Podejście mozaikowe w badaniach partycypacyjnych z udziałem dzieci. Dziecięce spojrzenie na przestrzeń edukacyjną
Abstrakt
Artykuł przedstawia podejście mozaikowe jako ramę badań partycypacyjnych z dziećmi i ilustruje jego zastosowanie na przykładzie projektu autorek Przestrzeń szkolna a dobrostan uczniów (czerwiec 2025). Badanie koncentrowało się na dziecięcych sposobach doświadczania przestrzeni szkolnej w odniesieniu do dobrostanu i obejmowało pięć problemów szczegółowych: postrzeganie przestrzeni szkolnej przez dzieci; identyfikację miejsc sprzyjających nauce, relacjom i odpoczynkowi oraz postrzeganych jako stresujące; znaczenia i emocje przypisywane poszczególnym przestrzeniom; sposoby wizualizacji szkoły w tworzonych mapach, a także postulowane przez dzieci zmiany. W badaniu zastosowano podejście mozaikowe, łącząc spacery fotograficzne prowadzone przez dzieci, mapowanie przestrzeni szkolnej z wykorzystaniem wykonanych zdjęć, obserwację uczestniczącą („płytkę dorosłego”) oraz arkusz zdań niedokończonych. Analiza jakościowa ujawniła, że dzieci doświadczają przestrzeni szkolnej w sposób wielowymiarowy i relacyjny. Wyodrębniono trzy dominujące sposoby jej rozumienia: przestrzeń jako miejsce relacji i poczucia przynależności; przestrzeń jako zasób regulacji emocji i koncentracji, szczególnie w kontekście „własnej” sali lekcyjnej oraz przestrzeń jako obszar ekspresji i sprawczości, związany z możliwością wpływu na organizację i estetykę szkoły. Wyniki potwierdzają użyteczność podejścia mozaikowego w badaniach nad doświadczeniami dzieci.
Bibliografia
Babbie, E. (2013). The practice of social research. Wadsworth Cengage Learning.
Brown, J. i Kara, H. (2025). From the Mosaic approach to cultural probes: Why research improves when participants can choose. European Early Childhood Education Research Journal, 33(5), 779–791. https://doi.org/10.1080/1350293X.2025.2452548
Brzozowska, M. (2017). Ryba, która ma głos. Dziecko Krzywdzone. Teoria, badania, praktyka, 16(2), 47–56. https://dzieckokrzywdzone.fdds.pl/index.php/DK/article/view/631
Bunio-Mroczek, P. (2021). Badania skoncentrowane na dzieciach, badania z udziałem dzieci, dzieci jako badacze. Etyczne i metodologiczne aspekty badań prowadzonych w nurcie nowej socjologii dzieci i dzieciństwa. Przegląd Socjologii Jakościowej, 17(4), 6–26. https://doi.org/10.18778/1733-8069.17.4.01
Christensen, P. i Prout, A. (2002). Working with ethical symmetry in social research with children. Childhood, 9(4), 477-497. https://doi.org/10.1177/0907568202009004007
Clark, A. (2005). Ways of seeing: Using the Mosaic approach to listen to young children’s perspectives. W: A. Clark, A.T. Kjørholt i P. Moss (red.), Beyond listening: Children’s perspectives on early childhood services (s. 29–49). Policy Press.
Clark, A. (2010). Young children as protagonists and the role of participatory, visual methods in engaging multiple perspectives. American Journal of Community Psychology, 46(1–2), 115–123. https://doi.org/10.1007/s10464-010-9332-y
Clark, A. i Moss, P. (2001). Listening to young children: The Mosaic approach. National Children’s Bureau & Joseph Rowntree Foundation.
Dahlberg, G., Moss, P. i Pence, A. (2013). Beyond quality in early childhood education and care: Languages of evaluation (wyd. 3). Routledge.
Darbyshire, P., MacDougall, C. i Schiller, W. (2005). Multiple methods in qualitative research with children: More insight or just more? Qualitative Research, 5(4), 417–436. https://doi.org/10.1177/1468794105056921
Einarsdottir, J. (2014). Children’s perspectives on play. W: L. Brooker, M. Blaise i S. Edwards (red.), The SAGE handbook of play and learning in early childhood (s. 319–329). SAGE.
Gierczyk, M. i Dobosz, D. (2024). Etyka badań partycypacyjnych z udziałem dzieci – wybrane wyzwania i rozwiązania. Dziecko Krzywdzone. Teoria, badania, praktyka, 23(4), 9–28. https://dzieckokrzywdzone.fdds.pl/index.php/DK/article/view/944
Gözütok, A. i Özgün, Ö. (2024). Empowering young voices through the Mosaic approach: A methodological framework for inclusive childhood research. International Journal of Pedagogy, Innovation and New Technologies, 11(1), 15–27. https://doi.org/10.5604/01.3001.0054.6853
Hart, R.A. (1992). Children’s participation: From tokenism to citizenship. UNICEF International Child Development Centre.
Jarosz, E. (2017). Dziecko i dzieciństwo – pejzaż współczesny. Rzecz o badaniach nad dzieciństwem. Pedagogika Społeczna, 16(2/64), 57–81.
Jenks, C. (2008). Socjologiczne konstrukty dzieciństwa (M. Kościelniak, tłum.).W: M.J. Kehily (red.), Wprowadzenie do badań nad dzieciństwem (s. 114–134). Wydawnictwo WAM.
Kinash, S. i Hoffman, M. (2008). Child as researcher: Within and beyond the classroom. Australian Journal of Teacher Education (Online), 33(6), 76–93. https://search.informit.org/doi/10.3316/informit.799327017174468
Konwencja o prawach dziecka. (1989). Dz. U. z 1991 r., nr 120, poz. 526. https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/download.xsp/WDU19911200526/O/D19910526.pdf
Lisek-Michalska, J. (2012). Etyczne aspekty badań fokusowych z udziałem dzieci i młodzieży. Acta Universitatis Lodziensis. Folia Sociologica, 42, 37–49.
Lundy, L. (2007). ‘Voice’ is not enough: Conceptualising Article 12 of the United Nations Convention on the Rights of the Child. British Educational Research Journal, 33(6), 927–942. https://doi.org/10.1080/01411920701657033
Markowska-Manista, U. (2021). Research ‘about’ and ‘with’ children from diverse cultural backgrounds in Poland – dilemmas and ethical challenges. Edukacja Międzykulturowa, 13(1), 19–39. https://doi.org/10.15804/em.2021.01.14
Martini, N. i Nóżka, M. (2015). Metody mobilne i wizualne w praktyce badawczej. Przegląd Socjologii Jakościowej, 11(4), 34–50. https://doi.org/10.18778/1733-8069.11.4.02
Sevón, E., Mustola, M., Siippainen, A. i Vlasov, J. (2025). Participatory research methods with young children: A systematic literature review. Educational Review, 77(3), 1000–1018. https://doi.org/10.1080/00131911.2023.2215465
Shier, H. (2001). Pathways to participation: Openings, opportunities and obligations. Children & Society, 15(2), 107–117. https://doi.org/10.1002/chi.617
Szczepska-Pustkowska, M. (2011). Od filozofii dzieciństwa do dziecięcej filozofii życia. Casus władzy (i demokracji). Oficyna Wydawnicza „Impuls”.
Śliwerski, B. (2007). Pedagogika dziecka. Studium pajdocentryzmu. Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne.
Tan, P. (2019). Listening to young children: A Mosaic approach. SFU Educational Review, 12(2), 64–78. https://doi.org/10.21810/sfuer.v12i2.932
Tay-Lim, J. i Lim, S. (2013). Privileging younger children’s voices in research. International Journal of Qualitative Methods, 12(1), 65–83. https://doi.org/10.1177/160940691301200135
Tisdall, E.K.M. (2013). The transformation of participation? Exploring the potential of ‘transformative participation’ for theory and practice around children and young people’s participation. Global Studies of Childhood, 3(2), 183–193. https://doi.org/10.2304/gsch.2013.3.2.183
Zalewska-Królak, A. (2025). Metodologia badań otwarta na dzieci. Wydawnictwo Naukowe PWN.
Zwiernik, J. (2018). Partycypacyjne badania dzieci jako proces emancypacyjny. Teraźniejszość – Człowiek – Edukacja, 21(1/81), 25–41. https://bibliotekanauki.pl/articles/2140746.pdf
Copyright (c) 2026 Edukacja Elementarna w Teorii i Praktyce
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
1. Autor zgłaszając swój artykuł oświadcza, że jest Autorem artykułu (zwanego dalej Utworem) i:
- przysługują mu wyłączne i nieograniczone prawa autorskie do Utworu,
- jest uprawniony/a do rozporządzania prawami autorskimi do Utworu.
Oświadcza, że nie narusza praw autorskich osób trzecich i praw prawnych.
Oświadcza, że nie występuje żaden konflikt interesów.
2. Udziela Uniwersytetowi Ignatianum w Krakowie nieodpłatnej, niewyłącznej, nieograniczonej terytorialnie licencji do korzystania z Utworu na następujących polach eksploatacji:
- utrwalania utworu w formie papierowej, a także na nośniku cyfrowym lub magnetycznym;
- zwielokrotnienia utworu dowolną techniką, bez ograniczenia ilości wydań i liczby egzemplarzy;
- rozpowszechniania utworu i jego zwielokrotnionych egzemplarzy na jakimkolwiek nośniku, w tym wprowadzenia do obrotu, sprzedaży, użyczenia, najmu;
- wprowadzenia utworu do pamięci komputera;
- rozpowszechniania utworu w sieciach informatycznych, w tym w sieci Internet;
- publicznego wykonania, wystawienia, wyświetlenia, odtworzenia oraz nadawania i reemitowania, a także publicznego udostępniania utworu w taki sposób, aby każdy mógł mieć do niego dostęp w miejscu i czasie przez siebie wybranym;
- w zakresie praw zależnych do Utworu, obejmujących w szczególności prawo do dokonania koniecznych zmian w Utworze, wynikających z opracowania redakcyjnego i metodycznego, a także do dokonania tłumaczenia Utworu na języki obce.
Udzielenie licencji następuje z chwilą przekazania Utworu na rzecz Uniwersytetowi Ignatianum w Krakowie. Uniwersytet Ignatianum w Krakowie jest uprawniony do udzielania dalszych sublicencji do Utworu, w zakresie udzielonego prawa. Licencja jest ograniczona czasowo i zostaje udzielona na okres 15 lat, licząc od daty jej udzielenia.
Wyraża się zgodę i zachęca autorów do publikacji ich tekstu w Internecie (np. w repozytorium instytucji lub na jej stronie internetowej) przed lub podczas procesu składania tekstu jako, że może to prowadzić do korzystnych wymian oraz wcześniejszego i większego cytowania opublikowanego tekstu (Patrz The Effect of Open Access). Zalecamy wykorzystanie dowolnego portalu stowarzyszeń badawczych z niżej wymienionych:
