„Praktyka [...] to rzecz niełatwa”
Literackie portrety lekarzy w prozie Zofii Kowerskiej
Abstrakt
Niniejszy artykuł został poświęcony dwóm zapomnianym powieściom: Marzycielowi (1896) poczytnej niegdyś pisarki Zofii Kowerskiej oraz Z pamiętników doktora (1914) Zofii Kowalewskiej. Ich bohaterami są lekarze, w myśl pozytywistycznych zaleceń podejmujący się niełatwego wyzwania „pracy u postaw” na prowincji. Obie pisarki – działaczki społeczne, pisząc o kwestiach świetnie znanym im z autopsji, unikały naiwnej idealizacji ludu, nie obiecywały szybkich, spektakularnych efektów, wskazywały jednak konieczność podjęcia wysiłku w trosce o lepsze jutro, zaś szczególną rolę w tym procesie, zgodnie z przekonaniami epoki, przypisywały właśnie lekarzom.
Bibliografia
Biegeleisen, H. (1929). Lecznictwo ludu polskiego. Kraków: Polska Akademia Umiejętności.
Bołdyrew, A. (2003). Przesądy i zabobony dotyczące zdrowia, higieny i wychowania dzieci w społeczeństwie polskim w XIX i na początku XX wieku. W: B. Płonka-Syroka i A. Syroka (red.), Życie codzienne w XVIII–XX wieku i jego wpływ na stan zdrowia ludności. Wrocław: Oficyna Wydaw-nicza Arboretum.
Budrewicz, A. (2021). Lekarze a pacjenci w powieściach George Eliot i Elizy Orzeszkowej. W: D. Lewera, A. Bajorek i E. Białek (red.), Lekarz i jego pa-cjent – pacjent i jego lekarz. Studia z historii literatury i medycyny. Wro-cław: Quaestio, 87–102.
Cywiński, B. (2010). Rodowody niepokornych. Warszawa: Wydawnictwo Nau-kowe PWN.
Dębicki, Z. (1929). Śp. Zofia Kowerska (Wspomnienie pośmiertne). Kurier Warszawski, nr 82, 25–26.
Dobrowolski, A. (1895). Lud hrubieszowski. Lud. Organ Towarzystwa Ludo-znawczego we Lwowie, R. I, 157–167.
Gajkowska, C. (1984). Kowerska Zofia. W: J. Krzyżanowski i C. Hernas (red.), Przewodnik Encyklopedyczny, t. I. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
Gołębiowski, Ł. (1930). Lud polski. Jego zwyczaje, zabobony. Warszawa: Dru-karnia A. Gałęzowskiego i Spółki.
Goniewicz, J. (2023). „W naszym mieście grasuje prawdziwa epidemia zdro-wia”. Lekarze i pacjenci w krzywym zwierciadle satyry na łamach „Kolców” (1871–1914). W: E. Flis-Czerniak i B. Jarosz (red.), Epidemie – Choroby – Patologie. Rozważania humanistów 2. Lublin: UMCS, 53–71.
[Gregorowicz, K.] (1861). Wstęp. Przyjaciel Zdrowia, nr 1, 1–3.
Janota, E. (1865). Upomnienie Zakopianów i wszystkich Podhalanów, aby nie tępili świstaków i kóz. Kraków: Drukarnia C.K. Uniwersytetu Jagiellońskie-go.
Kacprzak, M. (2023). Kowerska Zofia (1845–1929). W: A. Bołdyrew i A. Wałęga (red.), Działaczki i działacze oświatowi w Królestwie Polskim u progu niepodległości. Słownik biograficzny. Łódź: Wydawnictwo Uni-wersytetu Łódzkiego.
Kowerska, Z. (1896). Marzyciel. Przegląd Polityczny, Społeczny i Literacki, nr 57–155.
Kowerska, Z. (1973). W: Z. Szweykowski, J. Maciejewski i in. (red.), Bibliogra-fia Literatury Polskiej „Nowy Korbut”. Literatura Pozytywizmu i Młodej Polski (t. 14). Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy.
Kowalewska, Z. (1914). Z pamiętników doktora. Powieść współczesna, t. 1–2. Wilno: Księgarnia Józefa Zawadzkiego.
Malara, A. (2003). Przesądy i zabobony dotyczące zdrowia i choroby w świetle publikacji czasopisma „Zorza”. W: B. Płonka-Syroka i A. Syroka (red.), Życie codzienne w XVIII–XX wieku i jego wpływ na stan zdrowia ludności. Wrocław: Oficyna Wydawnicza „Arboretum”, 97–102.
Malara, A. (2003). Warunki życia chłopów na ziemiach polskich w latach 1795–1918 i ocena ich wpływu na możliwości dostępu do profesjonalnej opieki lekarskiej. W: B. Płonka-Syroka i A. Syroka (red.), Życie codzienne w XVIII–XX wieku i jego wpływ na stan zdrowia ludności. Wrocław: Oficyna Wydawnicza „Arboretum”, 31–72.
Milewska, A. (1891). Poszukiwania. Medycyna Ludowa. Wisła, nr 2, 419–424.
Parczewska, M. (1896). Poszukiwania. Lecznictwo ludowe. Wisła, nr 2, 342–344.
Płonka-Syroka, B. (1990). Recepcja doktryn medycznych przełomu XVIII i XIX wieku w polskich ośrodkach akademickich w latach 1784–1863. Wro-cław–Warszawa–Kraków–Gdańsk–Łódź: Zakład Narodowy im. Ossolińskich Wydawnictwo PAN.
Polakowska, A. (2001). Kowerska Zofia. W: R. Loth i in. (red.), Dawni pisarze polscy od początków piśmiennictwa do Młodej Polski. Przewodnik biogra-ficzny i bibliograficzny (t. 2). Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne Spółka Akcyjna.
Sadlik, M. (2004). „Konfesje samotnych”. W kręgu prozy spowiedniczej (1884–1914). Kraków: Universitas.
Szlagowska, A. (2003). Obraz lekarza i znachora w XIX-wiecznych źródłach etnograficznych i historycznych oraz w literaturze. W: B. Płonka-Syroka i A. Syroka (red.), Życie codzienne w XVIII–XX wieku i jego wpływ na stan zdrowia ludności. Wrocław: Oficyna Wydawnicza „Arboretum”, 103–110.
Szopowicz, H. (1862). Praktyka lekarska między ludem wiejskim i posłannictwo lekarza ludu. Przyjaciel Zdrowia, nr 16, 1–8.
Urbanek, B. (2003). Problematyka opieki nad chorym na ziemiach polskich w XIX i początku XX stulecia. W: B. Płonka-Syroka i A. Syroka (red.), Życie codzienne w XVIII–XX wieku i jego wpływ na stan zdrowia ludności. Wro-cław: Oficyna Wydawnicza „Arboretum”, 501–510.
Świętuchowska, W. (2024). Kowerska Zofia. Pozyskano z: https://zapomnianepisarkipolskie.uws.edu.pl/en/component/content/article/126-zofia-kowerska?catid=27&Itemid=330 (dostęp: 06.02.2025).
Wąsik, B. (2025). Egzystencjalne i powszednie problemy powieściowych boha-terek polskich autorek minotum gentium w drugiej połowie XIX w. War-szawa: Wydawnictwo Nieoczywiste.
Wdowiak, L. i Wysokiński, P. (2018). Owady jako remedia w polskim lecznic-twie ludowym doby zaborów i II Rzeczypospolitej. Kwartalnik Nauki i Techniki, nr 1, 89–118. DOI: 10.4467/0023589XKHNT.18.004.9457.
Więckowska, E. (2003). Warunki zdrowotne polskiej wsi w drugiej połowie XIX wieku. W: B. Płonka-Syroka i A. Syroka (red.), Życie codzienne w XVIII–XX wieku i jego wpływ na stan zdrowia ludności. Wrocław: Oficyna Wydawnicza „Arboretum”, 73–78.
Z.W. [Wasilewski, Z.] (1929). Zofia Kowerska. Myśl Narodowa, nr 13, 202.
Żeromski, S. (1891). Siłaczka. Głos, nr 24, 278–280.
Copyright (c) 2026 Perspektywy Kultury
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Autor, zgłaszając swój artykuł, wyraża zgodę na korzystanie przez Wydawnictwo Uniwersystet Ignatianum z utworu na następujących polach eksploatacji:
- utrwalania utworu w formie papierowej, a także na nośniku cyfrowym lub magnetycznym;
- zwielokrotnienia utworu dowolną techniką, bez ograniczenia ilości wydań i liczby egzemplarzy;
- rozpowszechniania utworu i jego zwielokrotnionych egzemplarzy na jakimkolwiek nośniku, w tym wprowadzenia do obrotu, sprzedaży, użyczenia, najmu;
- wprowadzenia utworu do pamięci komputera;
- rozpowszechniania utworu w sieciach informatycznych, w tym w sieci Internet;
- publicznego wykonania, wystawienia, wyświetlenia, odtworzenia oraz nadawania i reemitowania, a także publicznego udostępniania utworu w taki sposób, aby każdy mógł mieć do niego dostęp w miejscu i czasie przez siebie wybranym.
Wydawca zobowiązuje się szanować osobiste prawa autorskie do utworu.
