Trzy węgielki w wodę kładź…, czyli o miejscu węgla w lecznictwie ludowym (zarys problematyki)

On the Role of Coal in Folk Medicine (An Outline of the Issue)

Słowa kluczowe: węgiel, medycyna ludowa, choroba, urok, magia

Abstrakt

Lecznictwo ludowe, stanowiące zespół praktyk medycznych uwzględniających zarówno naturalne metody, jak i czynności oparte na wierzeniach i magii, jest ważnym elementem dziedzictwa kulturowego. Współcześnie wiele dawnych sposobów leczenia stosowanych jest nadal z powodzeniem (np. ziołolecznictwo) jako uzupełnienie medycyny konwencjonalnej. W tradycyjnej kulturze ludowej jednym z licznych środków o znaczeniu magicznym był węgiel, zarówno drzewny, jak i kamienny, który pełnił określone funkcje w terapiach różnych chorób. Współcześnie węgiel leczniczy (zwany aktywnym) jest szeroko stosowany w medycynie, kosmetyce i przemyśle spożywczym.

Biogram autora

Dorota Świtała-Trybek, Uniwersytet Opolski

Dr hab., prof. UO; pracuje w Katedrze Nauk o Kulturze i Religii w Uniwersytecie Opolskim. Zajmuje się problemami z obszaru tradycyjnej i współczesnej kultury, dziedzictwa materialnego i niematerialnego, antropologii jedzenia, turystyki kulturowej, religijności i pobożności ludowej. Jest autorką (lub współautorką) 11 prac zwartych, w tym: Święto i zabawa. Odpusty parafialne na Górnym Śląsku (2000), Tragedia w kopalni. Kulturowe konteksty katastrof i wypadków górniczych (2014), Leksykon dziedzictwa kulinarnego Śląska (2018), Dobra rada złota warta, czyli porady dla śląskich gospodyń (na materiałach z XIX i pierwszej połowy XX wieku) (2022), Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego, t. X: Wybrane zagadnienia z zakresu kultury kulinarnej – pożywienie codzienne, cz. 1: Województwa: śląskie, opolskie i dolnośląskie (2025). Pełni funkcję wiceprzewodniczącej Rady Wykonawczej ds. badań i praktyk kulturowych Międzynarodowej Organizacji Sztuki Ludowej (International Organization of Folk Art – IOV) Sekcja Polska, współpracuje z wieloma instytucjami kultury, w których prowadzi wykłady i warsztaty; jest również członkinią jury regionalnych konkursów gwarowych i kulinarnych.

Bibliografia

Barthel de Weydenthal, M. (1929). Urocze oczy. Lwów: Towarzystwo Nauko-we.

Biegeleisen, H. (1929). Lecznictwo ludu polskiego. Kraków: Polska Akademia Umiejętności.

Biegeleisen, H. (1927). Matka i dziecko w obrzędach, wierzeniach i zwyczajach ludu polskiego. Lwów: Drukarnia Antoniego Gojawiczyńskiego.

Burszta, J. (1967). Lecznictwo ludowe. W: J. Burszta (red.), Kultura ludowa Wielkopolski, t. 3. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 393–436.

Ciszewski, S. (1887). Lud rolniczo-górniczy z okolic Sławkowa w powiecie ol-kuskim. Osobne odbicie z X i XI tomu Zbioru wiad. Komisyi antropologicz-nej Akademii Umiejętności. Kraków.

Crane, R. (2023). Węgiel. Natura i kultura, tłum. M. Tomczok i P. Tomczok. Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego.

Hoff, B. (1888). Lud cieszyński. Jego właściwości i siedziby. Obraz etnograficz-ny. Warszawa: Księgarnia M. Arcta.

Kolberg, O. (1962a). Dzieła wszystkie, t. 7: Krakowskie, cz. III. Wro-cław–Poznań: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze.

Kolberg, O. (1962b). Dzieła wszystkie, t. 15: Wielkie Księstwo Poznańskie, cz. VII. Wrocław–Poznań: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze.

Kolberg, O. (1965). Dzieła wszystkie, t. 43: Śląsk. Wrocław–Poznań: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze.

Gawełek, F. (1910). Przesądy, zabobony, środki lecznicze i wiara ludu w Radłowie w pow. brzeskim. Materyały Antropologiczne-Archeologiczne i Etnograficzne, t. 11, 101–102.

Gromadzki, S., Węgiel drzewny. Pozyskano z: https://zdrowie1.com/artykuly/wegiel-drzewny/ (dostęp: 11.08.2025).

Gruszczyk, H. (1984). Nauka o złożach. Warszawa: Wydawnictwa Geologiczne.

Hazen, R.M. (2022). Symfonia C. Węgiel i ewolucja prawie wszystkiego, tłum. R. Śmietana. Kraków: Copernicus Center Press.

Kłodnicki, Z. i Pieńczak, A. (2013). Komentarze do Polskiego Atlasu Etnogra-ficznego, t. IX: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, cz. 2: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z matką i dzieckiem. Wrocław–Cieszyn: Pol-skie Towarzystwo Ludoznawcze, Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie.

Kopernicki, I. (1887). Przyczynek do etnografii ludu ruskiego na Wołyniu z materiałów zebranych przez p. Zofiję Rokossowską we wsi Jurkowszczyź-nie w pow. Zwiahelskim. Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej, t. 11.

Kosiński, W. (1904). Materyały etnograficzne zebrane w różnych okolicach Galicyi zachodniej. Część II: Wierzenia i przesądy. Materyały Antropolo-giczne-Archeologiczne i Etnograficzne, t. 7.

Kowalski, P. (1998). Leksykon znaki świata. Omen, przesąd, znaczenie. War-szawa–Wrocław: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Kujawska, M., Łuczaj, Ł., Sosnowska, J. i Klepacki, P. (2016). Rośliny w wierzeniach i zwyczajach ludowych. Słownik Adama Fischera. Wrocław: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze.

Kurlus, T. (1978). Węgiel. Warszawa: Krajowa Agencja Wydawnicza.

Libera, Z. (2014). Semiotyka medycyny we wczesnej nowożytności a etnosemiotyka w etnomedycynie XIX–XX wieku. Rocznik Antropologii Historii, nr 1, 57–91.

Moszyński, K. (1934). Kultura ludowa Słowian, cz. 2: Kultura duchowa. War-szawa: Polska Akademia Umiejętności.

Pieńczak, A. (2011). Żywotność praktyk magicznych na przykładzie sposobów ochrony dzieci przed urokiem (przygotowano z materiałów „Polskiego Atlasu Etnograficznego”). Repozytorium Uniwersytetu Śląskiego. Pozy-skano z: https://www.base-search.net/Record/4d1bc4bc4268841bf9d0c86116c5895b5658dc06ae2dd5196166e8cd1d9705e9 (dostęp: 15.06.2025).

Pobratymiec (1899). Środki lecznicze i ich nazwy aptekarskie u ludu (Z pow. myślenickiego). Lud, 164–166.

Polo, M. (1954). Opisanie świata. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawni-czy.

Schwarcz, J. Charcoal is one of the most important substances ever discovered. Pozyskano z: https://www.mcgill.ca/oss/article/environment-health/charcoal-one-most-important-substances-ever-discovered (dostęp: 10.08.2025).

Segel, B.W. (1897). Wierzenia i lecznictwo ludowe Żydów. Lud, 49–61.

Simonides, D. (1988). Od kolebki do grobu. Śląskie wierzenia, zwyczaje i obrzędy rodzinne w XIX wieku. Opole: Śląski Instytut Naukowy.

Simonides, D. (2007). Mądrość ludowa. Dziedzictwo kulturowe Śląska Opol-skiego. Wrocław: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze.

Świerzowska, A. (2003). Bursztyn, koral, gagat. Symbolika religijna i magiczna. Kraków: „Nomos”.

Świętek, J. (1893). Lud nadrabski (od Gdowa po Bochnię). Obraz etnograficz-ny. Kraków: Nakładem Akademii Umiejętności.

Toeppen, M. (1892). Wierzenia mazurskie (dalszy ciąg). Wisła. Miesięcznik Geograficzno-Etnograficzny t. 6, z. 3, 646–647.

Udziela, M. (1891). Medycyna i przesądy lecznicze ludu polskiego. Przyczynek do etnografii polskiej. Warszawa: Księgarnia M. Arcta.

Tomczok, M. (2022). Humanistyka węglowa w kręgu energii kontrindustrial-nych. Porównania, nr 31, 21–37.

Wójtowicz, M. (2013). Semantyka wybranych liczb w kulturze ludowej miesz-kańców wsi. Studia Wschodniosłowiańskie, t. 13, 361–374.

Zawiliński, R. (1892). Przesądy i zabobony w ust ludu w różnych okolicach zebrane. Zbiór Wiadomości do Antropologii Kulturowej, t. 16, 253–267.

Ziemba, J. (1983). Stromą na dół drabiną. Z tradycji polskiego górnictwa. Ka-towice: Śląski Instytut Naukowy.

Opublikowane
2026-03-26
Jak cytować
[1]
Świtała-Trybek, D. 2026. Trzy węgielki w wodę kładź…, czyli o miejscu węgla w lecznictwie ludowym (zarys problematyki): On the Role of Coal in Folk Medicine (An Outline of the Issue). Perspektywy Kultury. 52, 1 (mar. 2026), 187-200.
Numer
Tom 52 Nr 1 (2026): Wokół medycyny, medyków i medykamentów w kulturze
Dział
Wokół medycyny, medyków i medykamentów w kulturze

Copyright (c) 2026 Perspektywy Kultury

Creative Commons License

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.

Autor, zgłaszając swój artykuł, wyraża zgodę na korzystanie przez Wydawnictwo Uniwersystet Ignatianum z utworu na następujących polach eksploatacji:

  1. utrwalania utworu w formie papierowej, a także na nośniku cyfrowym lub magnetycznym;
  2. zwielokrotnienia utworu dowolną techniką, bez ograniczenia ilości wydań i liczby egzemplarzy;
  3. rozpowszechniania utworu i jego zwielokrotnionych egzemplarzy na jakimkolwiek nośniku, w tym wprowadzenia do obrotu, sprzedaży, użyczenia, najmu;
  4. wprowadzenia utworu do pamięci komputera;
  5. rozpowszechniania utworu w sieciach informatycznych, w tym w sieci Internet;
  6. publicznego wykonania, wystawienia, wyświetlenia, odtworzenia oraz nadawania i reemitowania, a także publicznego udostępniania utworu w taki sposób, aby każdy mógł mieć do niego dostęp w miejscu i czasie przez siebie wybranym. 

Wydawca zobowiązuje się szanować osobiste prawa autorskie do utworu.