Place three pieces of charcoal in water..., on the significance of charcoal in folk medicine
Abstract
Folk medicine, comprising a set of medical practices that encompass both natural methods and activities grounded in beliefs, rituals and magic, is an important element of cultural heritage. Today, many of the old methods of treatment are still successfully employed (e.g. herbal medicine) as a complement to conventional medicine. This article concerns the place and function of charcoal in former therapies for various illnesses. Charcoal, alongside bread and salt, belonged to the distinctive paraphernalia of magical significance used in the performance of various healing rituals. With its aid, people both diagnosed (the charcoal test) whether a given person or animal had been subjected to the evil eye (the cause of the illness), and treated specific ailments. Charcoal also served an apotropaic function and was likewise used during divinatory practices concerning health. The resources that form the basis of the detailed analysis mostly come from ethnographic studies of the 19th and early 20th centuries.
References
Barthel de Weydenthal, M. (1929). Urocze oczy. Lwów: Towarzystwo Naukowe.
Bartmiński, J., Niewiadomski, D. (1996). Podziemie. W: J. Bartmiński (red.), Słownik stereotypów i symboli ludowych, t. 1, z. 2. Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, 465-481.
Biegeleisen, H. (1929). Lecznictwo ludu polskiego, Kraków: Polska Akademia Umiejętności.
Biegeleisen, H. (1927). Matka i dziecko w obrzędach, wierzeniach i zwyczajach ludu polskiego, Lwów: Drukarnia Antoniego Gojawiczyńskiego.
Bukowska-Floreńska, I. (2013). Rzeźba w węglu i graficie. Symbol górniczego trudu, Zabrze: Muzeum Górnictwa Węglowego.
Burszta, J. (1967). Lecznictwo ludowe. W: J. Burszta (red.), Kultura ludowa Wielkopolski, t. 3. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 393-436.
Ciszewski, S. (1887). Lud rolniczo-górniczy z okolic Sławkowa w powiecie olkuskim. Osobne odbicie z X i XI tomu Zbioru wiad. Komisyi antropologicznej Akademii Umiejętności. Kraków.
Crane, R. (2023). Węgiel. Natura i kultura, tłum. M. Tomczok i P. Tomczok. Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego.
Drozdowska, W. (1961). Magia lecznicza zwierząt w Klonowej w pow. sieradzkim, Łódzkie Studia Etnograficzne, 95-101.
Hoff, B., (1888). Lud cieszyński. Jego właściwości i siedziby. Obraz etnograficzny. Warszawa: Księgarnia M. Arcta.
Kolberg, O. (1962). Dzieła wszystkie, t. 7: Krakowskie, cz. III. Wrocław-Poznań: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze.
Kolberg, O. (1962a). Dzieła wszystkie, t. 15: Wielkie Księstwo Poznańskie, cz. VII. Wrocław-Poznań: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze.
Kolberg, O. (1965). Dzieła wszystkie, t. 43: Śląsk. Wrocław-Poznań: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze.
Gawełek, F. (1910). Przesądy, zabobony, środki lecznicze i wiara ludu w Radłowie w pow. Brzeskim, Materyały Antropologiczne-Archeologiczne i Etnograficzne, t. 11, 101-102.
Gonet, S. (1896). Odczynianie uroków. Lud, 330-331.
Gromadzki S., Węgiel drzewny. Pozyskano z: https://zdrowie1.com/artykuly/wegiel-drzewny/ (dostęp: 11.08.2025).
Gruszczyk, H. (1984). Nauka o złożach. Warszawa: Wydawnictwa Geologiczne.
Hazen, R.M. (2022). Symfonia C. Węgiel i ewolucja prawie wszystkiego, tłum. R. Śmietana. Kraków: Copernicus Center Press.
Jaros, J. (1988). Z dziejów górnictwa węglowego. W: D. Simonides (red.), Górniczy stan w wierzeniach, humorze, obrzędach i pieśniach. Katowice: Śląski Instytut Naukowy.
Ketlicz, M. (1902). Lecznictwo ludowe. Lud, 57-58.
Kłodnicki, Z. i Pieńczak, A. (2013). Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego, t. IX: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, cz. 2: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z matką i dzieckiem. Wrocław-Cieszyn: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie.
Kopernicki, I. (1887). Przyczynek do etnografii ludu ruskiego na Wołyniu z materiałów zebranych przez p. Zofiję Rokossowską we wsi Jurkowszczyźnie w pow. Zwiahelskim. Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej, t. 11.
Kosiński, W. (1904). Materyały etnograficzne zebrane w różnych okolicach Galicyi zachodniej. Część II: Wierzenia i przesądy. Materyały Antropologiczne-Archeologiczne i Etnograficzne, t. 7.
Kowalski, P. (1998). Leksykon znaki świata. Omen, przesąd, znaczenie. Warszawa-Wrocław: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Kujawska, M., Łuczaj, Ł., Sosnowska, J., Klepacki, P. (2016). Rośliny w wierzeniach i zwyczajach ludowych. Słownik Adama Fischera. Wrocław: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze.
Kurlus, T. (1978). Węgiel. Warszawa: Krajowa Agencja Wydawnicza.
Libera, Z. (2014). Semiotyka medycyny we wczesnej nowożytności a etnosemiotyka w etnomedycynie XIX-XX wieku. Rocznik Antropologii Historii, nr 1, 57-91.
Moszyński, K. (1934). Kultura ludowa Słowian, cz. 2: Kultura duchowa. Warszawa: Polska Akademia Umiejętności.
Piątek, E. (1989). Historia dolnośląskiego górnictwa węglowego od XV do połowy XVIII wieku. Wrocław: Wydawnictwo Politechniki Wrocławskiej.
Piernikarczyk, J. (1936). Historia górnictwa i hutnictwa na Górnym Śląsku, t. 1. Katowice: Śląski Związek Akademicki.
Pobratymiec (1899). Środki lecznicze i ich nazwy aptekarskie u ludu (Z pow. myślenickiego). Lud, 164-166.
Polo, M. (1954). Opisanie świata. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy.
Pośpiech, J. (1987). Zwyczaje i obrzędy doroczne na Śląsku, Opole: Śląski Instytut Naukowy.
Przymuszała, L. i Świtała-Trybek, D. (2021). Leksykon dziedzictwa kulinarnego Śląska. Opole: Wydawnictwo Uniwersytetu Opolskiego.
Saloni, A. (1903). Lud łańcucki. Materiały etnograficzne. Materiały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne, t. 6, 187-420.
Saloni, A. (1914). Zaściankowa szlachta polska w Delejowie. Materiały Antropologiczne-Archeologiczne i Etnograficzne, t. 13, 3-150.
Schwarcz Joe, Charcoal is one of the most important substances ever discovered. Pozyskano z: https://www.mcgill.ca/oss/article/environment-health/charcoal-one-most-important-substances-ever-discovered (dostęp: 10.08.2025).
Segel, B.W. (1897). Wierzenia i lecznictwo ludowe Żydów. Lud, 49-61.
Siarkowski, W. (1879). Materiały do etnografii ludu polskiego z okolic Kielc, cz. II. Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej, 3-61.
Simonides, D. (1988). Od kolebki do grobu. Śląskie wierzenia, zwyczaje i obrzędy rodzinne w XIX wieku. Opole: Śląski Instytut Naukowy.
Simonides, D. (2007). Mądrość ludowa. Dziedzictwo kulturowe Śląska Opolskiego. Wrocław: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze.
Szołtysek M., Kto nam ukradł kopalnioki? Pozyskano z: https://dziennikzachodni.pl/kto-nam-ukradl-kopalnioki/ar/424114 (dostęp: 14.08.2025).
Świerzowska, A. (2003). Bursztyn, koral, gagat. Symbolika religijna i magiczna. Kraków: „Nomos”.
Świętek, J. (1893). Lud nadrabski (od Gdowa po Bochnię). Obraz etnograficzny. Kraków: Nakładem Akademii Umiejętności.
Świętek, J. (1902). Z nad Wisłoka. (Rysy etnograficzne ze wsi Białobrzegi w powiecie łańcuckim). Lud, 354-368.
Toeppen, M. (1892). Wierzenia mazurskie (dalszy ciąg). Wisła. Miesięcznik Geograficzno-Etnograficzny t. 6, z. 3, 646-647.
Tomiccy J., i R. (1975). Drzewo życia. Ludowa wizja świata i człowieka. Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza.
Udziela, M. (1886). Materiały etnograficzne z miasta Ropczyc i okolicy. Kraków: Drukarnia Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Udziela, M. (1891). Medycyna i przesądy lecznicze ludu polskiego. Przyczynek do etnografii polskiej. Warszawa: Księgarnia M. Arcta.
Wójtowicz, M. (2013). Semantyka wybranych liczb w kulturze ludowej mieszkańców wsi. Studia Wschodniosłowiańskie, t. 13, 361-374.
Zawiliński, R. (1892). Przesądy i zabobony w ust ludu w różnych okolicach zebrane. Zbiór Wiadomości do Antropologii Kulturowej, t. 16, 253-267.
Ziemba, J. (1983). Stromą na dół drabiną. Z tradycji polskiego górnictwa. Katowice: Śląski Instytut Naukowy.
Bartmiński, J., Niewiadomski, D. (1996). Podziemie. W: J. Bartmiński (red.), Słownik stereotypów i symboli ludowych, t. 1, z. 2. Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, 465-481.
Biegeleisen, H. (1929). Lecznictwo ludu polskiego, Kraków: Polska Akademia Umiejętności.
Biegeleisen, H. (1927). Matka i dziecko w obrzędach, wierzeniach i zwyczajach ludu polskiego, Lwów: Drukarnia Antoniego Gojawiczyńskiego.
Bukowska-Floreńska, I. (2013). Rzeźba w węglu i graficie. Symbol górniczego trudu, Zabrze: Muzeum Górnictwa Węglowego.
Burszta, J. (1967). Lecznictwo ludowe. W: J. Burszta (red.), Kultura ludowa Wielkopolski, t. 3. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 393-436.
Ciszewski, S. (1887). Lud rolniczo-górniczy z okolic Sławkowa w powiecie olkuskim. Osobne odbicie z X i XI tomu Zbioru wiad. Komisyi antropologicznej Akademii Umiejętności. Kraków.
Crane, R. (2023). Węgiel. Natura i kultura, tłum. M. Tomczok i P. Tomczok. Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego.
Drozdowska, W. (1961). Magia lecznicza zwierząt w Klonowej w pow. sieradzkim, Łódzkie Studia Etnograficzne, 95-101.
Hoff, B., (1888). Lud cieszyński. Jego właściwości i siedziby. Obraz etnograficzny. Warszawa: Księgarnia M. Arcta.
Kolberg, O. (1962). Dzieła wszystkie, t. 7: Krakowskie, cz. III. Wrocław-Poznań: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze.
Kolberg, O. (1962a). Dzieła wszystkie, t. 15: Wielkie Księstwo Poznańskie, cz. VII. Wrocław-Poznań: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze.
Kolberg, O. (1965). Dzieła wszystkie, t. 43: Śląsk. Wrocław-Poznań: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze.
Gawełek, F. (1910). Przesądy, zabobony, środki lecznicze i wiara ludu w Radłowie w pow. Brzeskim, Materyały Antropologiczne-Archeologiczne i Etnograficzne, t. 11, 101-102.
Gonet, S. (1896). Odczynianie uroków. Lud, 330-331.
Gromadzki S., Węgiel drzewny. Pozyskano z: https://zdrowie1.com/artykuly/wegiel-drzewny/ (dostęp: 11.08.2025).
Gruszczyk, H. (1984). Nauka o złożach. Warszawa: Wydawnictwa Geologiczne.
Hazen, R.M. (2022). Symfonia C. Węgiel i ewolucja prawie wszystkiego, tłum. R. Śmietana. Kraków: Copernicus Center Press.
Jaros, J. (1988). Z dziejów górnictwa węglowego. W: D. Simonides (red.), Górniczy stan w wierzeniach, humorze, obrzędach i pieśniach. Katowice: Śląski Instytut Naukowy.
Ketlicz, M. (1902). Lecznictwo ludowe. Lud, 57-58.
Kłodnicki, Z. i Pieńczak, A. (2013). Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego, t. IX: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, cz. 2: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z matką i dzieckiem. Wrocław-Cieszyn: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie.
Kopernicki, I. (1887). Przyczynek do etnografii ludu ruskiego na Wołyniu z materiałów zebranych przez p. Zofiję Rokossowską we wsi Jurkowszczyźnie w pow. Zwiahelskim. Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej, t. 11.
Kosiński, W. (1904). Materyały etnograficzne zebrane w różnych okolicach Galicyi zachodniej. Część II: Wierzenia i przesądy. Materyały Antropologiczne-Archeologiczne i Etnograficzne, t. 7.
Kowalski, P. (1998). Leksykon znaki świata. Omen, przesąd, znaczenie. Warszawa-Wrocław: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Kujawska, M., Łuczaj, Ł., Sosnowska, J., Klepacki, P. (2016). Rośliny w wierzeniach i zwyczajach ludowych. Słownik Adama Fischera. Wrocław: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze.
Kurlus, T. (1978). Węgiel. Warszawa: Krajowa Agencja Wydawnicza.
Libera, Z. (2014). Semiotyka medycyny we wczesnej nowożytności a etnosemiotyka w etnomedycynie XIX-XX wieku. Rocznik Antropologii Historii, nr 1, 57-91.
Moszyński, K. (1934). Kultura ludowa Słowian, cz. 2: Kultura duchowa. Warszawa: Polska Akademia Umiejętności.
Piątek, E. (1989). Historia dolnośląskiego górnictwa węglowego od XV do połowy XVIII wieku. Wrocław: Wydawnictwo Politechniki Wrocławskiej.
Piernikarczyk, J. (1936). Historia górnictwa i hutnictwa na Górnym Śląsku, t. 1. Katowice: Śląski Związek Akademicki.
Pobratymiec (1899). Środki lecznicze i ich nazwy aptekarskie u ludu (Z pow. myślenickiego). Lud, 164-166.
Polo, M. (1954). Opisanie świata. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy.
Pośpiech, J. (1987). Zwyczaje i obrzędy doroczne na Śląsku, Opole: Śląski Instytut Naukowy.
Przymuszała, L. i Świtała-Trybek, D. (2021). Leksykon dziedzictwa kulinarnego Śląska. Opole: Wydawnictwo Uniwersytetu Opolskiego.
Saloni, A. (1903). Lud łańcucki. Materiały etnograficzne. Materiały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne, t. 6, 187-420.
Saloni, A. (1914). Zaściankowa szlachta polska w Delejowie. Materiały Antropologiczne-Archeologiczne i Etnograficzne, t. 13, 3-150.
Schwarcz Joe, Charcoal is one of the most important substances ever discovered. Pozyskano z: https://www.mcgill.ca/oss/article/environment-health/charcoal-one-most-important-substances-ever-discovered (dostęp: 10.08.2025).
Segel, B.W. (1897). Wierzenia i lecznictwo ludowe Żydów. Lud, 49-61.
Siarkowski, W. (1879). Materiały do etnografii ludu polskiego z okolic Kielc, cz. II. Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej, 3-61.
Simonides, D. (1988). Od kolebki do grobu. Śląskie wierzenia, zwyczaje i obrzędy rodzinne w XIX wieku. Opole: Śląski Instytut Naukowy.
Simonides, D. (2007). Mądrość ludowa. Dziedzictwo kulturowe Śląska Opolskiego. Wrocław: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze.
Szołtysek M., Kto nam ukradł kopalnioki? Pozyskano z: https://dziennikzachodni.pl/kto-nam-ukradl-kopalnioki/ar/424114 (dostęp: 14.08.2025).
Świerzowska, A. (2003). Bursztyn, koral, gagat. Symbolika religijna i magiczna. Kraków: „Nomos”.
Świętek, J. (1893). Lud nadrabski (od Gdowa po Bochnię). Obraz etnograficzny. Kraków: Nakładem Akademii Umiejętności.
Świętek, J. (1902). Z nad Wisłoka. (Rysy etnograficzne ze wsi Białobrzegi w powiecie łańcuckim). Lud, 354-368.
Toeppen, M. (1892). Wierzenia mazurskie (dalszy ciąg). Wisła. Miesięcznik Geograficzno-Etnograficzny t. 6, z. 3, 646-647.
Tomiccy J., i R. (1975). Drzewo życia. Ludowa wizja świata i człowieka. Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza.
Udziela, M. (1886). Materiały etnograficzne z miasta Ropczyc i okolicy. Kraków: Drukarnia Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Udziela, M. (1891). Medycyna i przesądy lecznicze ludu polskiego. Przyczynek do etnografii polskiej. Warszawa: Księgarnia M. Arcta.
Wójtowicz, M. (2013). Semantyka wybranych liczb w kulturze ludowej mieszkańców wsi. Studia Wschodniosłowiańskie, t. 13, 361-374.
Zawiliński, R. (1892). Przesądy i zabobony w ust ludu w różnych okolicach zebrane. Zbiór Wiadomości do Antropologii Kulturowej, t. 16, 253-267.
Ziemba, J. (1983). Stromą na dół drabiną. Z tradycji polskiego górnictwa. Katowice: Śląski Instytut Naukowy.
Published
2026-03-26
How to Cite
[1]
Świtała-Trybek, D. 2026. Place three pieces of charcoal in water. , on the significance of charcoal in folk medicine. Perspectives on Culture. 52, 1 (Mar. 2026), 187-200.
Section
Medicine, Physicians, and Pharmaceuticals in Culture
Copyright (c) 2026 Perspectives on Culture
This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NoDerivatives 4.0 International License.
Autor, zgłaszając swój artykuł, wyraża zgodę na korzystanie przez Wydawnictwo Uniwersystet Ignatianum z utworu na następujących polach eksploatacji:
- utrwalania utworu w formie papierowej, a także na nośniku cyfrowym lub magnetycznym;
- zwielokrotnienia utworu dowolną techniką, bez ograniczenia ilości wydań i liczby egzemplarzy;
- rozpowszechniania utworu i jego zwielokrotnionych egzemplarzy na jakimkolwiek nośniku, w tym wprowadzenia do obrotu, sprzedaży, użyczenia, najmu;
- wprowadzenia utworu do pamięci komputera;
- rozpowszechniania utworu w sieciach informatycznych, w tym w sieci Internet;
- publicznego wykonania, wystawienia, wyświetlenia, odtworzenia oraz nadawania i reemitowania, a także publicznego udostępniania utworu w taki sposób, aby każdy mógł mieć do niego dostęp w miejscu i czasie przez siebie wybranym.
Wydawca zobowiązuje się szanować osobiste prawa autorskie do utworu.
