawca zobowiązuje się szanować osobiste prawa autorskie do utworu.
