Trzy węgielki w wodę kładź… , czyli o miejscu węgla w lecznictwie ludowym (zarys problematyki)
Słowa kluczowe:
węgiel, medycyna ludowa, choroba, urok, magia
Abstrakt
Lecznictwo ludowe, stanowiące zespół praktyk medycznych uwzględniających zarówno naturalne metody, jak i czynności oparte na wierzeniach i magii, jest ważnym elementem dziedzictwa kulturowego. Współcześnie wiele dawnych sposobów leczenia stosowanych jest nadal z powodzeniem (np. ziołolecznictwo) jako uzupełnienie medycyny konwencjonalnej. W tradycyjnej kulturze ludowej jednym z licznych środków o znaczeniu magicznym był węgiel, zarówno drzewny, jak i kamienny, który pełnił określone funkcje w terapiach różnych chorób. Współcześnie węgiel leczniczy (zwany aktywnym) jest szeroko stosowany w medycynie, kosmetyce i przemyśle spożywczym.
Bibliografia
Barthel de Weydenthal, M. (1929). Urocze oczy. Lwów: Towarzystwo Naukowe.
Bartmiński, J., Niewiadomski, D. (1996). Podziemie. W: J. Bartmiński (red.), Słownik stereotypów i symboli ludowych, t. 1, z. 2. Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, 465-481.
Biegeleisen, H. (1929). Lecznictwo ludu polskiego, Kraków: Polska Akademia Umiejętności.
Biegeleisen, H. (1927). Matka i dziecko w obrzędach, wierzeniach i zwyczajach ludu polskiego, Lwów: Drukarnia Antoniego Gojawiczyńskiego.
Bukowska-Floreńska, I. (2013). Rzeźba w węglu i graficie. Symbol górniczego trudu, Zabrze: Muzeum Górnictwa Węglowego.
Burszta, J. (1967). Lecznictwo ludowe. W: J. Burszta (red.), Kultura ludowa Wielkopolski, t. 3. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 393-436.
Ciszewski, S. (1887). Lud rolniczo-górniczy z okolic Sławkowa w powiecie olkuskim. Osobne odbicie z X i XI tomu Zbioru wiad. Komisyi antropologicznej Akademii Umiejętności. Kraków.
Crane, R. (2023). Węgiel. Natura i kultura, tłum. M. Tomczok i P. Tomczok. Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego.
Drozdowska, W. (1961). Magia lecznicza zwierząt w Klonowej w pow. sieradzkim, Łódzkie Studia Etnograficzne, 95-101.
Hoff, B., (1888). Lud cieszyński. Jego właściwości i siedziby. Obraz etnograficzny. Warszawa: Księgarnia M. Arcta.
Kolberg, O. (1962). Dzieła wszystkie, t. 7: Krakowskie, cz. III. Wrocław-Poznań: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze.
Kolberg, O. (1962a). Dzieła wszystkie, t. 15: Wielkie Księstwo Poznańskie, cz. VII. Wrocław-Poznań: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze.
Kolberg, O. (1965). Dzieła wszystkie, t. 43: Śląsk. Wrocław-Poznań: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze.
Gawełek, F. (1910). Przesądy, zabobony, środki lecznicze i wiara ludu w Radłowie w pow. Brzeskim, Materyały Antropologiczne-Archeologiczne i Etnograficzne, t. 11, 101-102.
Gonet, S. (1896). Odczynianie uroków. Lud, 330-331.
Gromadzki S., Węgiel drzewny. Pozyskano z: https://zdrowie1.com/artykuly/wegiel-drzewny/ (dostęp: 11.08.2025).
Gruszczyk, H. (1984). Nauka o złożach. Warszawa: Wydawnictwa Geologiczne.
Hazen, R.M. (2022). Symfonia C. Węgiel i ewolucja prawie wszystkiego, tłum. R. Śmietana. Kraków: Copernicus Center Press.
Jaros, J. (1988). Z dziejów górnictwa węglowego. W: D. Simonides (red.), Górniczy stan w wierzeniach, humorze, obrzędach i pieśniach. Katowice: Śląski Instytut Naukowy.
Ketlicz, M. (1902). Lecznictwo ludowe. Lud, 57-58.
Kłodnicki, Z. i Pieńczak, A. (2013). Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego, t. IX: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, cz. 2: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z matką i dzieckiem. Wrocław-Cieszyn: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie.
Kopernicki, I. (1887). Przyczynek do etnografii ludu ruskiego na Wołyniu z materiałów zebranych przez p. Zofiję Rokossowską we wsi Jurkowszczyźnie w pow. Zwiahelskim. Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej, t. 11.
Kosiński, W. (1904). Materyały etnograficzne zebrane w różnych okolicach Galicyi zachodniej. Część II: Wierzenia i przesądy. Materyały Antropologiczne-Archeologiczne i Etnograficzne, t. 7.
Kowalski, P. (1998). Leksykon znaki świata. Omen, przesąd, znaczenie. Warszawa-Wrocław: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Kujawska, M., Łuczaj, Ł., Sosnowska, J., Klepacki, P. (2016). Rośliny w wierzeniach i zwyczajach ludowych. Słownik Adama Fischera. Wrocław: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze.
Kurlus, T. (1978). Węgiel. Warszawa: Krajowa Agencja Wydawnicza.
Libera, Z. (2014). Semiotyka medycyny we wczesnej nowożytności a etnosemiotyka w etnomedycynie XIX-XX wieku. Rocznik Antropologii Historii, nr 1, 57-91.
Moszyński, K. (1934). Kultura ludowa Słowian, cz. 2: Kultura duchowa. Warszawa: Polska Akademia Umiejętności.
Piątek, E. (1989). Historia dolnośląskiego górnictwa węglowego od XV do połowy XVIII wieku. Wrocław: Wydawnictwo Politechniki Wrocławskiej.
Piernikarczyk, J. (1936). Historia górnictwa i hutnictwa na Górnym Śląsku, t. 1. Katowice: Śląski Związek Akademicki.
Pobratymiec (1899). Środki lecznicze i ich nazwy aptekarskie u ludu (Z pow. myślenickiego). Lud, 164-166.
Polo, M. (1954). Opisanie świata. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy.
Pośpiech, J. (1987). Zwyczaje i obrzędy doroczne na Śląsku, Opole: Śląski Instytut Naukowy.
Przymuszała, L. i Świtała-Trybek, D. (2021). Leksykon dziedzictwa kulinarnego Śląska. Opole: Wydawnictwo Uniwersytetu Opolskiego.
Saloni, A. (1903). Lud łańcucki. Materiały etnograficzne. Materiały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne, t. 6, 187-420.
Saloni, A. (1914). Zaściankowa szlachta polska w Delejowie. Materiały Antropologiczne-Archeologiczne i Etnograficzne, t. 13, 3-150.
Schwarcz Joe, Charcoal is one of the most important substances ever discovered. Pozyskano z: https://www.mcgill.ca/oss/article/environment-health/charcoal-one-most-important-substances-ever-discovered (dostęp: 10.08.2025).
Segel, B.W. (1897). Wierzenia i lecznictwo ludowe Żydów. Lud, 49-61.
Siarkowski, W. (1879). Materiały do etnografii ludu polskiego z okolic Kielc, cz. II. Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej, 3-61.
Simonides, D. (1988). Od kolebki do grobu. Śląskie wierzenia, zwyczaje i obrzędy rodzinne w XIX wieku. Opole: Śląski Instytut Naukowy.
Simonides, D. (2007). Mądrość ludowa. Dziedzictwo kulturowe Śląska Opolskiego. Wrocław: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze.
Szołtysek M., Kto nam ukradł kopalnioki? Pozyskano z: https://dziennikzachodni.pl/kto-nam-ukradl-kopalnioki/ar/424114 (dostęp: 14.08.2025).
Świerzowska, A. (2003). Bursztyn, koral, gagat. Symbolika religijna i magiczna. Kraków: „Nomos”.
Świętek, J. (1893). Lud nadrabski (od Gdowa po Bochnię). Obraz etnograficzny. Kraków: Nakładem Akademii Umiejętności.
Świętek, J. (1902). Z nad Wisłoka. (Rysy etnograficzne ze wsi Białobrzegi w powiecie łańcuckim). Lud, 354-368.
Toeppen, M. (1892). Wierzenia mazurskie (dalszy ciąg). Wisła. Miesięcznik Geograficzno-Etnograficzny t. 6, z. 3, 646-647.
Tomiccy J., i R. (1975). Drzewo życia. Ludowa wizja świata i człowieka. Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza.
Udziela, M. (1886). Materiały etnograficzne z miasta Ropczyc i okolicy. Kraków: Drukarnia Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Udziela, M. (1891). Medycyna i przesądy lecznicze ludu polskiego. Przyczynek do etnografii polskiej. Warszawa: Księgarnia M. Arcta.
Wójtowicz, M. (2013). Semantyka wybranych liczb w kulturze ludowej mieszkańców wsi. Studia Wschodniosłowiańskie, t. 13, 361-374.
Zawiliński, R. (1892). Przesądy i zabobony w ust ludu w różnych okolicach zebrane. Zbiór Wiadomości do Antropologii Kulturowej, t. 16, 253-267.
Ziemba, J. (1983). Stromą na dół drabiną. Z tradycji polskiego górnictwa. Katowice: Śląski Instytut Naukowy.
Bartmiński, J., Niewiadomski, D. (1996). Podziemie. W: J. Bartmiński (red.), Słownik stereotypów i symboli ludowych, t. 1, z. 2. Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, 465-481.
Biegeleisen, H. (1929). Lecznictwo ludu polskiego, Kraków: Polska Akademia Umiejętności.
Biegeleisen, H. (1927). Matka i dziecko w obrzędach, wierzeniach i zwyczajach ludu polskiego, Lwów: Drukarnia Antoniego Gojawiczyńskiego.
Bukowska-Floreńska, I. (2013). Rzeźba w węglu i graficie. Symbol górniczego trudu, Zabrze: Muzeum Górnictwa Węglowego.
Burszta, J. (1967). Lecznictwo ludowe. W: J. Burszta (red.), Kultura ludowa Wielkopolski, t. 3. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 393-436.
Ciszewski, S. (1887). Lud rolniczo-górniczy z okolic Sławkowa w powiecie olkuskim. Osobne odbicie z X i XI tomu Zbioru wiad. Komisyi antropologicznej Akademii Umiejętności. Kraków.
Crane, R. (2023). Węgiel. Natura i kultura, tłum. M. Tomczok i P. Tomczok. Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego.
Drozdowska, W. (1961). Magia lecznicza zwierząt w Klonowej w pow. sieradzkim, Łódzkie Studia Etnograficzne, 95-101.
Hoff, B., (1888). Lud cieszyński. Jego właściwości i siedziby. Obraz etnograficzny. Warszawa: Księgarnia M. Arcta.
Kolberg, O. (1962). Dzieła wszystkie, t. 7: Krakowskie, cz. III. Wrocław-Poznań: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze.
Kolberg, O. (1962a). Dzieła wszystkie, t. 15: Wielkie Księstwo Poznańskie, cz. VII. Wrocław-Poznań: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze.
Kolberg, O. (1965). Dzieła wszystkie, t. 43: Śląsk. Wrocław-Poznań: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze.
Gawełek, F. (1910). Przesądy, zabobony, środki lecznicze i wiara ludu w Radłowie w pow. Brzeskim, Materyały Antropologiczne-Archeologiczne i Etnograficzne, t. 11, 101-102.
Gonet, S. (1896). Odczynianie uroków. Lud, 330-331.
Gromadzki S., Węgiel drzewny. Pozyskano z: https://zdrowie1.com/artykuly/wegiel-drzewny/ (dostęp: 11.08.2025).
Gruszczyk, H. (1984). Nauka o złożach. Warszawa: Wydawnictwa Geologiczne.
Hazen, R.M. (2022). Symfonia C. Węgiel i ewolucja prawie wszystkiego, tłum. R. Śmietana. Kraków: Copernicus Center Press.
Jaros, J. (1988). Z dziejów górnictwa węglowego. W: D. Simonides (red.), Górniczy stan w wierzeniach, humorze, obrzędach i pieśniach. Katowice: Śląski Instytut Naukowy.
Ketlicz, M. (1902). Lecznictwo ludowe. Lud, 57-58.
Kłodnicki, Z. i Pieńczak, A. (2013). Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego, t. IX: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, cz. 2: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z matką i dzieckiem. Wrocław-Cieszyn: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie.
Kopernicki, I. (1887). Przyczynek do etnografii ludu ruskiego na Wołyniu z materiałów zebranych przez p. Zofiję Rokossowską we wsi Jurkowszczyźnie w pow. Zwiahelskim. Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej, t. 11.
Kosiński, W. (1904). Materyały etnograficzne zebrane w różnych okolicach Galicyi zachodniej. Część II: Wierzenia i przesądy. Materyały Antropologiczne-Archeologiczne i Etnograficzne, t. 7.
Kowalski, P. (1998). Leksykon znaki świata. Omen, przesąd, znaczenie. Warszawa-Wrocław: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Kujawska, M., Łuczaj, Ł., Sosnowska, J., Klepacki, P. (2016). Rośliny w wierzeniach i zwyczajach ludowych. Słownik Adama Fischera. Wrocław: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze.
Kurlus, T. (1978). Węgiel. Warszawa: Krajowa Agencja Wydawnicza.
Libera, Z. (2014). Semiotyka medycyny we wczesnej nowożytności a etnosemiotyka w etnomedycynie XIX-XX wieku. Rocznik Antropologii Historii, nr 1, 57-91.
Moszyński, K. (1934). Kultura ludowa Słowian, cz. 2: Kultura duchowa. Warszawa: Polska Akademia Umiejętności.
Piątek, E. (1989). Historia dolnośląskiego górnictwa węglowego od XV do połowy XVIII wieku. Wrocław: Wydawnictwo Politechniki Wrocławskiej.
Piernikarczyk, J. (1936). Historia górnictwa i hutnictwa na Górnym Śląsku, t. 1. Katowice: Śląski Związek Akademicki.
Pobratymiec (1899). Środki lecznicze i ich nazwy aptekarskie u ludu (Z pow. myślenickiego). Lud, 164-166.
Polo, M. (1954). Opisanie świata. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy.
Pośpiech, J. (1987). Zwyczaje i obrzędy doroczne na Śląsku, Opole: Śląski Instytut Naukowy.
Przymuszała, L. i Świtała-Trybek, D. (2021). Leksykon dziedzictwa kulinarnego Śląska. Opole: Wydawnictwo Uniwersytetu Opolskiego.
Saloni, A. (1903). Lud łańcucki. Materiały etnograficzne. Materiały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne, t. 6, 187-420.
Saloni, A. (1914). Zaściankowa szlachta polska w Delejowie. Materiały Antropologiczne-Archeologiczne i Etnograficzne, t. 13, 3-150.
Schwarcz Joe, Charcoal is one of the most important substances ever discovered. Pozyskano z: https://www.mcgill.ca/oss/article/environment-health/charcoal-one-most-important-substances-ever-discovered (dostęp: 10.08.2025).
Segel, B.W. (1897). Wierzenia i lecznictwo ludowe Żydów. Lud, 49-61.
Siarkowski, W. (1879). Materiały do etnografii ludu polskiego z okolic Kielc, cz. II. Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej, 3-61.
Simonides, D. (1988). Od kolebki do grobu. Śląskie wierzenia, zwyczaje i obrzędy rodzinne w XIX wieku. Opole: Śląski Instytut Naukowy.
Simonides, D. (2007). Mądrość ludowa. Dziedzictwo kulturowe Śląska Opolskiego. Wrocław: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze.
Szołtysek M., Kto nam ukradł kopalnioki? Pozyskano z: https://dziennikzachodni.pl/kto-nam-ukradl-kopalnioki/ar/424114 (dostęp: 14.08.2025).
Świerzowska, A. (2003). Bursztyn, koral, gagat. Symbolika religijna i magiczna. Kraków: „Nomos”.
Świętek, J. (1893). Lud nadrabski (od Gdowa po Bochnię). Obraz etnograficzny. Kraków: Nakładem Akademii Umiejętności.
Świętek, J. (1902). Z nad Wisłoka. (Rysy etnograficzne ze wsi Białobrzegi w powiecie łańcuckim). Lud, 354-368.
Toeppen, M. (1892). Wierzenia mazurskie (dalszy ciąg). Wisła. Miesięcznik Geograficzno-Etnograficzny t. 6, z. 3, 646-647.
Tomiccy J., i R. (1975). Drzewo życia. Ludowa wizja świata i człowieka. Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza.
Udziela, M. (1886). Materiały etnograficzne z miasta Ropczyc i okolicy. Kraków: Drukarnia Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Udziela, M. (1891). Medycyna i przesądy lecznicze ludu polskiego. Przyczynek do etnografii polskiej. Warszawa: Księgarnia M. Arcta.
Wójtowicz, M. (2013). Semantyka wybranych liczb w kulturze ludowej mieszkańców wsi. Studia Wschodniosłowiańskie, t. 13, 361-374.
Zawiliński, R. (1892). Przesądy i zabobony w ust ludu w różnych okolicach zebrane. Zbiór Wiadomości do Antropologii Kulturowej, t. 16, 253-267.
Ziemba, J. (1983). Stromą na dół drabiną. Z tradycji polskiego górnictwa. Katowice: Śląski Instytut Naukowy.
Opublikowane
2026-03-26
Jak cytować
[1]
Świtała-Trybek, D. 2026. Trzy węgielki w wodę kładź… , czyli o miejscu węgla w lecznictwie ludowym (zarys problematyki). Perspektywy Kultury. 52, 1 (mar. 2026), 187-200.
Dział
Wokół medycyny, medyków i medykamentów w kulturze
Copyright (c) 2026 Perspektywy Kultury
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Autor, zgłaszając swój artykuł, wyraża zgodę na korzystanie przez Wydawnictwo Uniwersystet Ignatianum z utworu na następujących polach eksploatacji:
- utrwalania utworu w formie papierowej, a także na nośniku cyfrowym lub magnetycznym;
- zwielokrotnienia utworu dowolną techniką, bez ograniczenia ilości wydań i liczby egzemplarzy;
- rozpowszechniania utworu i jego zwielokrotnionych egzemplarzy na jakimkolwiek nośniku, w tym wprowadzenia do obrotu, sprzedaży, użyczenia, najmu;
- wprowadzenia utworu do pamięci komputera;
- rozpowszechniania utworu w sieciach informatycznych, w tym w sieci Internet;
- publicznego wykonania, wystawienia, wyświetlenia, odtworzenia oraz nadawania i reemitowania, a także publicznego udostępniania utworu w taki sposób, aby każdy mógł mieć do niego dostęp w miejscu i czasie przez siebie wybranym.
Wydawca zobowiązuje się szanować osobiste prawa autorskie do utworu.
