Lekcje profesora Charcota
Polskie echa – Gabriela Zapolska
Abstrakt
Artykuł ukazuje zainteresowanie Gabrieli Zapolskiej badaniami nad chorobami psychicznymi i nerwowymi, które prowadził Jean-Martin Charcot w paryskim szpitalu psychiatrycznym Salpêtrière. W historii medycyny Charcot zapisał się jako prekursor badań nad pląsawicą, stwardnieniem rozsianym, chorobą Parkinsona, histerią i wiądem rdzenia. W Salpêtrière organizował wykłady z udziałem publiczności, podczas których na pacjentach i pacjentkach demonstrował objawy i przebieg danej choroby. Zapolska interesowała się zjawiskiem dziedziczności i chorobami o podłożu psychicznym i neurologicznym, o histerii pisała m.in. w powieści Przedpiekle. Podczas pobytu w Paryżu uczestniczyła w wykładach otwartych, które prowadził Charcot, odwiedzała przytułki i więzienia. Swoje obserwacje wykorzystała w korespondencjach nadsyłanych do „Przeglądu Tygodniowego” i w powieści Janka.
Bibliografia
Alksnin, A. (2014). Augustine: Króliczek Charcota. Teksty Drugie, nr 1, 309–326.
Appignanesi, L. (2021). Szalone, złe i smutne. Kobiety i psychiatrzy, przeł. J. Dzierzgowski. Warszawa: Marginesy.
Atak histerii 200 robotnic fabrycznych (1937), Dzień Dobry!, nr 161, 1.
Bojczuk, H. (2008). Kobiety-lekarki w Towarzystwie Lekarskim Warszawskim w latach 1875–1939 (1875–1905 – część pierwsza). Medycyna Nowożyt-na, t. 15, 139–157.
Camargo, C.H.F., Marques, P.T., de Oliveira, L.P., Germiniani, F.M.B., de Paola, L., Teive, H.A.G. (2018). Jean-Martin Charcot’s Influence on Sigmund Freud’s Career, and the influence of this Meeting for the Brazilian Medicine. Revista Brasileira de Neurologia, vol. 54, no 2, 40–46.
Chwila (1886), nr 52, 11.
Corbin, A. (1999). Kulisy. W: M. Perrot (red.), Historia życia prywatnego, t. 4. Wrocław – Warszawa – Kraków: Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wy-dawnictwo, 425–643.
Czachowska, J. (1966). Gabriela Zapolska. Monografia bio-bibliograficzna. Kraków: Wydawnictwo Literackie.
Czyński, C. (1890). O najnowszych systemach badań człowieka na podstawie grafologii, fizjognomii, frenologii, chiromancji, czyli fizjologii ręki itd. z dodatkiem „O hipnotyzmie”. Kraków: nakładem Autora.
Dembińska, E. i Rutkowski, K. (2020). Reakcje na „apostolską działalność” dr. Ludwika Jekelsa na rzecz psychoanalizy w Polsce do wybuchu I wojny światowej. Część 1. Psychiatria Polska, nr 6, 1209–1230.
Gazeta Polska (1881), nr 158, 2–3.
Gazeta Polska (1892), nr 109, 3.
Gromkowska-Melosik, A. (2013). Kobieta epoki wiktoriańskiej. Tożsamość, ciało i medykalizacja. Kraków: Impuls.
Harris, J.C. (2005). A Clinical Lesson at the Salpetriere. Archives of General Psychiatry, vol. 62, 470–472.
Harris, R. (1997). Possession on the Borders: The „Mal de Morzine” in Nine-teenth-Century France. The Journal of Modern History, vol. 69, no. 3, 451–478.
Janicka, A. (2013). Sprawa Zapolskiej. Skandale i polemiki. Białystok: Alter Studio.
Kłosińska, K. (1999). Ciało, pożądanie, ubranie. O wczesnych powieściach Gabrieli Zapolskiej. Kraków: „eFKa”.
Kłosińska, K. (2003). Janka Gabrieli Zapolskiej. Patriarchat i miłość. Rodzinny grobowiec. W: M. Kisiel, P. Majerski i Z. Marcinów (red.), Godność i styl. Prace dedykowane Włodzimierzowi Wójcikowi. Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, 59–67.
Korzeniewska, E. (1958). Przedmowa. W: G. Zapolska, Publicystyka, cz. 1, oprac. J. Czachowska i E. Korzeniewska. Wrocław: Wydawnictwo PAN, s. IX-LXXI.
Kronika Lekarska (1880), nr 24, 319–320.
Kronika Lekarska (1881), nr 1, 19–21.
Kronika Lekarska (1881), nr 3, 79–81.
Kurier Codzienny (1888), nr 278, 5.
Kurier Codzienny (1888), nr 279, 3.
Kurier Codzienny (1881), nr 143, 1.
Kurier Warszawski (1883), nr 100b, 3.
Mackiewicz, J. (1999). Pierwsze kobiety z dyplomem lekarza na terenie za-borów rosyjskiego i austriackiego. Medycyna Nowożytna, t. 6, 79–98.
Magnone, L. (2011). Polskie przestrzenie psychoanalizy – Zapolska w Bystrej. Przegląd Humanistyczny, nr 2, 49–63.
Majewski, T. (2008). Produkcja wizualna i kryzys przedstawienia. Ikonografia histerii Charcota. W: E. Wilk i I. Kolasińska-Pasterczyk (red.), Nowa audio-wizualność – nowy paradygmat kultury? Kraków: Wydawnictwo Uniwer-sytetu Jagiellońskiego, 123–134.
Miksiewicz, N. (2024). Pisarka pouczająca lekarza – o relacji Gabrieli Zapol-skiej z medykami. W: D. Lewera, J. Pacholski, J. Radłowska i A. Zakrzewska-Szostek (red.), Kobiety i medycyna. Rozprawy z historii medycyny i literatury, t. III: Między prawdą a fikcją. Wrocław: Quaestio.
Nowiny (1879), nr 26, 2.
Olkusz, K. (2017). Materializm kontra ezoteryka. Drugie pokolenie pozytywi-stów wobec „spraw nie z tego świata”, wyd. 2. Kraków: Ośrodek Badawczy Facta Ficta.
Prus, B. (1888), Kronika tygodniowa. Kurier Codzienny, nr 356, 2.
Prus, J. (1887). Z klinki profesora Charcota w Paryżu. Kilka przypadków histerii u mężczyzn. Kraków: Drukarnia Uniwersytetu Jagiellońskiego, odb. z „Przeglądu Lekarskiego”.
Prus, J. (1905). Patologia ogólna i doświadczalna. Lwów: staraniem J.H. Altenberga.
Rowińska, A. (2016). Wątki artystyczne w fotografii histerii Jeana-Martina Charcota. Amor Fati, nr 1, 187–217.
Rurawski, J. (1981). Gabriela Zapolska. Warszawa: Wiedza Powszechna.
Skalski, J.H. (2012). Choroba serca w zamierzchłych czasach. Dzieje kardiologii w początkach XX wieku. Szlachetne Zdrowie, nr 24, 3.
Skarbek, A. (2016). Histeria, czyli o sztuce ekspresji w szpitalu Salpêtrière. W: J. Jaźwierski, R. Kasperowicz i M. Pastwa (red). Od teorii ethosu do ekspre-sji absolutnej. Spory o rolę ekspresji w dziejach sztuki i teorii sztuki. Lublin: Wydawnictwo KUL, 113–132.
Słowo (1888), nr 69, 3.
Stachura-Lupa, R. (2023). Na uniwersytecie, w szpitalu, w prosektorium… Gabriela Zapolska i Maria Szeliga o praktykowaniu medycyny przez kobie-ty. Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska. Sectio FF. Philologiae, vol. 41, nr 1, 59–74.
Świt (1886), nr 145, 5.
Vayreg, P. (2007). Gilbert Ballet (1853–1916). La psychiatrie raisonnable. Historie des Sciences Médices, vol. XLI, no 3, 263–268.
Zapolska, G. (1957a). Janka. Powieść współczesna. Kraków: Wydawnictwo Literackie.
Zapolska, G. (1957b). Przedpiekle. Kraków: Wydawnictwo Literackie.
Zapolska, G. (1959). Publicystyka, cz. 2, oprac. J. Czachowska i E. Korzeniewska. Wrocław: Wydawnictwo PAN.
Zapolska, G. (1970). Listy, t. 1–2, zebrała S. Linowska. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy.
Ze świata. (1889). Kurier Warszawski, nr 4, 4.
Zuli, A. (2016). Szkło i brylanty. Gabriela Zapolska w swojej epoce. Warszawa: Iskry.
Copyright (c) 2026 Perspektywy Kultury
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Autor, zgłaszając swój artykuł, wyraża zgodę na korzystanie przez Wydawnictwo Uniwersystet Ignatianum z utworu na następujących polach eksploatacji:
- utrwalania utworu w formie papierowej, a także na nośniku cyfrowym lub magnetycznym;
- zwielokrotnienia utworu dowolną techniką, bez ograniczenia ilości wydań i liczby egzemplarzy;
- rozpowszechniania utworu i jego zwielokrotnionych egzemplarzy na jakimkolwiek nośniku, w tym wprowadzenia do obrotu, sprzedaży, użyczenia, najmu;
- wprowadzenia utworu do pamięci komputera;
- rozpowszechniania utworu w sieciach informatycznych, w tym w sieci Internet;
- publicznego wykonania, wystawienia, wyświetlenia, odtworzenia oraz nadawania i reemitowania, a także publicznego udostępniania utworu w taki sposób, aby każdy mógł mieć do niego dostęp w miejscu i czasie przez siebie wybranym.
Wydawca zobowiązuje się szanować osobiste prawa autorskie do utworu.
