Ewolucja standardów opieki i terapii jąkania w perspektywie profilaktycznej – przegląd historyczno-systemowy
Abstrakt
Celem artykułu jest przedstawienie ewolucji standardów opieki i terapii jąkania w perspektywie profilaktycznej. Problem badawczy dotyczy zmian w podejściach do jąkania na przestrzeni czasu, ze szczególnym uwzględnieniem profilaktyki, wczesnej interwencji oraz roli środowiska edukacyjnego. W pracy zastosowano metodę narracyjnej analizy literatury, umożliwiającą syntetyczne przedstawienie i interpretację rozwoju wybranych koncepcji teoretycznych oraz praktyk terapeutycznych w ujęciu historycznym i systemowym. Wywód prowadzony jest w układzie chronologiczno-tematycznym, obejmującym kluczowe etapy rozwoju podejść teoretycznych i klinicznych do jąkania. Wyniki analizy wskazują na przesunięcie akcentów z modeli korekcyjnych, skoncentrowanych na objawach, ku ujęciom wieloczynnikowym, rozwojowym i środowiskowym. Podkreślono rosnące znaczenie wczesnej identyfikacji trudności, modyfikacji środowiska komunikacyjnego, współpracy interdyscyplinarnej oraz zmiany postaw wobec jąkania, w tym podejść odwołujących się do neuroróżnorodności komunikacyjnej. Wnioski akcentują znaczenie działań profilaktycznych i inkluzyjnych realizowanych na poziomie edukacji elementarnej w celu wspierania dzieci z jąkaniem i ograniczania długofalowych konsekwencji psychospołecznych, takich jak obniżona samoocena, unikanie sytuacji komunikacyjnych oraz trudności w funkcjonowaniu społecznym.
Bibliografia
Alharbi, E., Hewat, S., Walters, J. i Unicomb, R. (2025). The experiences of adolescents who stutter: A scoping review. Speech, Language and Hearing, 28(1). https://doi.org/10.1080/2050571X.2024.2429899
Baumeister, R.F. i Leary, M.R. (1997). Writing narrative iteraturę reviews. Review of General Psychology, 1(3), 311–320. https://doi.org/10.1037/1089-2680.1.3.311
Berquez, A. i Kelman, E. (2018). Methods in stuttering therapy for desensitizing parents of children who stutter. American Journal of Speech-Language Pathology, 27(3S), 1124–1138. https://doi.org/10.1044/2018_AJSLP-ODC11-17-0193
Bijak, E. i Kamińska, D. (2013). Społeczny aspekt jąkania – wskazówki dla jąkających się i logopedów. Logopedia Silesiana, 2, 168–180.
Blood, G.W., Blood, I.M., Tramontana, G.M., Sylvia, A.J., Boyle, M.P. i Motzko, G.R. (2011). Self-reported experience of bullying of students who stutter: Relations with life satisfaction, life orientation, and self-esteem. Perceptual and Motor Skills, 113(2), 353–364. https://doi.org/10.2466/07.10.15.17.PMS.113.5.353-364
Blomgren, M. (2010). Behavioral treatments for children and adults who stutter: A review. Psychology Research and Behavior Management, 3, 49–57. https://doi.org/10.2147/PRBM.S6541
Bloodstein, O. i Bernstein Ratner, N. (2008). A handbook on stuttering (wyd. 6). Delmar Cengage Learning.
Bloodstein, O., Bernstein Ratner, N. i Brundage, S.B. (2021). A handbook on stuttering (wyd. 8). Plural Publishing.
Boyle, M.P. (2015). Relationships between psychosocial factors and quality of life for adults who stutter. American Journal of Speech-Language Pathology, 24(1), 1–12. https://doi.org/10.1044/2014_AJSLP-14-0089
Brignell, A., Krahe, M., Downes, M., Kefalianos, E., Reilly, S., Morgan, A.T. i Block, S. (2021). Interventions for children and adolescents who stutter: A systematic review, meta-analysis, and evidence map. Journal of Speech, Language, and Hearing Research, 64(7), 2547–2571. https://doi.org/10.1044/2021_JSLHR-20-00531
Brosch, S. i Pirsig, W. (2001). Stuttering in history and culture. International Journal of Pediatric Otorhinolaryngology, 59(2), 81–87. https://doi.org/10.1016/S0165-5876(01)00493-8
Chang, S.E., Garnett, E.O., Etchell, A. i Chow, H.M. (2019). Functional and neuroanatomical bases of developmental stuttering: Current insights. The Neuroscientist, 25(6), 566–582. https://doi.org/10.1177/1073858418803594
Chang, S.E., Kenney, M.K., Loucks, T.M.J. i Ludlow, C.L. (2009). Brain activation abnormalities during speech and non-speech in stuttering speakers. NeuroImage, 46(1), 201–212. https://doi.org/10.1016/j.neuroimage.2009.01.066
Connery, A., Galvin, R., McCurtin, A. i Walsh, I.P. (2020). The relationship between stuttering and psychosocial functioning in children and adolescents: A systematic review. Journal of Communication Disorders, 85, 105944. https://doi.org/10.1016/j.jcomdis.2020.105944
Craig-McQuaide, A., Akram, H., Zrinzo, L. i Tripoliti, E. (2014). A review of brain circuitries involved in stuttering. Frontiers in Human Neuroscience, 8, 884. https://doi.org/10.3389/fnhum.2014.00884
Craig, A. i Tran, Y. (2014). Fear of speaking: Chronic anxiety and stammering. Advances in Psychiatric Treatment, 20(3), 206–213. https://doi.org/10.1192/apt.bp.113.011593
Dyl, K., Skrzypiec, M. i Wilk, M. (2015). Wsparcie ucznia jąkającego się w szkole. W: K. Węsierska (red.), Zaburzenia płynności mowy: teoria i praktyka (t. 1, s. 227–250). Wydawnictwo Komlogo.
Faściszewska, M. (2018). Trudne postawy i emocje towarzyszące jąkaniu – sposoby wspierania jąkającego się dziecka. W: A. Myszka i K.I. Bieńkowska (red.), Głos, język komunikacja. T. 5: W obliczu emocji (s. 49–60). Wydawnictwo Uniwersytetu Rzeszowskiego.
Fatyga, A., Kilian, K. i Węsierska, K. (2019). Mobbing szkolny wśród uczniów z zaburzeniami w komunikowaniu się – percepcja zjawiska i potencjalne kierunki działań. Logopaedica Lodziensia, 3, 53–68. https://doi.org/10.18778/2544-7238.03.05
Ferrari, R. (2015). Writing narrative style literature reviews. Medical Writing, 24(4), 230–235. https://doi.org/10.1179/2047480615Z.000000000329
Guitar, B. (2014). Stuttering: An integrated approach to its nature and treatment (wyd. 4). Lippincott Williams & Wilkins.
Howell, P. (2010). Recovery from stuttering. Psychology Press.
Iverach, L. i Rapee, R.M. (2014). Social anxiety disorder and stuttering: Current status and future directions. Journal of Fluency Disorders, 40, 69–82. https://doi.org/10.1016/j.jfludis.2013.08.003
Kelman, E. i Nicholas, A. (2020). Palin parent–child interaction therapy for early childhood stammering. Routledge.
Kowalczyk, Ł. (2020). Jak wspierać w szkole jąkającego się ucznia? Szkoła Specjalna, 81(5), 364–369. https://doi.org/10.5604/3001.0014.6316
Kroll, R. i Scott-Sulsky, L. (2010). The Fluency Plus Program: An integration of fluency shaping and cognitive restructuring procedures for adolescents and adults who stutter. W: B. Guitar i R. McCauley (red.), Treatment of stuttering: Established and emerging interventions (s. 277–311). Lippincott Williams & Wilkins.
Neef, N.E. i Chang, S.E. (2024). Knowns and unknowns about the neurobiology of stuttering. PLoS Biology, 22(2), e3002492. https://doi.org/10.1371/journal.pbio.3002492
Nye, C., Vanryckeghem, M., Schwartz, J. B., Herder, C., Turner, H. M., III, & Howard, C. (2013). Behavioral stuttering interventions for children and adolescents: A systematic review and meta-analysis. Journal of Speech, Language, and Hearing Research, 56(3), 921–932. https://doi.org/10.1044/1092-4388(2012/12-0036)
Onslow, M., Packman, A. i Harrison, E. (2003). The Lidcombe program of early stuttering intervention: A clinician’s guide. Pro-Ed.
Pakura, M., Szymczakowska, J. i Węsierska, K. (2024). Czas na zmianę podejścia do jąkania. Prace Językoznawcze, 26(4), 53–67.
Radkowska-Marczak, N. (2025). Postawy komunikacyjne dzieci w wieku wczesnoszkolnym z jąkaniem w samoocenie i ocenie rodziców. Forum Linguisticum, 13(2). https://doi.org/10.31261/FL.2025.13.2.16
Reeves, N. i Yaruss, J.S. (2024). School-age stuttering: Information and support for parents and caregivers (wyd. 2). Stuttering Therapy Resources.
Reilly, S., Onslow, M., Packman, A., Cini, E., Conway, L., Ukoumunne, O.C., Bavin, E.L., Prior, M., Eadie, P. I Wake, M. (2013). Natural history of stuttering to 4 years of age: A prospective community-based study. Pediatrics, 132(3), 460–467. https://doi.org/10.1542/peds.2012-3067
Reilly, S., Wake, M., Ukoumunne, O.C., Bavin, E., Prior, M., Cini, E., Conway, L., Eadie, P. i Bretherton, L. (2009). Predicting stuttering onset by the age of 3 years: A prospective, community cohort study. Pediatrics, 123(1), 270–277. https://doi.org/10.1542/peds.2007-3219
Scott, L. (2012). Jak mówić w szkole o jąkaniu? Podręcznik dla nauczycieli i logopedów (M. Węsierska, tłum.). Centrum Logopedyczne.
Smith, A. i Kelly, E. (1997). Stuttering: A dynamic, multifactorial model. W: R. Curlee i G. Siegel (red.), Nature and treatment of stuttering: New directions (s. 204–217). Allyn & Bacon.
Smith, A. i Weber, C. (2017). How stuttering develops: The multifactorial dynamic pathways theory. Journal of Speech, Language, and Hearing Research, 60(9), 2483–2505. https://doi.org/10.1044/2017_JSLHR-S-16-0343
Vanryckeghem, M. (2026). Stuttering and neurodiversity: A question of ableism or anti-ableism? One central premise: The person who stutters. Journal of Fluency Disorders, 87, 106188. https://doi.org/10.1016/j.jfludis.2025.106188
Ward, D. (2018). Stuttering and cluttering: Frameworks for understanding and treatment (wyd. 2). Psychology Press.
Węsierska, K. (red.). (2021). Profilaktyka logopedyczna w praktyce edukacyjnej. Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego.
Węsierska, K. i Krawczyk, A. (2017). Wspieranie dzieci jąkających się w środowisku szkolnym. Logopedia, 46, 203–216.
Węsierska, K. i Krawczyk, A. (2022). Wsparcie dziecka jąkającego się w środowisku edukacyjnym. W: M. Kaczmarzyk (red.), Siła różnorodności (s. 47–63). EduAkcja.
Winters, K.L. i Byrd, C.T. (2024). Caregiver predictions of their 3- to 6-year-old child who stutters’ communication attitude. Journal of Speech, Language, and Hearing Research, 67(7), 2086–2105. https://doi.org/10.1044/2024_JSLHR-23-00662
Yairi, E. i Ambrose, N.G. (2005). Early childhood stuttering: For clinicians by clinicians. Pro-Ed.
Yairi, E. i Ambrose, N. (2013). Epidemiology of stuttering: 21st century advances. Journal of Fluency Disorders, 38(2), 66–87.
Yairi, E. i Seery, C.H. (2015). Stuttering: Foundations and clinical applications (wyd. 2). Pearson.
Yaruss, J.S. i Quesal, R.W. (2004). Stuttering and the International Classification of Functioning, Disability, and Health: An update. Journal of Communication Disorders, 37(1), 35–52. https://doi.org/10.1016/S0021-9924(03)00052-2
Yaruss, J.S. i Quesal, R.W. (2016). Overall assessment of the speaker’s experience of stuttering (OASES): Documenting multiple outcomes in stuttering treatment. Journal of Fluency Disorders, 50, 90–115. https://doi.org/10.1016/j.jfludis.2016.10.001
Yaruss, J.S. i Reeves, L. (2024). Early childhood stuttering therapy: A practical guide. Stuttering Therapy Resources.
Zipoli, R.P., Jr. i Kennedy, M. (2005). Evidence-based practice among speech-language pathologists: Attitudes, utilization, and barriers. American Journal of Speech-Language Pathology, 14(3), 208–220. https://doi.org/10.1044/1058-0360(2005/021)
Copyright (c) 2026 Edukacja Elementarna w Teorii i Praktyce
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
1. Autor zgłaszając swój artykuł oświadcza, że jest Autorem artykułu (zwanego dalej Utworem) i:
- przysługują mu wyłączne i nieograniczone prawa autorskie do Utworu,
- jest uprawniony/a do rozporządzania prawami autorskimi do Utworu.
Oświadcza, że nie narusza praw autorskich osób trzecich i praw prawnych.
Oświadcza, że nie występuje żaden konflikt interesów.
2. Udziela Uniwersytetowi Ignatianum w Krakowie nieodpłatnej, niewyłącznej, nieograniczonej terytorialnie licencji do korzystania z Utworu na następujących polach eksploatacji:
- utrwalania utworu w formie papierowej, a także na nośniku cyfrowym lub magnetycznym;
- zwielokrotnienia utworu dowolną techniką, bez ograniczenia ilości wydań i liczby egzemplarzy;
- rozpowszechniania utworu i jego zwielokrotnionych egzemplarzy na jakimkolwiek nośniku, w tym wprowadzenia do obrotu, sprzedaży, użyczenia, najmu;
- wprowadzenia utworu do pamięci komputera;
- rozpowszechniania utworu w sieciach informatycznych, w tym w sieci Internet;
- publicznego wykonania, wystawienia, wyświetlenia, odtworzenia oraz nadawania i reemitowania, a także publicznego udostępniania utworu w taki sposób, aby każdy mógł mieć do niego dostęp w miejscu i czasie przez siebie wybranym;
- w zakresie praw zależnych do Utworu, obejmujących w szczególności prawo do dokonania koniecznych zmian w Utworze, wynikających z opracowania redakcyjnego i metodycznego, a także do dokonania tłumaczenia Utworu na języki obce.
Udzielenie licencji następuje z chwilą przekazania Utworu na rzecz Uniwersytetowi Ignatianum w Krakowie. Uniwersytet Ignatianum w Krakowie jest uprawniony do udzielania dalszych sublicencji do Utworu, w zakresie udzielonego prawa. Licencja jest ograniczona czasowo i zostaje udzielona na okres 15 lat, licząc od daty jej udzielenia.
Wyraża się zgodę i zachęca autorów do publikacji ich tekstu w Internecie (np. w repozytorium instytucji lub na jej stronie internetowej) przed lub podczas procesu składania tekstu jako, że może to prowadzić do korzystnych wymian oraz wcześniejszego i większego cytowania opublikowanego tekstu (Patrz The Effect of Open Access). Zalecamy wykorzystanie dowolnego portalu stowarzyszeń badawczych z niżej wymienionych:
