W aptece i w kuchni
Warzywa i przyprawy o właściwościach leczniczych na kartach Składu albo skarbca… Jakuba Kazimierza Haura (1632–1709)
Abstrakt
Przedmiotem artykułu jest dzieło Jakuba Kazimierza Haura zatytułowane Skład albo skarbiec znakomitych sekretów ekonomiej ziemiańskiej. Siedemnastowieczny autor zawarł w nim wiele cennych porad dotyczących najróżniejszych dziedzin życia – rolnictwa, meteorologii, astrologii, weterynarii, plastyki, geografii i prawa, prowadzenia domu i majsterkowania, kulinariów, czytelnictwa, łowiectwa, wychowania dzieci, medycyny, higieny, a nawet zabezpieczania się przed czarami. Trzy ostatnie zagadnienia są w dziele ściśle ze sobą powiązane, w czasach Haura przyczyną wielu dolegliwości był bowiem brak higieny, natomiast w opinii znacznej części społeczeństwa choroba stanowiła wynik czarów i efekt rzuconego uroku. Cechą charakterystyczną fragmentów dzieła poświęconych problemom z zakresu lecznictwa jest więc nieustanne przenikanie się treści racjonalnych z elementami myślenia magicznego. Autor zapoznaje czytelników z dokładnym działaniem leków roślinnych, m.in. sporządzonych na bazie warzyw oraz przypraw. W tej grupie najczęściej wymienia: czosnek, cebulę, bób, pietruszkę, goździki, rozmaryn, szafran, gałkę muszkatołową oraz imbir. Lecznicze działanie wielu proponowanych przez Haura specyfików jest potwierdzone również i dzisiaj. Na podkreślenie zasługują ponadto dość nowoczesne poglądy pisarza na temat higieny, a także przekonanie o szkodliwości nadużywania leków.
Bibliografia
[b.a.]. (2017). Zioła, naturalne lekarstwa z pól i ogrodów. Warszawa: Wydaw-nictwo SBM.
Bockenheim, K. (1999). Przy polskim stole. Wrocław: Wydawnictwo Dolno-śląskie.
Brückner, A. (2000). Słownik etymologiczny języka polskiego. Warszawa: Wiedza Powszechna.
Drygas, A. (1988). Dawne terapie. Lek i jego formy, sposoby wytwarzania i dystrybucji. W: T. Brzeziński (red.), Historia medycyny. Warszawa: Pań-stwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich, 158–184.
Falimirz, S. (1534). O ziołach i o mocy ich. Kraków: Oficyna Floriana Unglera. Biblioteka Narodowa, sygn. SD. XVI. Qu. 1933.
Galilej, C. (2017). XVII-wieczny poradnik rolniczy. Lingwistyczna charaktery-styka gatunku (na przykładzie traktatów agronomicznych Jakuba Kazimie-rza Haura). Prace Językoznawcze UWM, t. 19/4, 31–63.
Giermaziak, W. (2012). Lek roślinny w medycynie na przykładzie maku w wybranych drukach polskich od końca XVIII do początków XX wieku. W: B. Płonka-Syroka, A. Syroka i K. Sudoł (red.), Lek roślinny – historia i współczesność. T. 1. Wrocław: Oficyna Wydawnicza Arboretum, 45–64.
Girys-Czagowiec, W. (2005). Obraz siedemnastowiecznej Polski i jej miesz-kańców w oczach cudzoziemców. Napis. Tom poświęcony literaturze oko-licznościowej i użytkowej, ser. 11, 9–20.
Haur, J.K. (2015). Skład albo skarbiec znakomitych sekretów ekonomiej zie-miańskiej. Reprint wydania z 1693 r. Warszawa: Wydawnictwo Graf_ika.
Hrycyna, E. (2019). Rozmaryn. Rosmarinus officinalis. W: J. Bartmiński (red.), Słownik stereotypów i symboli ludowych. T. 2: Rośliny. Cz. 4: Zioła. Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej.
Jezierska-Domaradzka, A. (2012). Rośliny lecznicze w Biblii. W: B. Płonka-Syroka, A. Syroka i K. Sudoł (red.), Lek roślinny – historia i współczesność. T. 1. Wrocław: Oficyna Wydawnicza Arboretum, 147–156.
Kamper-Warejko, J. (2017). Polski XVI-wieczny przekład poradnika Piotra Krescencjusza jako świadectwo przenikania kultur. Rocznik Przekłado-znawczy, nr 12, 153–169.
Kowalczyk-Wesołowska, S. (2023). Wpływ czarów na choroby zwierząt go-spodarczych w świetle XVII-wiecznego „Składu albo skarbca…” Jakuba Ka-zimierza Haura. Humanistyka i Przyrodoznawstwo, t. 29, 89–106.
Kowalski, P. (2000). Theatrum świata wszystkiego i poćciwy gospodarz. O wizji świata pewnego siedemnastowiecznego pisarza ziemiańskiego. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Kuchowicz, Z. (1954). Leki i gusła dawnej wsi. Stan zdrowotny polskiej wsi pańszczyźnianej w XVII–XVIII w. Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydaw-nicza.
Kuchowicz, Z. (1992). Człowiek polskiego baroku. Łódź: Wydawnictwo Łódz-kie.
Lebrun, F. (1997). Jak dawnej leczono. Lekarze, święci i czarodzieje w XVII i XVIII wieku, przeł. Z. Podgórska-Klawe. Warszawa: Oficyna Wydawnicza Volumen. Dom Wydawniczy Bellona.
Moszyński, K. (1967). Kultura ludowa Słowian. T. 2: Kultura duchowa. Cz. 1. Warszawa: Książka i Wiedza.
Nowiński, M. (1980). Dzieje upraw i roślin leczniczych. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne.
Odrzywolska, A. (2020). Praktyki magiczne w XVI w. i ich kontekst kulturowy. Klio. Czasopismo poświęcone dziejom Polski i powszechnym, t. 53, nr 2, 107–132.
Orkusz, A. i Bogacz-Radomska, L. (2017). Znaczenie przypraw w żywieniu człowieka. Nauki Inżynierskie i Technologie, nr 4(27), 55–65.
Partyka, J. (1998). Skład abo skarbiec Jakuba Kazimierza Haura: sylwa czy encyklopedia? Napis, seria IV, 38–44.
Pilaszek, M. (2008). Procesy o czary w Polsce w wiekach XV–XVIII. Kraków: Universitas.
Skalski, J. (2015). Medycyna w Polsce przedrozbiorowej. W: W. Noszczyk (red.), Dzieje medycyny w Polsce. T. 1: Od czasów najdawniejszych do roku 1914. Warszawa: PZWL Wydawnictwo Lekarskie, 1–121.
Sokół, S. (1967). Historia chirurgii w Polsce. Cz. 1: Chirurgia okresu cechowego. Wrocław–Warszawa–Kraków: Zakład Narodowy im. Ossolińskich.
Srogosz, T. (2016). Choroby i śmierć żołnierzy armii koronnej i litewskiej w XVII wieku. Kwartalnik Historii Kultury Materialnej, nr 64, z. 2, 187–196.
Stuchlik-Surowiak, B. (2023). „Aby częściej niż jeden raz w miesiąc nie stęka-ły”. Jakub Kazimierz Haur (1632–1709) jako strażnik zdrowia i urody ko-biet. W: A. Przybyła-Dumin, K. Fokt i P. Nocuń (red.), Wieś miniona. Ciało, zdrowie, bezpieczeństwo. Chorzów: Muzeum „Górnośląski Park Etnogra-ficzny w Chorzowie”, 33–44.
Syreński, S. (1613). Zielnik herbarzem z języka łacińskiego zowią, to jest opisa-nie własne imion, kształtu, przyrodzenia, skutków i mocy ziół wszelakich. Kraków: Drukarnia Bazylego Skalskiego. Biblioteka Główna Gdańskiego Uniwersytetu Medycznego, sygn. 7341.
Wdowiak, L. (2017). Ślinogórz w lecznictwie ludowym na dawnych ziemiach polskich pod zaborami. W: B. Płonka-Syroka i A. Syroka (red.), Lek roślin-ny. T. VI: Rośliny w lecznictwie, w środowisku naturalnym i w krajobrazie kulturowym. Wrocław: Oficyna Wydawnicza Arboretum, 123–134.
Copyright (c) 2026 Perspektywy Kultury
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Autor, zgłaszając swój artykuł, wyraża zgodę na korzystanie przez Wydawnictwo Uniwersystet Ignatianum z utworu na następujących polach eksploatacji:
- utrwalania utworu w formie papierowej, a także na nośniku cyfrowym lub magnetycznym;
- zwielokrotnienia utworu dowolną techniką, bez ograniczenia ilości wydań i liczby egzemplarzy;
- rozpowszechniania utworu i jego zwielokrotnionych egzemplarzy na jakimkolwiek nośniku, w tym wprowadzenia do obrotu, sprzedaży, użyczenia, najmu;
- wprowadzenia utworu do pamięci komputera;
- rozpowszechniania utworu w sieciach informatycznych, w tym w sieci Internet;
- publicznego wykonania, wystawienia, wyświetlenia, odtworzenia oraz nadawania i reemitowania, a także publicznego udostępniania utworu w taki sposób, aby każdy mógł mieć do niego dostęp w miejscu i czasie przez siebie wybranym.
Wydawca zobowiązuje się szanować osobiste prawa autorskie do utworu.
