Badania z dziećmi jako wyzwanie metodologiczne - doniesienia z własnej praktyki badawczej
Abstrakt
Celem tekstu jest scharakteryzowanie kluczowych wyzwań w badaniach z dziećmi w młodszym wieku szkolnym (klasy I–III), z naciskiem na aspekty praktyczne, etyczne i metodologiczne. Problem badawczy brzmi: Jakie wyzwania metodologiczne i etyczne pojawiają się w badaniach „z udziałem dzieci” i jak wpływają na zbieranie oraz interpretację danych? Metodą była analiza refleksyjna praktyki badawczej oparta na dokumentacji własnych projektów autorki (np. NCN Miniatura, grupy fokusowe), protokołach wywiadów, notatkach terenowych i literaturze pedagogicznej. Autorka opierając się na doświadczeniach z czterech projektów badawczych z udziałem dzieci, analizuje trudności etyczne, z którymi spotyka się badacz (świadoma zgoda dziecka, ochrona przed stresem i ujawnieniem danych), metodologiczne (kruchość koncentracji, problemy z werbalizacją i interpretacją narracji dziecięcej pod wpływem kontekstu kulturowego) oraz praktyczne (logistyka szkolna, sesje 30–45 min., dostosowanie do dynamiki grupy). Wyniki badań wskazują na potrzebę zmiany paradygmatu w podejściu do badań z udziałem dzieci – od postrzegania ich jako przedmiotów obserwacji ku uznaniu ich za aktywnych uczestników życia społecznego. Takie ujęcie wymaga nie tylko dostosowania metodologii do specyfiki pracy z dziećmi, lecz także szczególnej wrażliwości etycznej w relacji badacz–dziecko. Konieczne jest także uwzględnienie kontekstu społeczno-kulturowego, który w znacznym stopniu wpływa na autentyczność i wiarygodność pozyskiwanych danych. Metody badawcze powinny być elastyczne i kreatywne, by umożliwiać dzieciom swobodne wyrażanie emocji, myśli i doświadczeń oraz ukazywać bogactwo ich perspektyw.
Bibliografia
Alasuutari, M. (2014). Voicing the child? A case study in Finnish early childhood education. Childhood, 21(2), 242–259. https://doi.org/10.1177/0907568213490205
Balen, R., Blyth, E., Calabretto, H., Fraser, C., Horrocks, C. i Manby, M. (2006). Involving children in health and social research: ‘Human becomings’ or ‘active beings’? Childhood, 13(1), 29–48. https://doi.org/10.1177/0907568206059962
Bałachowicz, J. (2009). Style działań edukacyjnych nauczycieli. Między uprzedmiotowieniem a podmiotowością. Wydawnictwo Wyższej Szkoły Pedagogicznej TWP.
Ben-Arieh, A. (2005). Where are the children? Children’s role in measuring and monitoring their well-being. Social Indicators Research, 74(3), 573–595. https://doi.org/10.1007/s11205-004-4645-6
Bray, L. (2007). Developing an activity to aid informed assent when interviewing children and young people. Journal of Research in Nursing, 12(5), 451. https://doi.org/10.1177/1744987107078876
Bunio-Mroczek, P. (2021). Badania skoncentrowane na dzieciach, badania z udziałem dzieci, dzieci jako badacze. Etyczne i metodologiczne aspekty badań prowadzonych w nurcie nowej socjologii dzieci i dzieciństwa. Przegląd Socjologii Jakościowej, 17(4), 6–26. https://doi.org/10.18778/1733-8069.17.4.01
Clark, A. (2005). Talking and listening to children. W: M. Dudek (red.), Children’s spaces, (s. 1–13). Architectural Press.
Cohen, J. i Emanuel, J. (1998). Positive participation: Consulting and involving young people in healt related work. Health Education Authority.
Crane, S. i Broome, M.E. (2017). Understanding ethical issues of research participation from the perspective of participating children and adolescents: A systematic review. Worldviews on Evidence-Based Nursing, 14(2), 91–99. https://doi.org/10.1111/wvn.12209
Dahl, T.I. (2014). Children as researchers: We have a lot to learn. W: G.B. Melton, A. Ben-Arieh, J. Cashmore, G.S. Goodman i N.K. Worley (red.), The SAGE handbook of child research (s. 593–618). SAGE Publication. https://www.researchgate.net/publication/366580206_Children_as_Researchers_We_Have_a_Lot_to_Learn
Dahlberg, G., Moss, P. i Pence, A. (2013). Poza dyskursem jakości w instytucjach wczesnej edukacji i opieki. Wydawnictwo Naukowe Dolnośląskiej Szkoły Wyższej.
Denzin, N.K. i Lincoln, Y.S. (2009). Wprowadzenie. Dziedzina i praktyka badań jakościowych (K. Podemski, tłum.). W: N.K. Denzin i Y.S. Lincoln (red.), Metody badań jakościowych (t. 1, s. 19–62). Wydawnictwo Naukowe PWN.
Evang, A. i Øverlien, C. (2015). “If you look, you have to leave”: Young children regulating research interviews about experiences of domestic violence. Journal of Early Childhood Research, 13(2), 113–125. https://doi.org/10.1177/1476718X14538595
Gallacher, L.A. i Gallagher, M. (2008). Methodological immaturity in childhood research?: Thinking through ‘participatory methods’. Childhood, 15(4), 499–516, https://doi.org/10.1177/0907568208091672
Gierczyk, M. i Dobosz, D. (2024). Etyka badań partycypacyjnych z udziałem dzieci – wybrane wyzwania i rozwiązania. Dziecko Krzywdzone. Teoria, badania, praktyka, 23(4), 123–147. https://dzieckokrzywdzone.fdds.pl/index.php/DK/article/view/944
Graham, A., Powell, M.A., Taylor, N., Anderson, D. i Fitzgerald, R. (2013). Ethical research involving children. UNICEF. https://www.unicef.org/innocenti/media/9181/file/Ethical-Research-Involving-Children-compendium-2013-EN.pdf.pdf
Hammersley, M. (2017). Childhood studies: A sustainable paradigm? Childhood, 24(1), 113–127. https://doi.org/10.1177/0907568216631399
Jarosz, E. (2017). Dziecko i dzieciństwo – pejzaż współczesny: Rzecz o badaniach nad dziećmi. Pedagogika Społeczna, 2, 57–81.
Kellett, M. (2010). Rethinking children and research: Attitudes in contemporary society. Bloomsbury Publishing.
Liamputtong, P. (2007). Researching the vulnerable: A guide to sensitive research methods. SAGE Publications. https://api.pageplace.de/preview/DT0400.9781847878373_A24197474/preview-9781847878373_A24197474.pdf
Lisek-Michalska, J. (2012). Etyczne aspekty badań fokusowych z udziałem dzieci i młodzieży. Acta Universitatis Lodziensis. Folia Sociologica, 42, 33–61. https://doi.org/10.18778/0208-600X.42.03
Marchão, A., i Henriques, H. (2018). Investigação com crianças: Reflexão sobre a escuta das vozes das crianças através de processos de entrevista [Research with children: Reflection on the listening of children’s voices through interviewing processes]. Aula, 24, 135–144. https://doi.org/10.14201/aula201824135144
Mayall, B. (2013). A history of the sociology of childhood. UCL Institute of Education Press.
Nowicka, M. (2010). Socjalizacja na lekcjach w klasach początkowych. Praktyki, przestrzenie, konceptualizacje. Wydawnictwo Adam Marszałek.
Øverlien, C. i Holt, S. (2021). Qualitative interviews with children and adolescents who have experienced domestic violence and abuse. W: J. Devaney, C. Bradbury-Jones, R. J. Macy, C. Øverlien, i S. Holt (red.), The Routledge international handbook of domestic violence and abuse (s. 657–670). Routledge. https://doi.org/10.4324/9780429331053
Sargeant, J. i Harcourt, D. (2012). Doing ethical research with children. McGraw-Hill Education.
Shier, H. (2015). Children as researchers in Nicaragua: Children’s consultancy to transformative research. Global Studies of Childhood, 5(2), 206–219. https://doi.org/10.1177/2043610615587798
Smolińska-Theiss, B. (2010). Rozwój badań nad dzieciństwem – przełomy i przejścia. Chowanna, 34(1), 13–26.
Ward, S.N., Mead Jasperse, S.C., Nguyen, V., Attia, S., Virues-Ortega, J. i Kelly, M.P. (2025). A systematic review of reported assent methodology in early childhood research. Early Education and Development, 36(8), 1996–2015. https://doi.org/10.1080/10409289.2025.2521896
Woollett, N., Christofides, N., Franchino-Olsen, H., Silima, M., Fouche, A. i Meinck, F. (2024). “Children are like vuvuzelas always ready to blow”: Exploring how to engage young children in violence research. Journal of Interpersonal Violence, 39(15–16), 3325–3351. https://doi.org/10.1177/08862605241230088
Zalewska-Królak, K. (2025). Metodologia badań otwarta na dzieci. Wydawnictwo Naukowe PWN.
Zbróg, Z. (2024). Praktyki wykluczenia rówieśniczego w grupie pięcioletnich dziewczynek – analiza dyfrakcyjna. Polska Myśl Pedagogiczna, 10, 241–255. https://doi.org/10.4467/24504564PMP.24.013.19967
Zwiernik, J. (2012). Podejście mozaikowe w badaniu doświadczania przez dzieci życia codziennego w instytucjach wczesnej opieki i edukacji. Przegląd Badań Edukacyjnych, 15(2), 159–176.
Zwiernik, J. (2015). Podejścia badawcze w poznawaniu wiedzy dziecka. Teraźniejszość – Człowiek – Edukacja, 18(1), 81–103.
Copyright (c) 2026 Edukacja Elementarna w Teorii i Praktyce
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
1. Autor zgłaszając swój artykuł oświadcza, że jest Autorem artykułu (zwanego dalej Utworem) i:
- przysługują mu wyłączne i nieograniczone prawa autorskie do Utworu,
- jest uprawniony/a do rozporządzania prawami autorskimi do Utworu.
Oświadcza, że nie narusza praw autorskich osób trzecich i praw prawnych.
Oświadcza, że nie występuje żaden konflikt interesów.
2. Udziela Uniwersytetowi Ignatianum w Krakowie nieodpłatnej, niewyłącznej, nieograniczonej terytorialnie licencji do korzystania z Utworu na następujących polach eksploatacji:
- utrwalania utworu w formie papierowej, a także na nośniku cyfrowym lub magnetycznym;
- zwielokrotnienia utworu dowolną techniką, bez ograniczenia ilości wydań i liczby egzemplarzy;
- rozpowszechniania utworu i jego zwielokrotnionych egzemplarzy na jakimkolwiek nośniku, w tym wprowadzenia do obrotu, sprzedaży, użyczenia, najmu;
- wprowadzenia utworu do pamięci komputera;
- rozpowszechniania utworu w sieciach informatycznych, w tym w sieci Internet;
- publicznego wykonania, wystawienia, wyświetlenia, odtworzenia oraz nadawania i reemitowania, a także publicznego udostępniania utworu w taki sposób, aby każdy mógł mieć do niego dostęp w miejscu i czasie przez siebie wybranym;
- w zakresie praw zależnych do Utworu, obejmujących w szczególności prawo do dokonania koniecznych zmian w Utworze, wynikających z opracowania redakcyjnego i metodycznego, a także do dokonania tłumaczenia Utworu na języki obce.
Udzielenie licencji następuje z chwilą przekazania Utworu na rzecz Uniwersytetowi Ignatianum w Krakowie. Uniwersytet Ignatianum w Krakowie jest uprawniony do udzielania dalszych sublicencji do Utworu, w zakresie udzielonego prawa. Licencja jest ograniczona czasowo i zostaje udzielona na okres 15 lat, licząc od daty jej udzielenia.
Wyraża się zgodę i zachęca autorów do publikacji ich tekstu w Internecie (np. w repozytorium instytucji lub na jej stronie internetowej) przed lub podczas procesu składania tekstu jako, że może to prowadzić do korzystnych wymian oraz wcześniejszego i większego cytowania opublikowanego tekstu (Patrz The Effect of Open Access). Zalecamy wykorzystanie dowolnego portalu stowarzyszeń badawczych z niżej wymienionych:
