Three Little Coals, Put Them in Water…
On the Role of Coal in Folk Medicine (An Outline of the Issue)
Abstract
Folk medicine, understood as a set of medical practices combining natural rememdies and actions rooted in beliefs and magic, constitutes an important element of cultural heritage. Today, many traditional methods of treatment – such as herbal medicine – are still successfully used as a complement to conventional medical practices. In traditional folk culture, one of the numerous substances attributed with magical significance was coal, both charcoal and hard coal, which fulfilled specific roles in therapies intended to treat various diseases. In contemporary medicine, coal – primarily in the form of activated charcoal – is widely used in medicine, cosmetics, and the food industry.
References
Barthel de Weydenthal, M. (1929). Urocze oczy. Lwów: Towarzystwo Nauko-we.
Biegeleisen, H. (1929). Lecznictwo ludu polskiego. Kraków: Polska Akademia Umiejętności.
Biegeleisen, H. (1927). Matka i dziecko w obrzędach, wierzeniach i zwyczajach ludu polskiego. Lwów: Drukarnia Antoniego Gojawiczyńskiego.
Burszta, J. (1967). Lecznictwo ludowe. W: J. Burszta (red.), Kultura ludowa Wielkopolski, t. 3. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 393–436.
Ciszewski, S. (1887). Lud rolniczo-górniczy z okolic Sławkowa w powiecie ol-kuskim. Osobne odbicie z X i XI tomu Zbioru wiad. Komisyi antropologicz-nej Akademii Umiejętności. Kraków.
Crane, R. (2023). Węgiel. Natura i kultura, tłum. M. Tomczok i P. Tomczok. Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego.
Hoff, B. (1888). Lud cieszyński. Jego właściwości i siedziby. Obraz etnograficz-ny. Warszawa: Księgarnia M. Arcta.
Kolberg, O. (1962a). Dzieła wszystkie, t. 7: Krakowskie, cz. III. Wro-cław–Poznań: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze.
Kolberg, O. (1962b). Dzieła wszystkie, t. 15: Wielkie Księstwo Poznańskie, cz. VII. Wrocław–Poznań: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze.
Kolberg, O. (1965). Dzieła wszystkie, t. 43: Śląsk. Wrocław–Poznań: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze.
Gawełek, F. (1910). Przesądy, zabobony, środki lecznicze i wiara ludu w Radłowie w pow. brzeskim. Materyały Antropologiczne-Archeologiczne i Etnograficzne, t. 11, 101–102.
Gromadzki, S., Węgiel drzewny. Pozyskano z: https://zdrowie1.com/artykuly/wegiel-drzewny/ (dostęp: 11.08.2025).
Gruszczyk, H. (1984). Nauka o złożach. Warszawa: Wydawnictwa Geologiczne.
Hazen, R.M. (2022). Symfonia C. Węgiel i ewolucja prawie wszystkiego, tłum. R. Śmietana. Kraków: Copernicus Center Press.
Kłodnicki, Z. i Pieńczak, A. (2013). Komentarze do Polskiego Atlasu Etnogra-ficznego, t. IX: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, cz. 2: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z matką i dzieckiem. Wrocław–Cieszyn: Pol-skie Towarzystwo Ludoznawcze, Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie.
Kopernicki, I. (1887). Przyczynek do etnografii ludu ruskiego na Wołyniu z materiałów zebranych przez p. Zofiję Rokossowską we wsi Jurkowszczyź-nie w pow. Zwiahelskim. Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej, t. 11.
Kosiński, W. (1904). Materyały etnograficzne zebrane w różnych okolicach Galicyi zachodniej. Część II: Wierzenia i przesądy. Materyały Antropolo-giczne-Archeologiczne i Etnograficzne, t. 7.
Kowalski, P. (1998). Leksykon znaki świata. Omen, przesąd, znaczenie. War-szawa–Wrocław: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Kujawska, M., Łuczaj, Ł., Sosnowska, J. i Klepacki, P. (2016). Rośliny w wierzeniach i zwyczajach ludowych. Słownik Adama Fischera. Wrocław: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze.
Kurlus, T. (1978). Węgiel. Warszawa: Krajowa Agencja Wydawnicza.
Libera, Z. (2014). Semiotyka medycyny we wczesnej nowożytności a etnosemiotyka w etnomedycynie XIX–XX wieku. Rocznik Antropologii Historii, nr 1, 57–91.
Moszyński, K. (1934). Kultura ludowa Słowian, cz. 2: Kultura duchowa. War-szawa: Polska Akademia Umiejętności.
Pieńczak, A. (2011). Żywotność praktyk magicznych na przykładzie sposobów ochrony dzieci przed urokiem (przygotowano z materiałów „Polskiego Atlasu Etnograficznego”). Repozytorium Uniwersytetu Śląskiego. Pozy-skano z: https://www.base-search.net/Record/4d1bc4bc4268841bf9d0c86116c5895b5658dc06ae2dd5196166e8cd1d9705e9 (dostęp: 15.06.2025).
Pobratymiec (1899). Środki lecznicze i ich nazwy aptekarskie u ludu (Z pow. myślenickiego). Lud, 164–166.
Polo, M. (1954). Opisanie świata. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawni-czy.
Schwarcz, J. Charcoal is one of the most important substances ever discovered. Pozyskano z: https://www.mcgill.ca/oss/article/environment-health/charcoal-one-most-important-substances-ever-discovered (dostęp: 10.08.2025).
Segel, B.W. (1897). Wierzenia i lecznictwo ludowe Żydów. Lud, 49–61.
Simonides, D. (1988). Od kolebki do grobu. Śląskie wierzenia, zwyczaje i obrzędy rodzinne w XIX wieku. Opole: Śląski Instytut Naukowy.
Simonides, D. (2007). Mądrość ludowa. Dziedzictwo kulturowe Śląska Opol-skiego. Wrocław: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze.
Świerzowska, A. (2003). Bursztyn, koral, gagat. Symbolika religijna i magiczna. Kraków: „Nomos”.
Świętek, J. (1893). Lud nadrabski (od Gdowa po Bochnię). Obraz etnograficz-ny. Kraków: Nakładem Akademii Umiejętności.
Toeppen, M. (1892). Wierzenia mazurskie (dalszy ciąg). Wisła. Miesięcznik Geograficzno-Etnograficzny t. 6, z. 3, 646–647.
Udziela, M. (1891). Medycyna i przesądy lecznicze ludu polskiego. Przyczynek do etnografii polskiej. Warszawa: Księgarnia M. Arcta.
Tomczok, M. (2022). Humanistyka węglowa w kręgu energii kontrindustrial-nych. Porównania, nr 31, 21–37.
Wójtowicz, M. (2013). Semantyka wybranych liczb w kulturze ludowej miesz-kańców wsi. Studia Wschodniosłowiańskie, t. 13, 361–374.
Zawiliński, R. (1892). Przesądy i zabobony w ust ludu w różnych okolicach zebrane. Zbiór Wiadomości do Antropologii Kulturowej, t. 16, 253–267.
Ziemba, J. (1983). Stromą na dół drabiną. Z tradycji polskiego górnictwa. Ka-towice: Śląski Instytut Naukowy.
Copyright (c) 2026 Perspectives on Culture
This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NoDerivatives 4.0 International License.
Autor, zgłaszając swój artykuł, wyraża zgodę na korzystanie przez Wydawnictwo Uniwersystet Ignatianum z utworu na następujących polach eksploatacji:
- utrwalania utworu w formie papierowej, a także na nośniku cyfrowym lub magnetycznym;
- zwielokrotnienia utworu dowolną techniką, bez ograniczenia ilości wydań i liczby egzemplarzy;
- rozpowszechniania utworu i jego zwielokrotnionych egzemplarzy na jakimkolwiek nośniku, w tym wprowadzenia do obrotu, sprzedaży, użyczenia, najmu;
- wprowadzenia utworu do pamięci komputera;
- rozpowszechniania utworu w sieciach informatycznych, w tym w sieci Internet;
- publicznego wykonania, wystawienia, wyświetlenia, odtworzenia oraz nadawania i reemitowania, a także publicznego udostępniania utworu w taki sposób, aby każdy mógł mieć do niego dostęp w miejscu i czasie przez siebie wybranym.
Wydawca zobowiązuje się szanować osobiste prawa autorskie do utworu.
