Estetyczny wymiar edukacji outdoorowej
Wzbogacone środowisko edukacyjne jako zintegrowany system regulacji emocji i redukcji konfliktów
Abstrakt
Edukacja outdoorowa (OE) stoi w obliczu ciągłych dylematów dotyczących dostępności, bezpieczeństwa, przygotowania nauczycieli i integracji z programem nauczania. Problem podjęty w niniejszym artykule dotyczy zmiany paradygmatu: konceptualizacji OE jako celowo zaprojektowanego wzbogaconego środowiska nauczania (Enriched Learning Environment – ELE) – zintegrowanego systemu, w którym przestrzeń, pedagogika i neuronauka się spotykają. Na podstawie krytycznego przeglądu literatury argumentujemy, że często pomijany wymiar estetyczny – celowe włączenie piękna, bogactwa sensorycznego i ekspresji artystycznej – jest kluczowym, aktywnym składnikiem tego systemu. Opierając się na psychologii środowiskowej, neuroestetyce i poznaniu ucieleśnionym, ta konceptualna synteza teoretyczna wyjaśnia, jak estetycznie zaaranżowane środowiska zewnętrzne mogą modulować stany emocjonalne, redukować stres fizjologiczny i pomagać łagodzić konflikty i gniew wśród uczniów. Teorię zilustrowano przykładami międzynarodowymi, takimi jak Reggio Emilia Approach, Bosco Verticale i NaturBornholm. W artykule autor doszedł do wniosku, że świadome, oparte na dowodach stosowanie zasad estetyki w OE nie jest luksusem, lecz neuroedukacyjną koniecznością, mającą na celu wspieranie dobrego samopoczucia psychicznego, zachowań prospołecznych i wartościowej nauki, skutecznie przekształcając przestrzenie edukacyjne w czynniki zmiany.
Bibliografia
Berto, R. (2014). The role of nature in coping with psycho-physiological stress: A literature review on restorativeness. Behavioral Sciences, 4(4), 394–409. https://doi.org/10.3390/bs4040394
Blair, R.J.R. (2010). Neuroimaging of psychopathy and antisocial behavior: A targeted review. Current Psychiatry Reports, 12(1), 76–82. https://doi.org/10.1007/s11920-009-0086-x
Boeri, S. (2015). The vertical forest: A treatise on the metropolitan tree. Il Corriere della Sera.
Bratman, G.N., Hamilton, J.P., Hahn, K.S., Daily, G C., & Gross, J.J. (2015). Nature experience reduces rumination and subgenual prefrontal cortex activation. Proceedings of the National Academy of Sciences, 112(28), 8567–8572. https://doi.org/10.1073/pnas.1510459112
Chatterjee, A., & Vartanian, O. (2014). Neuroaesthetics. Trends in Cognitive Sciences, 18(7), 370–375. https://doi.org/10.1016/j.tics.2014.03.003
Dillon, J., Rickinson, M., Teamey, K., Morris, M., Choi, M.-Y., Sanders, D., & Benefield, P. (2006). The value of outdoor learning: Evidence from research in the UK and elsewhere. School Science Review, 87(320), 107–111.
Edwards, C., Gandini, L., & Forman, G. (2012). The hundred languages of children: The Reggio Emilia experience in transformation (3rd ed.). Praeger.
Ellison, D.W., & Walton-Fisette, J. (2022). “It’s more about building trust”: Physical education teachers’ experiences with trauma-informed practices. European Physical Education Review, 28(4), 906–922. https://doi.org/10.1177/1356336X221096603
Ernst, J., & Stanek, D. (2006). The prairie science class: A model for re-visioning environmental education within the national wildlife refuge system. Human Dimensions of Wildlife, 11(4), 255–265. https://doi.org/10.1080/10871200600803010
Fägerstam, E. (2012). Space and place: Perspectives on outdoor teaching and learning. [Doctoral dissertation]. Linköping University.
Frandsen, K. (2005). Kim Schrøder, Kirsten Drotner, Stephen Kline og Catherine Murray: Researching audiences. MedieKultur: Journal of Media and Communication Research, 21(38), 63–65. https://doi.org/10.7146/mediekultur.v21i38.1276
Fredrickson, B.L. (2001). The role of positive emotions in positive psychology: The broaden-and-build theory of positive emotions. American Psychologist, 56(3), 218–226. https://doi.org/10.1037/0003-066X.56.3.218
Gates, T. (2015). How to revive a neighborhood: with imagination, beauty and art. TED Talk. https://www.ted.com/talks/theaster_gates_my_labor_is_my_protest
Gibson, J.J. (1979). The ecological approach to visual perception. Houghton Mifflin.
Gilson, L.L., & Goldberg, C.B. (2015). Editors’ comment: So, what is a conceptual paper? Group & Organization Management, 40(2), 127–130. https://doi.org/10.1177/1059601115576425
Heft, H. (2013). Environment, cognition, and culture: Reconsidering the cognitive map. Journal of Environmental Psychology, 33, 14–25. https://doi.org/10.1016/j.jenvp.2012.09.002
Higgins, P., & Nicol, R. (Eds.). (2002). Outdoor education: Authentic learning in the context of landscapes (Vol. 2). Kinda Education Centre.
Immordino-Yang, M.H. (2016). Emotions, learning, and the brain: Exploring the educational implications of affective neuroscience. W.W. Norton & Company.
Immordino-Yang, M.H., Christodoulou, J.A., & Singh, V. (2012). Rest is not idleness: Implications of the brain’s default mode for human development and education. Perspectives on Psychological Science, 7(4), 352–364. https://doi.org/10.1177/1745691612447308
Ishizu, T., & Zeki, S. (2011). Toward a brain-based theory of beauty. PLoS ONE, 6(7), e21852. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0021852
Jaakkola, E. (2020). Designing conceptual articles: Four approaches. AMS Review, 10(1), 18–26. https://doi.org/10.1007/s13162-020-00161-0
Joye, Y., & van den Berg, A. (2011). Is love for green in our genes? A critical analysis of evolutionary assumptions in restorative environments research. Urban Forestry & Urban Greening, 10(4), 261–268. https://doi.org/10.1016/j.ufug.2011.07.004
Kaplan, S. (2001). Meditation, restoration, and the management of mental fatigue. Environment and Behavior, 33(4), 480–506. https://doi.org/10.1177/00139160121973106
Kaplan, R., & Kaplan, S. (1989). The experience of nature: A psychological perspective. Cambridge University Press.
Kellert, S.R., Heerwagen, J., & Mador, M. (2008). Biophilic design: The theory, science, and practice of bringing buildings to life. John Wiley & Sons.
Kellert, S.R., & Wilson, E.O. (Eds.). (1993). The biophilia hypothesis. Island Press.
Kim, T.H., Jeong, G.W., Baek, H.S., Kim, G.W., Sundaram, T., Kang, H.K., Lee, S.W., Kim, H.J., & Song, J. K. (2010). Human brain activation in response to visual stimulation with rural and urban scenery pictures: A functional magnetic resonance imaging study. Science of The Total Environment, 408(12), 2600–2607. https://doi.org/10.1016/j.scitotenv.2010.02.025
Kolb, D.A. (1984). Experiential learning: Experience as the source of learning and development. Prentice-Hall.
Louv, R. (2008). Last child in the woods: Saving our children from nature-deficit disorder. Algonquin Books.
Lugg, A. (2007). Developing sustainability-literate citizens through outdoor learning: Possibilities for outdoor education in Higher Education. Journal of Adventure Education and Outdoor Learning, 7(2), 97–112. https://psycnet.apa.org/doi/10.1080/14729670701609456
Malchiodi, C.A. (Ed.). (2005). Expressive therapies. Guilford Press.
Norwood, M.F., Lakhani, A., Fullagar, S., Maujean, A., Downes, M., Byrne, J., Stewart, A., Barber, B., & Kendall, E. (2019). A narrative and systematic review of the behavioural, cognitive and emotional effects of passive nature exposure on young people: Evidence for prescribing change. Landscape and Urban Planning, 189, 71–79. https://doi.org/10.1016/j.landurbplan.2019.04.007
Park, B.J., Tsunetsugu, Y., Kasetani, T., Kagawa, T., & Miyazaki, Y. (2010). The physiological effects of Shinrin-yoku (taking in the forest atmosphere or forest bathing): evidence from field experiments in 24 forests across Japan. Environmental Health and Preventive Medicine, 15(1), 18–26. https://doi.org/10.1007/s12199-009-0086-9
Pearce, M.T., Zaidel, D.W., Vartanian, O., Skov, M., Leder, H., Chatterjee, A., & Nadal, M. (2016). Neuroaesthetics: The cognitive neuroscience of aesthetic experience. Perspectives on Psychological Science, 11(2), 265–279. https://doi.org/10.1177/1745691615621274
Porges, S.W. (2011). The Polyvagal Theory: Neurophysiological foundations of emotions, attachment, communication, and self-regulation. W.W. Norton & Company.
Priest, S., & Gass, M.A. (2005). Effective leadership in adventure programming (2nd ed.). Human Kinetics.
Quay, J. (2013). More than relations: A conversation about the implications of actor-network theory for outdoor education. Journal of Adventure Education and Outdoor Learning, 13(2), 148–161. https://doi.org/10.1080/14729679.2012.746846
Raichle, M.E. (2015). The brain’s default mode network. Annual Review of Neuroscience, 38, 433–447. https://doi.org/10.1146/annurev-neuro-071013-014030
Rickinson, M., Dillon, J., Teamey, K., Morris, M., Choi, M.Y., Sanders, D., & Benefield, P. (2004). A review of research on outdoor learning. National Foundation for Educational Research and King's College London.
Sandseter, E.B.H. (2009). Affordances for risky play in preschool: The importance of features in the play environment. Early Childhood Education Journal, 36(5), 439–446. https://psycnet.apa.org/doi/10.1007/s10643-009-0307-2
Smith, G.A. (2002). Place-based education: Learning to be where we are. Phi Delta Kappan, 83(8), 584–594. https://doi.org/10.1177/003172170208300806
Sobel, D. (2004). Place-Based education: Connecting classrooms and communities. Orion Society.
Strong-Wilson, T., & Ellis, J. (2007). Children and place: Reggio Emilia's environment as third teacher. Theory Into Practice, 46(1), 40–47. https://doi.org/10.1080/00405840709336547
Timmermans, S., & Tavory, I. (2012). Theory construction in qualitative research: From grounded theory to abductive analysis. Sociological Theory, 30(3), 167–186. https://doi.org/10.1177/0735275112457914
Tyson, C.A. (2002). “Get up offa that thing”: African American middle school students respond to literature to develop a framework for understanding social action. Theory & Research in Social Education, 30(1), 42–65. https://doi.org/10.1080/00933104.2002.10473178
Ulrich, R.S. (1983). Aesthetic and affective response to natural environment. In I. Altman & J.F. Wohlwill (Eds.), Behavior and the natural environment (pp. 85–125). Plenum Press. https://doi.org/10.1007/978-1-4613-3539-9_4
Ulrich, R.S. (1991). Effects of interior design on wellness: Theory and recent scientific research. Journal of Health Care Interior Design, 3(1), 97–109.
Varela, F.J., Thompson, E., & Rosch, E. (1991). The embodied mind: Cognitive science and human experience. MIT Press.
Vessel, E.A., Starr, G.G., & Rubin, N. (2012). The brain on art: Intense aesthetic experience activates the default mode network. Frontiers in Human Neuroscience, 6, 66. https://doi.org/10.3389/fnhum.2012.00066
Wattchow, B., & Brown, M. (2011). A pedagogy of place: Outdoor education for a changing world. Monash University Publishing.
Weinstein, N., Przybylski, A.K., & Ryan, R.M. (2009). Can nature make us more caring? Effects of immersion in nature on intrinsic aspirations and generosity. Personality and Social Psychology Bulletin, 35(10), 1315–1329. https://doi.org/10.1177/0146167209341649
Wilson, M. (2002). Six views of embodied cognition. Psychonomic Bulletin & Review, 9(4), 625–636. https://doi.org/10.3758/BF03196322
Zhang, J.W., Piff, P.K., Iyer, R., Koleva, S., & Keltner, D. (2014). An occasion for unselfing: Beautiful nature leads to prosociality. Journal of Environmental Psychology, 37, 61–72. https://doi.org/10.1016/j.jenvp.2013.11.008
Copyright (c) 2026 Edukacja Elementarna w Teorii i Praktyce
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
1. Autor zgłaszając swój artykuł oświadcza, że jest Autorem artykułu (zwanego dalej Utworem) i:
- przysługują mu wyłączne i nieograniczone prawa autorskie do Utworu,
- jest uprawniony/a do rozporządzania prawami autorskimi do Utworu.
Oświadcza, że nie narusza praw autorskich osób trzecich i praw prawnych.
Oświadcza, że nie występuje żaden konflikt interesów.
2. Udziela Uniwersytetowi Ignatianum w Krakowie nieodpłatnej, niewyłącznej, nieograniczonej terytorialnie licencji do korzystania z Utworu na następujących polach eksploatacji:
- utrwalania utworu w formie papierowej, a także na nośniku cyfrowym lub magnetycznym;
- zwielokrotnienia utworu dowolną techniką, bez ograniczenia ilości wydań i liczby egzemplarzy;
- rozpowszechniania utworu i jego zwielokrotnionych egzemplarzy na jakimkolwiek nośniku, w tym wprowadzenia do obrotu, sprzedaży, użyczenia, najmu;
- wprowadzenia utworu do pamięci komputera;
- rozpowszechniania utworu w sieciach informatycznych, w tym w sieci Internet;
- publicznego wykonania, wystawienia, wyświetlenia, odtworzenia oraz nadawania i reemitowania, a także publicznego udostępniania utworu w taki sposób, aby każdy mógł mieć do niego dostęp w miejscu i czasie przez siebie wybranym;
- w zakresie praw zależnych do Utworu, obejmujących w szczególności prawo do dokonania koniecznych zmian w Utworze, wynikających z opracowania redakcyjnego i metodycznego, a także do dokonania tłumaczenia Utworu na języki obce.
Udzielenie licencji następuje z chwilą przekazania Utworu na rzecz Uniwersytetowi Ignatianum w Krakowie. Uniwersytet Ignatianum w Krakowie jest uprawniony do udzielania dalszych sublicencji do Utworu, w zakresie udzielonego prawa. Licencja jest ograniczona czasowo i zostaje udzielona na okres 15 lat, licząc od daty jej udzielenia.
Wyraża się zgodę i zachęca autorów do publikacji ich tekstu w Internecie (np. w repozytorium instytucji lub na jej stronie internetowej) przed lub podczas procesu składania tekstu jako, że może to prowadzić do korzystnych wymian oraz wcześniejszego i większego cytowania opublikowanego tekstu (Patrz The Effect of Open Access). Zalecamy wykorzystanie dowolnego portalu stowarzyszeń badawczych z niżej wymienionych:
