Dzieciństwo między naturą i kulturą
Dyskursy, napięcia i reforma podstawy programowej
Abstrakt
Niniejszy artykuł przedstawia to jak dychotomia natura-kultura obecna w naukach społecznych od czasów romantycznych wpływa na dyskursy dotyczące dzieciństwa i edukacji przedszkolnej ze szczególnym uwzględnieniem nowej Podstawy Programowej obowiązującej od września 2026. Konstrukt relacji dziecka z naturą jest silnie zakorzeniony w filozofii romantycznej, według której posiada ono z nią specjalną więź, której nie posiada dorosły funkcjonujący w cywilizacji zachodniej. Filozofia ta wpływa do dziś na to jak konstruowane jest dzieciństwo, co jest źródłem napięć ze względu na dyskursy cywilizacyjne, których założeniem jest przejście dziecka od stadium nieokrzesanego dzikusa (związanego z naturą) do stadium dorosłego, który realizuje normy kulturowe. Dodatkowym elementem problematyzującym tą relację jest coraz rzadsze przebywanie dzieci w naturze, dookoła którego powstały narracje pełne obaw i lęków. Wskazując na powiązane ze sobą dyskursy leżące u podstaw współczesnej edukacji wczesnoszkolnej, artykuł skupia się przedstawieniu napięć występujących między nimi oraz zauważeniu potrzeby uwzględnienia posthumanistycznej perspektywy, która pozwala na krytyczne spojrzenie na dyskursy edukacji o naturze.
Bibliografia
Adams, S., & Savahl, S. (2017). Nature as children’s space: A systematic review. Journal of Environmental Education, 48(5), 291–321. https://doi.org/10.1080/00958964.2017.1366160
Bennetts, S.K., Cooklin, A.R., Nicholson, J.M., Hackworth, N.J., Green, J., Zubrick, S.R., & Crawford, S.B. (2023). ‘Stranger danger’, ‘abduction risks’ and ‘fear’: Media coverage of children’s independent mobility and parental attitudes. Children and Society, 37(6), 1846–1864. https://doi.org/10.1111/CHSO.12659
Bieńko, M. (2021). Wyrafinowane projekty, dawniej znane pod nazwą dzieci. In M. Bieńko, M. Rosochacka-Gmitrzak & E. Wideł (Eds.), Obrazy życia rodzinnego i intymności. Książka dedykowana profesor Annie Kwak (pp. 167–182). Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego.
Bobik, B. (2023). Dlaczego ważny jest kontakt człowieka z przyrodą? O zespole deficytu natury u młodego pokolenia. Kultura – Przemiany – Edukacja, 12–13, 160–175. https://doi.org/10.15584/kpe.2023.12.9
Brudzińska, P. (2021). Alienacja ekologiczna dzieci w wieku wczesnoszkolnym – refleksje nad pokoleniem pasażerów. Roczniki Pedagogiczne, 13(1), 81–93. https://doi.org/10.18290/rped21131.7
Brudzińska, P. (2022). Przestrzeń zabaw ryzykownych w przedszkolu leśnym. Problemy Wczesnej Edukacji, 54(1), 120–134. https://doi.org/10.26881/pwe.2022.54.10
Brudzińska, P., & Śmieszek-Formela, L. (2022). Ekscytujący strach – zabawa ryzykowna w opinii rodziców. Problemy Wczesnej Edukacji, 54(1), 147–159. https://doi.org/10.26881/pwe.2022.54.12
Brzozowska-Brywczyńska, M. (2020). Dzieciństwo: projekt w kryzysie. Kultura i Społeczeństwo, 64(3), 5–25. https://doi.org/10.35757/KiS.2020.64.3.1
Chawla, L. (2015). Benefits of nature contact for children. Journal of Planning Literature, 30(4), 433–452. https://doi.org/10.1177/0885412215595441
Corsaro, W.A. (2018). The sociology of childhood (5th ed.). SAGE.
Fallace, T. (2015). The savage origins of child-centered pedagogy, 1871–1913. American Educational Research Journal, 52(1), 73–103. https://doi.org/10.3102/0002831214561629
Jenkins, C. (2008). Socjologiczne konstrukty dzieciństwa (M. Kościelniak, Trans.). In M.J. Kehily (Ed.), Wprowadzenie do badań nad dzieciństwem (pp. 86–111). Wydawnictwo WAM.
Jerebine, A., Fitton-Davies, K., Lander, N., Eyre, E.L.J., Duncan, M.J., & Barnett, L. M. (2022). “Children are precious cargo; we don’t let them take any risks!”: Hearing from adults on safety and risk in children’s active play in schools: a systematic review. International Journal of Behavioral Nutrition and Physical Activity, 19, 111. https://doi.org/10.1186/S12966-022-01344-7
Kamińska, M. (2023). Koncepcje edukacji w dyskursie posthumanistycznym. Rocznik Pedagogiczny, 45, 23–36. https://doi.org/10.14746/rp.2022.45.2
Kiviranta, L., Lindfors, E., Rönkkö, M.L., & Luukka, E. (2024). Outdoor learning in early childhood education: exploring benefits and challenges. Educational Research, 66(1), 102–119. https://doi.org/10.1080/00131881.2023.2285762
LeMasters, A., & Vandermaas-Peeler, M. (2023). Exploring outdoor play: a mixed-methods study of the quality of preschool play environments and teacher perceptions of risky play. Journal of Adventure Education and Outdoor Learning, 23(1), 1–13. https://doi.org/10.1080/14729679.2021.1925564
Louv, R. (2016). Ostatnie dziecko lasu (A. Rogozińska, Trans.). Mamania.
Malone, K. (2011). Changing global childhoods: The impact on children’s independent mobility. Global Studies of Childhood, 1(3), 161–166. https://doi.org/10.2304/GSCH.2011.1.3.161
Parkin, N., Hobson, K., Poortinga, W., Stead, M., Newth, J., Reeves, J., & Gattis, M. (2026). ‘A completely different space’: Teachers’ perspectives on disadvantage, access to nature and outdoor learning. British Educational Research Journal, 52(3), 2257–2280. https://doi.org/10.1002/berj.70103
Rakoczy, M. (2023). Pisanie, przymus, wstyd. Alfabetyzacja dzieci jako medium cywilizowania w międzywojennej Polsce. In Z. Boni & M. Rakoczy (Eds.), Cywilizowanie dzieci? Społeczno-kulturowe badania dzieciństwa w perspektywie teorii Norberta Eliasa. Oficyna Naukowa.
Rousseau, J.-J. (1933). Emil, czyli o wychowaniu (W. Husarski & E. Zieliński, Trans.). Naukowe Towarzystwo Pedagogiczne. (Original work published 1762)
Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 14 lutego 2015 r. w sprawie podstawy programowej wychowania przedszkolnego oraz podstawy programowej kształcenia ogólnego dla szkoły podstawowej, w tym dla uczniów z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu umiarkowanym lub znacznym, kształcenia ogólnego dla branżowej szkoły i stopnia, kształcenia ogólnego dla szkoły specjalnej przysposabiającej do pracy oraz kształcenia ogólnego dla szkoły policealnej. (2017). Journal of Laws 2017, item 356. https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/download.xsp/WDU20170000356/O/D20170356.pdf
Rozporządzenie Ministra Edukacji z dnia 11 marca 2026 r. w sprawie podstawy programowej wychowania przedszkolnego oraz podstawy programowej kształcenia ogólnego dla szkoły podstawowej, w tym dla uczniów z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu umiarkowanym lub znacznym. (2026). Journal of Laws 2026, item 378. https://dziennikustaw.gov.pl/D2026000037801.pdf
Saminaden, A., Loughnan, S., & Haslam, N. (2010). Afterimages of savages: Implicit associations between “primitives”, animals and children. British Journal of Social Psychology, 49(1), 91–105. https://doi.org/10.1348/014466609X415293
Schreier, M. (2012). Qualitative content analysis in practice. SAGE.
Śliwerski, B. (2022). „Pedagogika lasu” jako (nie)nowa orientacja w pedagogice. Forum Pedagogiczne, 12(2), 47–60. https://doi.org/10.21697/fp.2022.2.04
Taylor, A. (2011). Reconceptualizing the “nature” of childhood. Childhood, 18(4), 420–433. https://doi.org/10.1177/0907568211404951
Taylor, A. (2013). Reconfiguring the Natures of Childhood. Routledge. https://doi.org/10.4324/9780203582046
Taylor, A., Pacinini-Ketchabaw, V., & Blaise, M. (2012). Children’s relations to the more-than-human world. Contemporary Issues in Early Childhood, 13(2), 81–85. https://doi.org/10.2304/ciec.2012.13.2.81
von Benzon, N. (2018). Discussing nature, ‘doing’ nature: For an emancipatory approach to conceptualizing young people’s access to outdoor green space. Geoforum, 93, 79–86. https://doi.org/10.1016/j.geoforum.2018.05.004
WHO. (n.d.). Obesity. Retrieved March 29, 2026, from https://www.who.int/health-topics/obesity#tab=tab_1
Copyright (c) 2026 Edukacja Elementarna w Teorii i Praktyce
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
1. Autor zgłaszając swój artykuł oświadcza, że jest Autorem artykułu (zwanego dalej Utworem) i:
- przysługują mu wyłączne i nieograniczone prawa autorskie do Utworu,
- jest uprawniony/a do rozporządzania prawami autorskimi do Utworu.
Oświadcza, że nie narusza praw autorskich osób trzecich i praw prawnych.
Oświadcza, że nie występuje żaden konflikt interesów.
2. Udziela Uniwersytetowi Ignatianum w Krakowie nieodpłatnej, niewyłącznej, nieograniczonej terytorialnie licencji do korzystania z Utworu na następujących polach eksploatacji:
- utrwalania utworu w formie papierowej, a także na nośniku cyfrowym lub magnetycznym;
- zwielokrotnienia utworu dowolną techniką, bez ograniczenia ilości wydań i liczby egzemplarzy;
- rozpowszechniania utworu i jego zwielokrotnionych egzemplarzy na jakimkolwiek nośniku, w tym wprowadzenia do obrotu, sprzedaży, użyczenia, najmu;
- wprowadzenia utworu do pamięci komputera;
- rozpowszechniania utworu w sieciach informatycznych, w tym w sieci Internet;
- publicznego wykonania, wystawienia, wyświetlenia, odtworzenia oraz nadawania i reemitowania, a także publicznego udostępniania utworu w taki sposób, aby każdy mógł mieć do niego dostęp w miejscu i czasie przez siebie wybranym;
- w zakresie praw zależnych do Utworu, obejmujących w szczególności prawo do dokonania koniecznych zmian w Utworze, wynikających z opracowania redakcyjnego i metodycznego, a także do dokonania tłumaczenia Utworu na języki obce.
Udzielenie licencji następuje z chwilą przekazania Utworu na rzecz Uniwersytetowi Ignatianum w Krakowie. Uniwersytet Ignatianum w Krakowie jest uprawniony do udzielania dalszych sublicencji do Utworu, w zakresie udzielonego prawa. Licencja jest ograniczona czasowo i zostaje udzielona na okres 15 lat, licząc od daty jej udzielenia.
Wyraża się zgodę i zachęca autorów do publikacji ich tekstu w Internecie (np. w repozytorium instytucji lub na jej stronie internetowej) przed lub podczas procesu składania tekstu jako, że może to prowadzić do korzystnych wymian oraz wcześniejszego i większego cytowania opublikowanego tekstu (Patrz The Effect of Open Access). Zalecamy wykorzystanie dowolnego portalu stowarzyszeń badawczych z niżej wymienionych:
