Z perspektywy uczniów Hipokratesa.
Przyczynki do obrazu życia literacko-kulturalnego po rozbiorach na podstawie pamiętników Józefa Franka i Stanisława Morawskiego
Abstrakt
Celem artykułu jest prezentacja wybranych aspektów kultury literackiej w zaborze rosyjskim pierwszej połowy XIX w. na podstawie pamiętników dwóch lekarzy – Józefa Franka i Stanisława Morawskiego. Pisane sprawnymi piórami, częstokroć z dużą dozą humoru, dostarczają one wiele cennych szczegółów dotyczących życia kulturalnego na Litwie doby porozbiorowej. Wyłaniają się z nich np. znakomicie odmalowane portrety twórców pozostających w cieniu uznanych pisarskich autorytetów, których teksty cieszyły się swego czasu dużą popularnością i posiadają dziś wyjątkową wartość dokumentu swojej epoki. We wspomnianych pamiętnikach poruszonych zostało też wiele innych istotnych zagadnień dopełniających naszą wiedzę np. na temat towarzystw naukowych, przedsięwzięć teatralnych, ówczesnego ruchu księgarskiego czy rynku czasopiśmienniczego. Dokumenty te dowodzą, że ich autorzy-lekarze, znajdujący się wśród głównego nurtu życia narodowego i kulturalnego oraz posiadający bardzo rozległe horyzonty humanistyczne, interesowali się także literaturą i literatami, pozostawiając w nich wiele ważnych oraz charakterystycznych spostrzeżeń.
Bibliografia
Czubaty, J. (2005). Normy postępowania i granice kompromisu politycznego Polaków w sytuacjach wyboru (1795-1815). Warszawa: Wydawnictwo Neriton.
Frank, J. (1913). Pamiętniki. Z francuskiego przetłumaczył, wstępem i uwagami opatrzył W. Zahorski. T. 1. Wilno: Druk Józefa Zawadzkiego.
Karpińska, M. (2015). Morawski Stanisław. W: Polski Petersburg [on-line], dostępny w Internecie: https://www.polskipetersburg.pl/hasla/morawski-stanislaw.
Kostkiewiczowa, T. (1989). Poetyckie adresy do wrogów. Ethos, nr 4, 58-71.
Kowal, J. (2017). Nieporozumienia i konflikty personalne między Polakami i cudzoziemca-mi w środowisku naukowym Uniwersytetu Wileńskiego z lat 1803-1825. W: J. Raźny, T. Kaczmarek (red.). Być w mniejszości, być mniejszością. Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, 327-337.
Kowal, J. (2023). „Pierwszorzędni poeci drugorzędni” – Ignacy Szydłowski, Stanisław Rosołowski i Antoni Gorecki na łamach „Dziennika Wileńskiego” z lat 1815-1830. W: A. Seweryn, M. Król (red.). Dulce et utile. Prace ofiarowane profesorowi Romanowi Doktórowi. Lu-blin 2023, 289-306.
Kowal, J. (2016). Salony literackie na Litwie w epoce porozbiorowej (1795-1830). Rekonesans. W: J. Kowal, M. Nalepa, R. Magryś (red.). Staropolskie i oświeceniowe tematy i pre-teksty. Rzeszów: Wydawnictwo Uniwersytetu Rzeszowskiego, 233-248.
Korybut-Marciniak, M. (2013). Życie prywatne profesorów Uniwersytetu Wileńskiego w latach 1804-1830. W: M. Korybut-Marciniak, M. Zbrzeźniak (red.). Życie prywatne Polaków w XIX wieku, T. X. Olsztyn: Wydawnictwo Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsz-tynie, 41-52.
Krasiński, T. (1924). Dziennik ucznia Uniwersytetu Wileńskiego (1816–1818). W: H. Mościcki (wyd.). Z filareckiego świata. Zbiór wspomnień z lat 1816-1824. Warszawa: Instytut Wydawniczy Biblioteka Polska w Warszawie, 29-71.
Lachnicki, I. E. (1818). Historya katelepsyi polączoney ze sominacyą i extazyą. Pamiętnik Magnetyczny Wileński. T. III, nr 10, 3-32.
Łempicki, S. (1927). Przyczynki lekarzy do historii literatury polskiej. Pamiętnik Literacki, R. XXIV (1/4), 173-203.
Magowska, A. (2015). Empirycznie czy racjonalistycznie? Dylematy i praktyka medycyny uniwersyteckiej w Wilnie w latach 1781–1842. Poznań: Wydawnictwo Kontekst.
Malinowski, M. (1907). Księga wspomnień. Wyd. J. Tretiak. Kraków: Nakładem Akademii Umiejętności.
Markiewicz, H. (2021). Profesor Józef Frank – społecznik i popularyzator nauki. Forum Pedagogiczne, nr 11, 257-265.
Miller, A. (1936). Teatr polski i muzyka na Litwie jako strażnice kultury Zachodu (1745-1865). Studium z dziejów kultury polskiej. Wilno: Zakłady Graficzne „Znicz” w Wilnie.
Morawski, S. (1959). Kilka lat młodości mojej w Wilnie 1818–1825. Opracowali i wstępem poprzedzili A. Czartkowski, H. Mościcki. Wyd. 2. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy.
Morawski, S. (1830). Wyjątki ze słownika lekarskiego. Magnetyzm. Wody mineralne. Tygodnik Petersburski, nr 30, 240-245.
Morawski, S. (1981). Z wiejskiej samotni. Listy do Heleny i Franciszka Malewskich. Oprac. Z. Sudolski. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy.
Narkowicz, L. (2002). Dzieje środowiska intelektualnego Wilna pierwszej ćwierci XIX w. na przykładzie rodziny dr. Józefa Franka. W: E. Feliksiak, M. Leś (red.). Wilno i świat. Dzieje środowiska intelektualnego. Białystok: Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza. Oddział Białostocki, 93-105.
Odyniec, A.E. (1884). Wspomnienia z przeszłości opowiadane Deotymie. Warszawa: Nakład Gebethnera i Wolffa.
Rosset, F. (2024). Głos w dyskusji panelowej podczas IV Kongresu Polskiego Towarzystwa Badań nad Wiekiem Osiemnastym. W: D. Kowalewska, A. Wieczorek, J. Dumanowski, S. Roszak (red.). Wiek osiemnasty od kuchni. IV Kongres Badaczy Osiemnastego Wieku. To-ruń: Wydawnictwo Naukowe Mikołaja Kopernika, 711-716.
Rulikowski, S. (1907). Teatr polski na Litwie 1784 – 1906, Wilno: Wydawnictwo „Kuriera Litewskiego”.
Saniewska, D. (2019). Obraz wileńskiej medycyny w pamiętnikach lekarzy – Józefa Franka i Stanisława Morawskiego. W: E. Dąbrowicz, M. Lul (red). Romantyzm uniwersytecki: kulturotwórcza rola ośrodków akademickich w pierwszej połowie XIX wieku. Białystok: Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, 105-121.
Saniewska, D. (2015). „Romantyczność” i wileński entourage medyczny. W: E. Dąbrowicz, M. Lul, K. Sawicka-Mierzyńska, D. Zawadzka (red.). Georomantyzm. Literatura, miejsce, środowisko. Białystok: Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, 521-540.
Skwarczyński, Z. (2003). Wstęp. W: „Wiadomości Brukowe”. Wybór artykułów. Wybrał i oprac. tenże. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, III-CXXXIX.
Stankiewicz-Kopeć, M. (2009). Pomiędzy klasycznością a romantycznością. Młodzi autorzy Wilna, Krzemieńca i Lwowa wobec przemian w literaturze polskiej lat 1817-1828. Kraków: Księgarnia Akademicka.
Stankiewicz-Kopeć, M. (2013). Pominięte, niedocenione, niedokończone. Studia i rozprawy o kulturze literackiej XIX wieku. Kraków: Akademia Ignatianum: Wydawnictwo WAM.
Urbanowicz, P. (2018). Elektryczny „zabobon”? Mesmeryzm wobec praktyk instytucjonalnych i naukowych Uniwersytetu Wileńskiego (1816–1818). Przegląd Kulturoznawczy, nr 2 (36), 182-198.
Witkowska, A. (1998). Rówieśnicy Mickiewicza. Życiorys jednego pokolenia. Warszawa: Oficyna Wydawnicza Rytm.
Zakrzewski, B. (1995). „Boże, coś Polskę” Alojzego Felińskiego. W: B. Zakrzewski, Arka Przymierza. Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, 7-50.
Copyright (c) 2026 Perspektywy Kultury
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Autor, zgłaszając swój artykuł, wyraża zgodę na korzystanie przez Wydawnictwo Uniwersystet Ignatianum z utworu na następujących polach eksploatacji:
- utrwalania utworu w formie papierowej, a także na nośniku cyfrowym lub magnetycznym;
- zwielokrotnienia utworu dowolną techniką, bez ograniczenia ilości wydań i liczby egzemplarzy;
- rozpowszechniania utworu i jego zwielokrotnionych egzemplarzy na jakimkolwiek nośniku, w tym wprowadzenia do obrotu, sprzedaży, użyczenia, najmu;
- wprowadzenia utworu do pamięci komputera;
- rozpowszechniania utworu w sieciach informatycznych, w tym w sieci Internet;
- publicznego wykonania, wystawienia, wyświetlenia, odtworzenia oraz nadawania i reemitowania, a także publicznego udostępniania utworu w taki sposób, aby każdy mógł mieć do niego dostęp w miejscu i czasie przez siebie wybranym.
Wydawca zobowiązuje się szanować osobiste prawa autorskie do utworu.
